रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् । सौमित्रिं मित्रसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥
rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam | saumitriṃ mitrasaṃpannamidaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
Seeing the vulture lying on the ground thrown down by the fierce demon, Rama said to friendly Lakshmana:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामः
राम [m]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
गृध्रं
गृध्र [m]
भुवि
भू [f]
रौद्रेण
रौद्र [n]
पातितम्
पातय् [10. Ā.]
सौमित्रिं
सौमित्रि [m]
मित्रसम्पन्नम्
मित्र [mn]
मित्रसम्पन्नम्
सम्पद् [4. P.]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः । राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥
mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ | rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃstyajati dustyajān ||
English Translation
Struck down by the demon in the combat on my account this bird is going to give up his life which is indeed difficult.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ममायं
मद् [pron]
ममायं
इदम् [pron]
नूनम्
नूनम् [ind]
अर्थेषु
अर्थ [mn]
यतमानो
यत् [1. P.]
विहंगमः
विहंगम [m]
राक्षसेन
राक्षस [m]
हतः
हन् [6. P.]
संख्ये
संख्य [n]
प्राणांस्
प्राण [m]
त्यजति
त्यज् [1. Ā.]
दुस्त्यजान्
दुस्त्यज [adj]
अयमस्य शरीरेऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते । तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते ॥
ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate | tathā svaravihīno'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate ||
English Translation
O Lakshmana, it appears he is frightened and is experiencing excruciating pain in the body. His voice sounds faint, too.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयम्
इदम् [pron]
अस्य
इदम् [pron]
शरीरे
शरीर [n]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
प्राणो
प्राण [m]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
तथा
तथा [ind]
स्वरविहीनो
स्वर [m]
स्वरविहीनो
विहा [3. Ā.]
ऽयं
इदम् [pron]
विक्लवं
विक्लव [n]
समुदीक्षते
समुदीक्ष् [1. P.]
जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः । सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥
jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ | sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ ||
English Translation
O Jatayu If you are still able to speak, tell me about Sita and about how you have been struck down.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जटायो
जटायु [m]
यदि
यदि [ind]
शक्नोषि
शक् [4. P.]
वाक्यं
वाक्य [n]
व्याहरितुं
व्याहृ [1. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
सीताम्
सीता [f]
आख्याहि
आख्या [4. P.]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
वधम्
वध [m]
आख्याहि
आख्या [4. P.]
चात्मनः
च [ind]
चात्मनः
आत्मन् [m]
किंनिमित्तोऽहरत्सीतां रावणस्तस्य किं मया । अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥
kiṃnimitto'haratsītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā | aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā ||
English Translation
Why did Ravana abduct Sita? What fault did he find with me so that he kidnapped my beloved ?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किंनिमित्तो
किंनिमित्त [adj]
ऽहरत्
हृ [2. P.]
सीतां
सीता [f]
रावणस्
रावण [m]
तस्य
तद् [pron]
किं
क [pron]
मया
मद् [pron]
अपराद्धं
अपराध् [4. Ā.]
तु
तु [ind]
यं
यद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
रावणेन
रावण [m]
हृता
हृ [2. P.]
प्रिया
प्रिय [adj]
कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम् । सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन्काले द्विजोत्तम ॥
kathaṃ taccandrasaṃkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam | sītayā kāni coktāni tasminkāle dvijottama ||
English Translation
O best of birds how did her delightful, Moonlike face look when she was hijacked. What did she say at that time?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
तच्
तद् [pron]
चन्द्रसंकाशं
चन्द्र [m]
चन्द्रसंकाशं
संकाश [m]
मुखम्
मुख [n]
आसीन्
अस् [2. P.]
मनोहरम्
मनोहर [adj]
सीतया
सीता [f]
कानि
क [pron]
चोक्तानि
च [ind]
चोक्तानि
वच् [2. P.]
