कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा । अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāghavau tadā | avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam ||
English Translation
Rama and Lakshmana offered libations (for Jatayu) and went westward, looking for Sita in the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृत्वैवम्
कृ [2. Ā.]
कृत्वैवम्
एवम् [ind]
उदकं
उदक [n]
तस्मै
तद् [pron]
प्रस्थितौ
प्रस्था [1. Ā.]
राघवौ
राघव [m]
तदा
तदा [ind]
अवेक्षन्तौ
अवेक्ष् [1. P.]
वने
वन [n]
सीतां
सीता [f]
पश्चिमां
पश्चिम [adj]
जग्मतुर्
गम् [6. Ā.]
दिशम्
दिश् [f]
तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ । अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥
tāṃ diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau | aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ ||
English Translation
Wielding bow, arrows and sword, both the princes of the Ikshvaku race went southward and entered an untrodden (densely wooded) tract.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
दिशं
दिश् [f]
दक्षिणां
दक्षिण [adj]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
शरचापासिधारिणौ
शर [m]
शरचापासिधारिणौ
चाप [mn]
शरचापासिधारिणौ
असि [m]
शरचापासिधारिणौ
धारिन् [adj]
अविप्रहतम्
अविप्रहत [adj]
ऐक्ष्वाकौ
ऐक्ष्वाक [mf]
पन्थानं
पथिन् [m]
प्रतिपेदतुः
प्रतिपद् [4. P.]
गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् । आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam | āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam ||
English Translation
It was a dense, impenetrable and dreadful forest covered with shrubs, trees and creepers spread all over.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गुल्मैर्
गुल्म [mn]
वृक्षैश्
वृक्ष [m]
च
च [ind]
बहुभिर्
बहु [adj]
लताभिश्
लता [f]
च
च [ind]
प्रवेष्टितम्
प्रवेष्टय् [10. P.]
आवृतं
आवृ [5. Ā.]
सर्वतो
सर्वतस् [ind]
दुर्गं
दुर्ग [adj]
गहनं
गहन [adj]
घोरदर्शनम्
घोर [adj]
घोरदर्शनम्
दर्शन [n]
व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम् । सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥
vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇāṃ diśam | subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau ||
English Translation
The two mighty heroes swiftly forged through the great forest, which was an abode of serpents and lions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यतिक्रम्य
व्यतिक्रम् [1. P.]
तु
तु [ind]
वेगेन
वेग [m]
गृहीत्वा
ग्रह् [6. Ā.]
दक्षिणां
दक्षिण [adj]
दिशम्
दिश् [f]
सुभीमं
सु [ind]
सुभीमं
भीम [adj]
तन्
तद् [pron]
महारण्यं
महत् [adj]
महारण्यं
अरण्य [n]
व्यतियातौ
व्यतिया [2. P.]
महाबलौ
महत् [adj]
महाबलौ
बल [mn]
ततः परं जनस्थानात्त्रिक्रोशं गम्य राघवौ । क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥
tataḥ paraṃ janasthānāttrikrośaṃ gamya rāghavau | krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau ||
English Translation
Both the mighty princes of the Raghu dynasty covered a distance of three krosas from Janasthana and entered the impassable kraunchaforest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
परं
परम् [ind]
जनस्थानात्
जनस्थान [n]
त्रिक्रोशं
त्रि [nr]
त्रिक्रोशं
क्रोश [m]
गम्य
गम् [6. Ā.]
राघवौ
राघव [m]
क्रौञ्चारण्यं
क्रौञ्चारण्य [n]
विविशतुर्
विश् [4. P.]
गहनं
गहन [adj]
तौ
तद् [pron]
महौजसौ
महत् [adj]
महौजसौ
ओजस् [n]
नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः । नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम् ॥
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ | nānāvarṇaiḥ śubhaiḥ puṣpairmṛgapakṣigaṇairyutam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नानामेघघनप्रख्यं
नाना [ind]
नानामेघघनप्रख्यं
मेघ [m]
नानामेघघनप्रख्यं
घन [adj]
नानामेघघनप्रख्यं
प्रख्या [f]
प्रहृष्टम्
प्रहृष् [4. Ā.]
