Skip to main content
Search
VR
Vālmīki Rāmāyaṇam • Kāṇḍa 3 (Araṇyakāṇḍa) • Sarga 63

Araṇyakāṇḍa Sarga 63

अरण्यकाण्डम् • सर्गः 63

Araṇyakāṇḍa Sarga 63 of the classical Vālmīki Rāmāyaṇa with 26 verses.

Total: 26 Verses • Citations: VR 3.63.1–26 • 175 Lexicon Terms
VR 3.63.1 अनुष्टुप्
पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥
pūrvajo'pyuktamātrastu lakṣmaṇena subhāṣitam | sāragrāhī mahāsāraṃ pratijagrāha rāghavaḥ ||
English Translation
Even though Rama was elder, he could grasp the quintessence of the wise counsel only after Lakshmana had said it.
VR 3.63.2 अनुष्टुप्
संनिगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं कोपमात्मनः । अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥
saṃnigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ kopamātmanaḥ | avaṣṭabhya dhanuścitraṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt ||
English Translation
Restraining his anger, the longarmed Rama leaned over his wonderful bow and spoke to Lakshmana:
VR 3.63.3 अनुष्टुप्
किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण । केनोपायेन पश्येयं सीतामिति विचिन्तय ॥
kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa | kenopāyena paśyeyaṃ sītāmiti vicintaya ||
English Translation
O dear Lakshmana, what shall we do? Where do we go ? Think of some means by which we can reach Sita.
VR 3.63.4 अनुष्टुप्
तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो राममब्रवीत् । इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥
taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo rāmamabravīt | idameva janasthānaṃ tvamanveṣitumarhasi ||
English Translation
Lakshmana said to Rama, afflicted with grief, It is proper for you to (first) search in this Janasthana, covered with different kinds of trees and creepers, and teeming with demons.
VR 3.63.5 अनुष्टुप्
राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम् । सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥
rākṣasairbahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam | santīha giridurgāṇi nirdarāḥ kandarāṇi ca ||
VR 3.63.6 अनुष्टुप्
गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः । आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥
guhāśca vividhā ghorā nānāmṛgagaṇākulāḥ | āvāsāḥ kiṃnarāṇāṃ ca gandharvabhavanāni ca ||
English Translation
Here are difficult mountains, caves, valleys, dreadful caves full of different animals, dwellingplaces of kinneras and mansions of gandharvas.
VR 3.63.7 अनुष्टुप्
तानि युक्तो मया सार्धं त्वमन्वेषितुमर्हसि । त्वद्विधो बुद्धिसंपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥
tāni yukto mayā sārdhaṃ tvamanveṣitumarhasi | tvadvidho buddhisaṃpannā māhātmāno nararṣabha ||
English Translation
Accompanied by me you should search for her in those spots. Great people endowed with wisdom do not destabilise in difficulties just as mountains are not shaken by the speed of the wind.
VR 3.63.8 अनुष्टुप्
आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः । इत्युक्तस्तद्वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥
āpatsu na prakampante vāyuvegairivācalāḥ | ityuktastadvanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ ||
VR 3.63.9 अनुष्टुप्
क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम् । ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥
kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram | tataḥ parvatakūṭābhaṃ mahābhāgaṃ dvijottamam ||
VR 3.63.10 उपजातिः
ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् । तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः ॥
dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam | taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt | anena sītā vaidehī bhakṣitā nātra saṃśayaḥ ||
English Translation
On seeing Jatayu looking like the peak of a mountain, Rama said to Lakshmana, There is no doubt that this bird has devoured Vaidehi.
VR 3.63.11 उपजातिः
गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् । भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम् । एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः ॥
gṛdhrarūpamidaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam | bhakṣayitvā viśālākṣīmāste sītāṃ yathāsukham | enaṃ vadhiṣye dīptāgrairghorairbāṇairajihmagaiḥ ||
English Translation
This demon in the guise of a vulture has evidently eaten away the largeeyed Sita and is happily relaxing in the forest. With my terrific arrows with burning tips that can go straight I will kill him.
VR 3.63.12 अनुष्टुप्
इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम् । क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम् ॥
ityuktvābhyapatadgṛdhraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram | kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayanniva medinīm ||
English Translation
Having siad so, Rama took his bow, fixed the sharp arrow, and aimed at the vulture. The seabound earth trembled.
VR 3.63.13 अनुष्टुप्
तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् । अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम् ॥
taṃ dīnadīnayā vācā saphenaṃ rudhiraṃ vaman | abhyabhāṣata pakṣī tu rāmaṃ daśarathātmajam ||
English Translation
But the vulture who was in a piteous state, vomitting foamy blood, spoke these words pathetically to Rama, son of Dasaratha:
VR 3.63.14 अनुष्टुप्
यामोषधिमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने । सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥
yāmoṣadhimivāyuṣmannanveṣasi mahāvane | sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam ||
English Translation
O Longlived one she who you are searching in the forest like herbal medicine has been carried away by Ravana along with my life.
VR 3.63.15 अनुष्टुप्
त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥
tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā ||
English Translation
I have seen her snatched from you and from Lakshmana and carried off by powerful Ravana.
VR 3.63.16 अनुष्टुप्
सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे मया । विध्वंसितरथच्छत्रः पातितो धरणीतले ॥
sītāmabhyavapanno'haṃ rāvaṇaśca raṇe mayā | vidhvaṃsitarathacchatraḥ pātito dharaṇītale ||
English Translation
I descended down to protect Sita, and in the battle with Ravana his chariot destroyed fell down here on the ground.
VR 3.63.17 अनुष्टुप्
एतदस्य धनुर्भग्नमेतदस्य शरावरम् । अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥
etadasya dhanurbhagnametadasya śarāvaram | ayamasya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ ||
English Translation
O Rama this is his broken bow, this is his quiver and this is his warchariot all devastated by me.
VR 3.63.18 उपजातिः
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः । सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसं । रक्षसा निहतं पूर्व्म न मां हन्तुं त्वमर्हसि ॥
pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ | sītāmādāya vaidehīmutpapāta vihāyasaṃ | rakṣasā nihataṃ pūrvma na māṃ hantuṃ tvamarhasi ||
English Translation
He is Ravana's charioteer slain by my wings in the battle. As I was exhausted in the encounter Ravana clipped my wings, took Sita, and flew into the sky. You need not kill me. I am already slain by the demon.
VR 3.63.19 अनुष्टुप्
रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम् । गृध्रराजं परिष्वज्य रुरोद सहलक्ष्मणः ॥
rāmastasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām | gṛdhrarājaṃ pariṣvajya ruroda sahalakṣmaṇaḥ ||
VR 3.63.20 अनुष्टुप्
एकमेकायने दुर्गे निःश्वसन्तं कथंचन । समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥
ekamekāyane durge niḥśvasantaṃ kathaṃcana | samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrimidamabravīt ||
English Translation
Rama saw Jatayu breathing with difficulty in that solitary, inaccessible place.Overcome by greater grief he said to Lakshmana:
VR 3.63.21 अनुष्टुप्
राज्याद्भ्रंशो वने वासः सीता नष्टा हतो द्विजः । ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्निर्दहेदपि पावकम् ॥
rājyādbhraṃśo vane vāsaḥ sītā naṣṭā hato dvijaḥ | īdṛśīyaṃ mamālakṣmīrnirdahedapi pāvakam ||
English Translation
I have been expelled from the kingdom. I am made to stay in the forest. I have lost Sita (my beloved wife). This bird (who was my wellwisher) has been slain. Such misfortune will burn even fire.
VR 3.63.22 अनुष्टुप्
संपूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम् । सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितां पतिः ॥
saṃpūrṇamapi cedadya pratareyaṃ mahodadhim | so'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyetsaritāṃ patiḥ ||
English Translation
Now if I enter even the great sea, the lord of the rivers filled with water, it will also dry up due to my misfortune.
VR 3.63.23 अनुष्टुप्
नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे । येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥
nāstyabhāgyataro loke matto'sminsacarācare | yeneyaṃ mahatī prāptā mayā vyasanavāgurā ||
English Translation
In this world of the animate and the inanimate there is no one more unfortunate than me fallen into the trap of adversities.
VR 3.63.24 अनुष्टुप्
अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः । शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥
ayaṃ pitṛvayasyo me gṛdhrarājo jarānvitaḥ | śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt ||
English Translation
'This bird that came forward to save me is hit by the sinner(Ravana) and lies down on the ground, as ill luck would have it.
VR 3.63.25 अनुष्टुप्
इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः । जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥
ityevamuktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan ||
English Translation
Saying such words and showing filial affection, he caressed Jatayu repeatedly with Lakshmana.
VR 3.63.26 उपजातिः
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं; तं गृध्रराजं परिरभ्य रामः । क्व मैथिलि प्राणसमा ममेति; विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥
nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ; taṃ gṛdhrarājaṃ parirabhya rāmaḥ | kva maithili prāṇasamā mameti; vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau ||
English Translation
Rama hugged the king of vultures with servered wings, drenched in blood and asking him where Sita who was as dear to him as his life was, he dropped him and fell down on the ground.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमस्सर्गः॥Thus ends the sixtyseventh sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
← Previous (Ch. 249) Full Table of Contents Next (Ch. 251) →