तस्मिन्
तद् [pron]
काले
काल [m]
द्विजोत्तम
द्विज [m]
द्विजोत्तम
उत्तम [adj]
कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः । क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥
kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ | kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ ||
English Translation
O father how powerful is that demon ? How does he look?What work does he do? Where does he dwell? Do answer my questions?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथंवीर्यः
कथंवीर्य [adj]
कथंरूपः
कथंरूप [adj]
किंकर्मा
किंकर्मन् [adj]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
राक्षसः
राक्षस [m]
क्व
क्व [ind]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
भवनं
भवन [n]
तात
तात [m]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
परिपृच्छतः
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
तमुद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तमनन्तरम् । वाचातिसन्नया रामं जटायुरिदमब्रवीत् ॥
tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram | vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt ||
English Translation
Thereafter Jatayu, a piteous soul, looked up at Rama who was crying incessantly and said this in a feeble voice:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उद्वीक्ष्याथ
उद्वीक्ष् [1. Ā.]
उद्वीक्ष्याथ
अथ [ind]
दीनात्मा
दीन [adj]
दीनात्मा
आत्मन् [m]
विलपन्तम्
विलप् [4. P.]
अनन्तरम्
अनन्तर [adj]
वाचातिसन्नया
वाच् [f]
वाचातिसन्नया
अतिसन्न [adj]
रामं
राम [m]
जटायुर्
जटायुस् [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा । मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ॥
sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā | māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām ||
English Translation
Ravana, the lord of the demons created violent winds through terrific magic and whisked her away in the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
हृता
हृ [2. P.]
राक्षसेन्द्रेण
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्रेण
इन्द्र [m]
रावणेन
रावण [m]
विहायसा
विहायस् [mn]
मायाम्
माया [f]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
विपुलां
विपुल [adj]
वातदुर्दिनसंकुलाम्
वात [m]
वातदुर्दिनसंकुलाम्
दुर्दिन [n]
वातदुर्दिनसंकुलाम्
संकुल [adj]
परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः । सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणा मुखः ॥
pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ | sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇā mukhaḥ ||
English Translation
O my child when I was exhausted, that demon cut off my wings and carried Sita off in the southern direction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परिश्रान्तस्य
परिश्रम् [4. P.]
मे
मद् [pron]
तात
तात [m]
पक्षौ
पक्ष [m]
छित्त्वा
छिद् [1. P.]
निशाचरः
निशाचर [m]
सीताम्
सीता [f]
आदाय
आदा [4. Ā.]
वैदेहीं
वैदेही [f]
प्रयातो
प्रया [2. Ā.]
दक्षिणामुखः
दक्षिणामुख [adj]
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव । पश्यामि वृक्षान्सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥
uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava | paśyāmi vṛkṣānsauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān ||
English Translation
O scion of the Raghu race, I am gasping for breath. My eyes are reeling. I see root hair growing on the tops of golden trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपरुध्यन्ति
उपरुध् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
प्राणा
प्राण [m]
दृष्टिर्
दृष्टि [f]
भ्रमति
भ्रम् [4. Ā.]
राघव
राघव [m]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
वृक्षान्
वृक्ष [m]
सौवर्णान्
सौवर्ण [adj]
उशीरकृतमूर्धजान्
उशीर [mn]
उशीरकृतमूर्धजान्
कृ [2. Ā.]
उशीरकृतमूर्धजान्
मूर्धज [m]
येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः । विप्रनष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामिप्रतिपद्यते ॥
yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ | vipranaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmipratipadyate ||
English Translation
The time Ravana kidnapped Sita is known as 'Vinda'. The effect (of that time), is that her husband will regain his lost wealth. O scion of the Kakutstha race he (Ravana )did not know it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
याति
या [2. Ā.]
मुहूर्तेन
मुहूर्त [mn]
सीताम्
सीता [f]
आदाय
आदा [4. Ā.]
रावणः
रावण [m]
विप्रणष्टं
विप्रणश् [4. P.]
धनं
धन [n]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
तत्स्वामी
तद् [pron]
तत्स्वामी
स्वामिन् [m]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् । झषवद्बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ॥
vindo nāma muhūrto'sau sa ca kākutstha nābudhat | jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati ||
English Translation
Ravana, king of the demons, will perish soon for running away with your beloved Janaki just like a fish carrying away a fishhook (which causes its destruction).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विन्दो
विन्द [m]
नाम
नाम [ind]
मुहूर्तो
मुहूर्त [mn]
ऽसौ
अदस् [pron]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
काकुत्स्थ
काकुत्स्थ [m]
नाबुधत्
न [ind]
नाबुधत्
बुध् [1. Ā.]
झषवद्
झष [m]
झषवद्
वत् [ind]
बडिशं
बडिश [mfn]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
एव
एव [ind]
विनश्यति
विनश् [4. Ā.]