इव
इव [ind]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
नानावर्णैः
नाना [ind]
नानावर्णैः
वर्ण [mn]
शुभैः
शुभ [adj]
पुष्पैर्
पुष्प [n]
मृगपक्षिगणैर्
मृग [m]
मृगपक्षिगणैर्
पक्षिन् [m]
मृगपक्षिगणैर्
गण [m]
युतम्
युत [adj]
दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः । तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ | tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau ||
English Translation
Tormented due to abduction of Sita, the two princes anxious to see her searched all over the dense forest stopping here and there on the way. The thick forest looked like a conglomeration of big clouds. It was filled with different kinds of birds, snakes and animals.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिदृक्षमाणौ
दिदृक्ष् [Desid. Ā.]
वैदेहीं
वैदेही [f]
तद्
तद् [pron]
वनं
वन [n]
तौ
तद् [pron]
विचिक्यतुः
विचि [5. P.]
तत्र
तत्र [ind]
तत्रावतिष्ठन्तौ
तत्र [ind]
तत्रावतिष्ठन्तौ
अवस्था [1. Ā.]
सीताहरणकर्शितौ
सीता [f]
सीताहरणकर्शितौ
आहरण [n]
सीताहरणकर्शितौ
कर्शय् [10. P.]
लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्शीलवाञ्शुचिः । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥
lakṣmaṇastu mahātejāḥ sattvavāñśīlavāñśuciḥ | abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ ||
English Translation
Lakshmana of great brilliance and power, of good conduct and pure character spoke to his highly effulgent brother with folded hands:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्ष्मणस्
लक्ष्मण [m]
तु
तु [ind]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
सत्त्ववाञ्
सत्त्ववत् [adj]
शीलवाञ्
शीलवत् [adj]
शुचिः
शुचि [adj]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
दीप्ततेजसम्
दीप् [4. P.]
दीप्ततेजसम्
तेजस् [n]
स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः । प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥
spandate me dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ | prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye ||
English Translation
My arm is throbbing heavily. My mind is agitated. The omens I see foretell some undesirable events.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्पन्दते
स्पन्द् [1. P.]
मे
मद् [pron]
दृढं
दृढम् [ind]
बाहुर्
बाहु [mf]
उद्विग्नम्
उद्विज् [6. P.]
इव
इव [ind]
मे
मद् [pron]
मनः
मनस् [n]
प्रायशश्
प्रायशस् [ind]
चाप्य्
च [ind]
चाप्य्
अपि [ind]
अनिष्टानि
अनिष्ट [adj]
निमित्तान्य्
निमित्त [n]
उपलक्षये
उपलक्षय् [10. Ā.]
तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् । ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम् ॥
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam | mamaiva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti saṃbhramam ||
English Translation
O noble brother be alert. Heed my words of good advice. The bad omens I see presage perils.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तस्मात् [ind]
सज्जीभवार्य
सज्जीभू [1. Ā.]
सज्जीभवार्य
आर्य [m]
त्वं
त्वद् [pron]
कुरुष्व
कृ [2. Ā.]
वचनं
वचन [n]
हितम्
हित [adj]
ममैव
मद् [pron]
ममैव
एव [ind]
हि
हि [ind]
निमित्तानि
निमित्त [n]
सद्यः
सद्यस् [ind]
शंसन्ति
शंस् [2. Ā.]
सम्भ्रमम्
सम्भ्रम [m]
एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः । आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ | āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati ||
English Translation
This vanchulaka bird's loud and dreadful screams suggest our triumph in war.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
वञ्चुलको
वञ्चुलक [m]
नाम
नाम [ind]
पक्षी
पक्षिन् [m]
परमदारुणः
परम [adj]
परमदारुणः
दारुण [adj]
आवयोर्
मद् [pron]
विजयं
विजय [m]
युद्धे
युद्ध [n]
शंसन्न्
शंस् [2. Ā.]
इव
इव [ind]
विनर्दति
विनर्द् [1. Ā.]
तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा । संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā | saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhañjanniva tadvanam ||
English Translation
As both the brothers with great prowess were searching for Sita all over, a huge sound exploded as if shattering the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तयोर्
तद् [pron]
अन्वेषतोर्
अन्विष् [6. Ā.]
एवं
एवम् [ind]
सर्वं
सर्व [pron]
तद्
तद् [pron]
वनम्
वन [n]
ओजसा
ओजस् [n]
संजज्ञे
संजन् [4. Ā.]
विपुलः
विपुल [adj]
शब्दः
शब्द [m]
प्रभञ्जन्न्
प्रभञ्ज् [4. P.]
इव
इव [ind]
तद्
तद् [pron]
वनम्
वन [n]
संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना । वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gahanaṃ mātariśvanā | vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva ||
English Translation
It appeared as though a fierce wind rose from the forest and filled the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संवेष्टितम्
संवेष्टय् [10. P.]