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति । वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ॥
na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati | vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe ||
English Translation
You need not worry about Janaka's daughter. You will soon enjoy the company of your beloved, Vaidehi after killing that demon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
व्यथा
व्यथा [f]
कार्या
कृ [2. Ā.]
जनकस्य
जनक [m]
सुतां
सुता [f]
प्रति
प्रति [ind]
वैदेह्या
वैदेही [f]
रंस्यसे
रम् [4. Ā.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
हत्वा
हन् [6. P.]
तं
तद् [pron]
राक्षसं
राक्षस [m]
रणे
रण [m]
असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः । आस्यात्सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥
asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ | āsyātsusrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam ||
English Translation
As he(Jatayu) was speaking to Rama with an alert mind even while dying, blood mixed with flesh started oozing from Jatayu's mouth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असंमूढस्य
असंमूढ [adj]
गृध्रस्य
गृध्र [m]
रामं
राम [m]
प्रत्यनुभाषतः
प्रत्यनुभाष् [1. Ā.]
आस्यात्
आस्य [n]
सुस्राव
स्रु [1. Ā.]
रुधिरं
रुधिर [n]
म्रियमाणस्य
मृ [4. Ā.]
सामिषम्
स [ind]
सामिषम्
आमिष [n]
पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च । इत्युक्त्वा दुर्लभान्प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥
putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca | ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ ||
English Translation
Ravana was Visrava's son and Vaisravana's (Kubera's) brother, said Jatayu and gave up his rare life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्रो
पुत्र [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
विश्रवसः
विश्रवस् [m]
विश्रवसः
विश्रवस् [m]
साक्षाद्
साक्षात् [ind]
साक्षाद्
साक्षात् [ind]
भ्राता
भ्रातृ [m]
भ्राता
भ्रातृ [m]
वैश्रवणस्य
वैश्रवण [m]
वैश्रवणस्य
वैश्रवण [m]
च
च [ind]
च
च [ind]
इत्य्
इति [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
दुर्लभान्
दुर्लभ [adj]
प्राणान्
प्राण [m]
मुमोच
मुच् [6. Ā.]
पतगेश्वरः
पतग [m]
पतगेश्वरः
ईश्वर [m]
ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः । त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसं ॥
brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ | tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasaṃ ||
English Translation
As Rama was saying to the vulture with folded palms 'Tell me, tell me'( about Ravana) the life breath of the vulture soared into the sky leaving the body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
ब्रूहीति
ब्रू [2. Ā.]
ब्रूहीति
इति [ind]
रामस्य
राम [m]
ब्रुवाणस्य
ब्रू [2. Ā.]
कृताञ्जलेः
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलेः
अञ्जलि [m]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
शरीरं
शरीर [n]
गृध्रस्य
गृध्र [m]
जग्मुः
गम् [6. Ā.]
प्राणा
प्राण [m]
विहायसम्
विहायस् [mn]
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा । विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥
sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā | vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale ||
English Translation
Then Jatayu dropped his head down, his feet thrown about, his body outstretched on earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
निक्षिप्य
निक्षिप् [6. Ā.]
शिरो
शिरस् [n]
भूमौ
भूमि [f]
प्रसार्य
प्रसारय् [10. Ā.]
चरणौ
चरण [mn]
तदा
तदा [ind]
विक्षिप्य
विक्षिप् [6. Ā.]
च
च [ind]
शरीरं
शरीर [n]
स्वं
स्व [adj]
पपात
पत् [1. Ā.]
धरणीतले
धरणी [f]
धरणीतले
तल [mn]
तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम् । रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत् ॥
taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam | rāmaḥ subahubhirduḥkhairdīnaḥ saumitrimabravīt ||
English Translation
Stricken with deep grief, his eyes red (with tears) Rama saw the vulture looking like a mountain. Seeing him dead, he said to Lakshmana:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
गृध्रं
गृध्र [m]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
ताम्राक्षं
ताम्र [adj]
ताम्राक्षं
अक्ष [n]
गतासुम्
गतासु [adj]
अचलोपमम्
अचल [m]
अचलोपमम्
उपम [adj]
रामः
राम [m]
सुबहुभिर्
सु [ind]
सुबहुभिर्
बहु [adj]
दुःखैर्
दुःख [n]
दीनः
दीन [adj]
सौमित्रिम्
सौमित्रि [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् । अनेन दण्डकारण्ये विचीर्णमिह पक्षिणा ॥
bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham | anena daṇḍakāraṇye vicīrṇamiha pakṣiṇā ||
English Translation
Dwelling for many years happily in Dandaka forest, the abode of demons, the bird lost his life (on our account).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहूनि
बहु [adj]
रक्षसां
रक्षस् [n]
वासे
वास [m]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
वसता
वस् [2. P.]