इवात्यर्थं
इव [ind]
इवात्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
गहनं
गहन [n]
मातरिश्वना
मातरिश्वन् [m]
वनस्य
वन [n]
तस्य
तद् [pron]
शब्दो
शब्द [m]
ऽभूद्
भू [1. Ā.]
दिवम्
दिव् [m]
आपूरयन्न्
आपूरय् [10. Ā.]
इव
इव [ind]
तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः । ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसं ॥
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ | dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulorasaṃ ||
English Translation
While looking for the sound, Rama with his brother saw a demon with a huge body and a big belly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
शब्दं
शब्द [m]
काङ्क्षमाणस्
काङ्क्ष् [2. Ā.]
तु
तु [ind]
रामः
राम [m]
कक्षे
कक्ष [m]
सहानुजः
सहानुज [adj]
ददर्श
दृश् [6. P.]
सुमहाकायं
सु [ind]
सुमहाकायं
महत् [adj]
सुमहाकायं
काय [m]
राक्षसं
राक्षस [m]
विपुलोरसम्
विपुल [adj]
विपुलोरसम्
उरस् [n]
आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् । विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam | vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham ||
English Translation
Then both the brothers saw a very tall figure with a trunk that stood facing them. He had neither neck nor head. His face was in the stomach.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आसेदतुस्
आसद् [2. P.]
ततस्
ततस् [ind]
तत्र
तत्र [ind]
ताव्
तद् [pron]
उभौ
उभ् [pron]
प्रमुखे
प्रमुख [adj]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
विवृद्धम्
विवृध् [1. Ā.]
अशिरोग्रीवं
अशिरस् [adj]
अशिरोग्रीवं
ग्रीवा [f]
कबन्धम्
कबन्ध [mn]
उदरे
उदर [n]
मुखम्
मुख [n]
रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् । नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम् ॥
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam | nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitaniḥsvanam ||
English Translation
With sharp bristled hair all over the body, he was a mammoth figure who looked like a mountain resembling a dark cloud with his voice like the thunder.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रोमभिर्
रोमन् [n]
निचितैस्
निचि [5. Ā.]
तीक्ष्णैर्
तीक्ष्ण [adj]
महागिरिम्
महत् [adj]
महागिरिम्
गिरि [m]
इवोच्छ्रितम्
इव [ind]
इवोच्छ्रितम्
उच्छ्रि [1. Ā.]
नीलमेघनिभं
नील [adj]
नीलमेघनिभं
मेघ [m]
नीलमेघनिभं
निभ [adj]
रौद्रं
रौद्र [adj]
मेघस्तनितनिःस्वनम्
मेघ [m]
मेघस्तनितनिःस्वनम्
स्तनित [n]
मेघस्तनितनिःस्वनम्
निःस्वन [m]
महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च । एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ॥
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca | ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā ||
English Translation
He had a single eye that was reddishbrown in colour resembling flaming fire. It was fixed in the chest. His eyelashes glowed. He had instant vision with massive fangs in his huge mouth. He was licking his lips.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महापक्ष्मेण
महत् [adj]
महापक्ष्मेण
पक्ष्म [mn]
पिङ्गेन
पिङ्ग [adj]
विपुलेनायतेन
विपुल [adj]
विपुलेनायतेन
आयम् [6. P.]
च
च [ind]
एकेनोरसि
एक [pron]
एकेनोरसि
उरस् [n]
घोरेण
घोर [adj]
नयनेनाशुदर्शिना
नयन [n]
नयनेनाशुदर्शिना
आशु [adj]
नयनेनाशुदर्शिना
दर्शिन् [adj]
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् । भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ॥
mahādaṃṣṭropapannaṃ taṃ lelihānaṃ mahāmukham | bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महादंष्ट्रोपपन्नं
महत् [adj]
महादंष्ट्रोपपन्नं
दंष्ट्र [mfn]
महादंष्ट्रोपपन्नं
उपपद् [4. P.]
तं
तद् [pron]
लेलिहानं
लेलिह् [Int. Ā.]
महामुखम्
महत् [adj]
महामुखम्
मुख [n]
भक्षयन्तं
भक्षय् [10. Ā.]