सुखम्
सुख [n]
अनेन
इदम् [pron]
दण्डकारण्ये
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्ये
अरण्य [n]
विचीर्णम्
विचीर्ण [adj]
इह
इह [ind]
पक्षिणा
पक्षिन् [m]
अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालं समुत्थितः । सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥
anekavārṣiko yastu cirakālaṃ samutthitaḥ | so'yamadya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ ||
English Translation
This Jatayu, who lived for long years, is lying dead now. (The dictate of) destiny is inescapable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनेकवार्षिको
अनेक [adj]
अनेकवार्षिको
वार्षिक [adj]
यस्
यद् [pron]
तु
तु [ind]
चिरकालं
चिर [adj]
चिरकालं
काल [m]
समुत्थितः
समुत्था [1. Ā.]
सो
तद् [pron]
ऽयम्
इदम् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
हतः
हन् [6. P.]
शेते
शी [1. Ā.]
कालो
काल [m]
हि
हि [ind]
दुरतिक्रमः
दुरतिक्रम [adj]
पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे । सीतामभ्यवपन्नो वै रावणेन बलीयसा ॥
paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me | sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā ||
English Translation
O Lakshmana, see this Jatayu, my benefactor, killed by the powerful Ravana while he was reaching out to help Sita.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
गृध्रो
गृध्र [m]
ऽयम्
इदम् [pron]
उपकारी
उपकारिन् [adj]
हतश्
हन् [6. P.]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
सीताम्
सीता [f]
अभ्यवपन्
अभिवप् [1. P.]
नो
नो [ind]
वै
वै [ind]
रावणेन
रावण [m]
बलीयसा
बलीयस् [adj]
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् । मम हेतोरयं प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥
gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat | mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ ||
English Translation
This lord of the birds left his ancestral kingdom of viltures and gave up life for my sake.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गृध्रराज्यं
गृध्र [m]
गृध्रराज्यं
राज्य [n]
परित्यज्य
परित्यज् [1. Ā.]
पितृपैतामहं
पितृपैतामह [adj]
महत्
महत् [adj]
मम
मद् [pron]
हेतोर्
हेतु [m]
अयं
इदम् [pron]
प्राणान्
प्राण [m]
मुमोच
मुच् [6. Ā.]
पतगेश्वरः
पतग [m]
पतगेश्वरः
ईश्वर [m]
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः । शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ॥
sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ | śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣvapi ||
English Translation
O Lakshmana valiant souls and protectors, being righteous and honest are found even among animals and birds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वत्र
सर्वत्र [ind]
खलु
खलु [ind]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
साधवो
साधु [adj]
धर्मचारिणः
धर्म [mn]
धर्मचारिणः
चारिन् [adj]
शूराः
शूर [m]
शरण्याः
शरण्य [adj]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
तिर्यग्योनिगतेष्व्
तिर्यग्योनि [f]
तिर्यग्योनिगतेष्व्
गम् [6. Ā.]
अपि
अपि [ind]
सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम् । यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप ॥
sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam | yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa ||
English Translation
O scorcher of enemies, O handsome Lakshmana the grief I experience due to Jatayu's death on my account is more intense than Sita's abduction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सीताहरणजं
सीता [f]
सीताहरणजं
आहरण [n]
सीताहरणजं
ज [adj]
दुःखं
दुःख [n]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
सौम्य
सौम्य [adj]
तथागतम्
तथा [ind]
तथागतम्
आगम् [6. P.]