महाघोरान्
महत् [adj]
महाघोरान्
घोर [adj]
ऋक्षसिंहमृगद्विपान्
ऋक्ष [m]
ऋक्षसिंहमृगद्विपान्
सिंह [m]
ऋक्षसिंहमृगद्विपान्
मृग [m]
ऋक्षसिंहमृगद्विपान्
द्विप [m]
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ । कराभ्यां विविधान्गृह्य ऋष्कान्पक्षिगणान्मृगान् ॥
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau | karābhyāṃ vividhāngṛhya ṛṣkānpakṣigaṇānmṛgān ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
घोरौ
घोर [adj]
भुजौ
भुज [m]
विकुर्वाणम्
विकृ [5. P.]
उभौ
उभ् [pron]
योजनम्
योजन [fn]
आयतौ
आयम् [6. P.]
कराभ्यां
कर [m]
विविधान्
विविध [adj]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
ऋक्षान्
ऋक्ष [m]
पक्षिगणान्
पक्षिन् [m]
पक्षिगणान्
गण [m]
मृगान्
मृग [m]
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् । स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ॥
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān | sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ ||
English Translation
He stood rooted there, catching bears, flocks of birds and deer with both his hands stretching up to one yojana, pulling and pushing them. (Now) he obstructed the path of the two brothers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आकर्षन्तं
आकृष् [6. P.]
विकर्षन्तम्
विकृष् [6. P.]
अनेकान्
अनेक [adj]
मृगयूथपान्
मृग [m]
मृगयूथपान्
यूथप [m]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
आवृत्य
आवृ [5. Ā.]
पन्थानं
पथिन् [m]
तयोर्
तद् [pron]
भ्रात्रोः
भ्रातृ [m]
प्रपन्नयोः
प्रपद् [4. P.]
अथ तौ समतिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः । महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम् ॥
atha tau samatikramya krośamātre dadarśatuḥ | mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛtam ||
English Translation
Then the brothers after covering one krosa (2 miles) saw a cruel, fierce, mighty monster named Kabandha looking like a trunk. He had a dreadful appearance and his arms encircled the area.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
तौ
तद् [pron]
समतिक्रम्य
समतिक्रम् [6. P.]
क्रोशमात्रे
क्रोश [m]
क्रोशमात्रे
मात्र [n]
ददर्शतुः
दृश् [6. P.]
महान्तं
महत् [adj]
दारुणं
दारुण [adj]
भीमं
भीम [adj]
कबन्धं
कबन्ध [m]
भुजसंवृतम्
भुज [m]
भुजसंवृतम्
संवृ [9. P.]
स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ । जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau | jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt ||
English Translation
The longarmed demon spread his hands and caught hold of Rama and Lakshmana together by pressing them with all his force.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
महाबाहुर्
महत् [adj]
महाबाहुर्
बाहु [mf]
अत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
प्रसार्य
प्रसारय् [10. Ā.]
विपुलौ
विपुल [adj]
भुजौ
भुज [m]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
सहिताव्
सहित [adj]
एव
एव [ind]
राघवौ
राघव [m]
पीडयन्
पीडय् [10. Ā.]
बलात्
बल [mn]
खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ । भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejau mahābhujau | bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau ||
English Translation
The two mighty brothers who wielded swords and strong bows and whose bodies were of fiery splendour became helpless, seized by the hands of Kabandha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
खड्गिनौ
खड्गिन् [adj]
दृढधन्वानौ
दृढ [adj]
दृढधन्वानौ
धन्वन् [n]
तिग्मतेजौ
तिग्म [adj]
तिग्मतेजौ
तेज [m]
महाभुजौ
महत् [adj]
महाभुजौ
भुज [m]
भ्रातरौ
भ्रातृ [m]
विवशं
विवश [m]
प्राप्तौ
प्राप् [1. P.]
कृष्यमाणौ
कृष् [6. Ā.]
महाबलौ
महत् [adj]
महाबलौ
बल [mn]
तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः । कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥
tāvuvāca mahābāhuḥ kabandho dānavottamaḥ | kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताव्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
कबन्धो
कबन्ध [m]
दानवोत्तमः
दानव [m]
दानवोत्तमः
उत्तम [adj]
कौ
क [pron]
युवां
त्वद् [pron]
वृषभस्कन्धौ
वृषभ [m]
वृषभस्कन्धौ
स्कन्ध [m]
महाखड्गधनुर्धरौ
महत् [adj]
महाखड्गधनुर्धरौ
खड्ग [mn]
महाखड्गधनुर्धरौ
धनुस् [n]
महाखड्गधनुर्धरौ
धर [adj]
घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ । वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau | vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
घोरं
घोर [adj]
देशम्
देश [m]
इमं
इदम् [pron]
प्राप्तौ
प्राप् [1. P.]