यथा
यथा [ind]
विनाशो
विनाश [m]
गृध्रस्य
गृध्र [m]
मत्कृते
मद् [pron]
मत्कृते
कृत [n]
च
च [ind]
परंतप
परंतप [adj]
राजा दशरथः श्रीमान्यथा मम मया यशाः । पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः ॥
rājā daśarathaḥ śrīmānyathā mama mayā yaśāḥ | pūjanīyaśca mānyaśca tathāyaṃ patageśvaraḥ ||
English Translation
O king of great reputation, you are the refuge of the people, a protector of dharma, a chastiser of wrongdoers, a worshipful and respectable preceptor.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजा
राजन् [m]
दशरथः
दशरथ [m]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
यथा
यथा [ind]
मम
मद् [pron]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
पूजनीयश्
पूजय् [10. Ā.]
च
च [ind]
मान्यश्
मन् [8. P.]
च
च [ind]
तथायं
तथा [ind]
तथायं
इदम् [pron]
पतगेश्वरः
पतग [m]
पतगेश्वरः
ईश्वर [m]
सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् । गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ॥
saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam | gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam ||
English Translation
O Saumitri fetch firewood. I shall generate fire by rubbing them and cremate the king of the birds who has laid down his life for my sake.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
हर
हृ [2. P.]
काष्ठानि
काष्ठ [n]
निर्मथिष्यामि
निर्मथ् [9. Ā.]
पावकम्
पावक [m]
गृध्रराजं
गृध्र [m]
गृध्रराजं
राज [m]
दिधक्षामि
दिधक्ष् [Desid. Ā.]
मत्कृते
मद् [pron]
मत्कृते
कृते [ind]
निधनं
निधन [mn]
गतम्
गम् [6. Ā.]
नाथं पतगलोकस्य चितामारोपयाम्यहम् । इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥
nāthaṃ patagalokasya citāmāropayāmyaham | imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā ||
English Translation
O scion of the Raghus I will place the body of the lord of the world of birds, killed by the fierce demon, on the funeral pyre and crimate him with honour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाथं
नाथ [m]
पतगलोकस्य
पतग [m]
पतगलोकस्य
लोक [m]
चिताम्
चिता [f]
आरोपयाम्य्
आरोपय् [10. Ā.]
अहम्
मद् [pron]
इमं
इदम् [pron]
धक्ष्यामि
दह् [2. P.]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
हतं
हन् [6. P.]
रौद्रेण
रौद्र [adj]
रक्षसा
रक्षस् [n]
या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः । अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ॥
yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ | aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām ||
English Translation
O mighty lord of the birds by my grace attain the state of those who perform sacrifices, who kindle and maintain sacrificial fires, who beat no retreat from the battlefield and who offer land in charity. Purified by my offering of fire, you may depart for the best of the worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
या
यद् [pron]
गतिर्
गति [f]
यज्ञशीलानाम्
यज्ञ [m]
यज्ञशीलानाम्
शील [mn]
आहिताग्नेश्
आहिताग्नि [m]
च
च [ind]
या
यद् [pron]
गतिः
गति [f]
अपरावर्तिनां
अपर [pron]
अपरावर्तिनां
आवर्तिन् [adj]
या
यद् [pron]
च
च [ind]
या
यद् [pron]
च
च [ind]
भूमिप्रदायिनाम्
भूमि [f]
भूमिप्रदायिनाम्
प्रदायिन् [adj]
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् । गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ॥
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān | gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja ||
English Translation
O mighty lord of the birds by my grace attain the state of those who perform sacrifices, who kindle and maintain sacrificial fires, who beat no retreat from the battlefield and who offer land in charity. Purified by my offering of fire, you may depart for the best of the worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
समनुज्ञातो
समनुज्ञा [9. P.]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
लोकान्
लोक [m]
अनुत्तमान्
अनुत्तम [adj]
गृध्रराज
गृध्र [m]
गृध्रराज
राज [m]
महासत्त्व
महासत्त्व [adj]
संस्कृतश्
संस्कृ [8. Ā.]
च
च [ind]
मया
मद् [pron]
व्रज
व्रज् [1. Ā.]
एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् । ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ॥
evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram | dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ ||
English Translation
Thus said, righteous Rama laid him on the pyre and sadly cremated the lord of the birds as one would do to his own relative.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
चितां
चिता [f]
दीप्ताम्
दीप् [4. P.]
आरोप्य
आरोपय् [10. Ā.]
पतगेश्वरम्
पतग [m]
पतगेश्वरम्
ईश्वर [m]
ददाह
दह् [2. P.]
रामो
राम [m]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
स्वबन्धुम्
स्व [adj]
स्वबन्धुम्
बन्धु [m]
इव
इव [ind]
दुःखितः
दुःखित [adj]
रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं यात्वा स वीर्यवान् । स्थूलान्हत्वा महारोहीननु तस्तार तं द्विजम् ॥
rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ yātvā sa vīryavān | sthūlānhatvā mahārohīnanu tastāra taṃ dvijam ||
English Translation
Then the mighty Rama, accompanied by Saumitri, got into the forest and killed a huge deer, brought it and spread it as an offering (to the dead Jatayu).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामो
राम [m]
ऽथ
अथ [ind]
सहसौमित्रिर्
सहसौमित्रि [adj]
वनं
वन [n]
यात्वा
या [2. Ā.]
स
तद् [pron]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
स्थूलान्
स्थूल [adj]
हत्वा
हन् [6. P.]
महारोहीन्
महारोहि [m]
अनु
अनु [ind]
तस्तार
स्तृ [5. Ā.]
तं
तद् [pron]
द्विजम्
द्विज [m]
रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः । शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥
rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ | śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale ||
English Translation
Tearing the flesh of the deer to pieces and making them into balls, the celebrated Rama laid it on a lovely, green grassy land as offering to the bird.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रोहिमांसानि
रोहि [m]
रोहिमांसानि
मांस [n]
चोद्धृत्य
च [ind]
चोद्धृत्य
उद्धृ [1. Ā.]
पेशीकृत्वा
पेशीकृ [8. Ā.]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
शकुनाय
शकुन [m]
ददौ
दा [1. Ā.]
रामो
राम [m]
रम्ये
रम्य [adj]
हरितशाद्वले
हरित [adj]
हरितशाद्वले
शाद्वल [mn]
यत्तत्प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः । तत्स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह ॥
yattatpretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ | tatsvargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha ||
English Translation
Rama muttered the mantras recommended by brahmins for dead mortals as one would do for his father, to help him ascend to heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
तत्
तद् [pron]
प्रेतस्य
प्रे [2. P.]
मर्त्यस्य
मर्त्य [m]
कथयन्ति
कथय् [10. Ā.]
द्विजातयः
द्विजाति [m]
तत्
तद् [pron]
स्वर्गगमनं
स्वर्ग [m]
स्वर्गगमनं
गमन [n]
तस्य
तद् [pron]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
रामो
राम [m]
जजाप
जप् [4. Ā.]
ह
ह [ind]
ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ । उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ ॥
tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau | udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau ||
English Translation
Then both the princes went down to river Godavari and offered libations for the king of vultures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गोदावरीं
गोदावरी [f]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
नदीं
नदी [f]
नरवरात्मजौ
नर [m]
नरवरात्मजौ
वर [adj]
नरवरात्मजौ
आत्मज [m]
उदकं
उदक [n]
चक्रतुस्
कृ [2. Ā.]
तस्मै
तद् [pron]
गृध्रराजाय
गृध्र [m]
गृध्रराजाय
राज [m]
ताव्
तद् [pron]
उभौ
उभ् [pron]
स गृध्रराजः कृतवान्यशस्करं; सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः । महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा; जगाम पुण्यां गतिमात्मनः शुभाम् ॥
sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ; suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ | maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā; jagāma puṇyāṃ gatimātmanaḥ śubhām ||
English Translation
The king of vultures had performed a very difficult and glorious feat by laying down his life fighting. Sanctified by Rama's offering as laid down in scriptures by the seers, he attained a holy, auspicious and divine state of the self.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
गृध्रराजः
गृध्र [m]
गृध्रराजः
राज [m]
कृतवान्
कृ [2. Ā.]
यशस्करं
यशस्कर [adj]
सुदुष्करं
सु [ind]
सुदुष्करं
दुष्कर [adj]
कर्म
कर्मन् [n]
रणे
रण [m]
निपातितः
निपातय् [10. Ā.]
महर्षिकल्पेन
महत् [adj]
महर्षिकल्पेन
ऋषि [m]
महर्षिकल्पेन
कल्प [mn]
च
च [ind]
संस्कृतस्
संस्कृ [8. Ā.]
तदा
तदा [ind]
जगाम
गम् [6. Ā.]
पुण्यां
पुण्य [adj]
गतिम्
गति [f]
आत्मनः
आत्मन् [m]
शुभाम्
शुभ [adj]