मम
मद् [pron]
भक्षाव्
भक्ष [m]
उपस्थितौ
उपस्था [1. Ā.]
वदतं
वद् [1. Ā.]
कार्यम्
कार्य [n]
इह
इह [ind]
वां
त्वद् [pron]
किमर्थं
क [pron]
किमर्थं
अर्थ [mn]
चागतौ
च [ind]
चागतौ
आगम् [6. P.]
युवाम्
त्वद् [pron]
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः । सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ । ममास्यमनुसंप्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ॥
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ | sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau | mamāsyamanusaṃprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ ||
English Translation
Holding bows, arrows and swords, looking like bulls with pointed horns you have entered my mouth. It is impossible for you to live any more.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमं
इदम् [pron]
देशम्
देश [m]
अनुप्राप्तौ
अनुप्राप् [5. Ā.]
क्षुधार्तस्येह
क्षुध् [f]
क्षुधार्तस्येह
आर्त [adj]
क्षुधार्तस्येह
इह [ind]
तिष्ठतः
स्था [1. Ā.]
सबाणचापखड्गौ
स [ind]
सबाणचापखड्गौ
बाण [m]
सबाणचापखड्गौ
चाप [mn]
सबाणचापखड्गौ
खड्ग [mn]
च
च [ind]
तीक्ष्णशृङ्गाव्
तीक्ष्ण [adj]
तीक्ष्णशृङ्गाव्
शृङ्ग [n]
इवर्षभौ
इव [ind]
इवर्षभौ
ऋषभ [m]
ममास्यम्
मद् [pron]
ममास्यम्
आस्य [n]
अनुसंप्राप्तौ
अनुसम्प्राप् [5. Ā.]
दुर्लभं
दुर्लभ [adj]
जीवितं
जीवित [n]
पुनः
पुनर् [ind]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः । उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā ||
English Translation
On hearing the words of the evilminded Kabandha, Rama said to Lakshmana with dried up mouth:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
कबन्धस्य
कबन्ध [m]
दुरात्मनः
दुरात्मन् [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
उवाच
वच् [2. P.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
रामो
राम [m]
रामो
राम [m]
मुखेन
मुख [n]
मुखेन
मुख [n]
परिशुष्यता
परिशुष् [4. P.]
परिशुष्यता
परिशुष् [4. P.]
कृच्छ्रात्कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम । व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ॥
kṛcchrātkṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikrama | vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām ||
English Translation
Hearing those words of the vicious-souled Kabandha, Rāma having his countenance dried up, bespoke Laksmana-O you, having truth for your prowess, again and again, greater and worse calamities have been threatening us. We have already met with a dire disaster leading to our death, consequent on my separation from my dear one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृच्छ्रात्
कृच्छ्र [mn]
कृच्छ्रतरं
कृच्छ्रतर [adj]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
दारुणं
दारुण [adj]
सत्यविक्रम
सत्य [adj]
सत्यविक्रम
विक्रम [m]
व्यसनं
व्यसन [n]
जीवितान्ताय
जीवित [n]
जीवितान्ताय
अन्त [m]
प्राप्तम्
प्राप् [1. P.]
अप्राप्य
अप्राप्य [ind]
तां
तद् [pron]
प्रियाम्
प्रिय [adj]
कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण । त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ । नातिभारोऽस्ति दैवस्य सर्वभुतेषु लक्ष्मण ॥
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa | tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau | nātibhāro'sti daivasya sarvabhuteṣu lakṣmaṇa ||
English Translation
Mighty is the course of Destiny in all creatures, O Lakşmaņa. Do you O best of men, behold even yourself and me stricken with calamity. But O Lakşmaņa it is not very difficult for destiny to afflict all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कालस्य
काल [m]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
वीर्यं
वीर्य [n]
सर्वभूतेषु
सर्व [pron]
सर्वभूतेषु
भूत [mn]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
त्वां
त्वद् [pron]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
नरव्याघ्र
नर [m]
नरव्याघ्र
व्याघ्र [m]
व्यसनैः
व्यसन [n]
पश्य
पश् [4. Ā.]
मोहितौ
मोहय् [10. Ā.]
नातिभारो
न [ind]
नातिभारो
अतिभार [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
दैवस्य
दैव [n]
सर्वभूतेषु
सर्व [pron]
सर्वभूतेषु
भूत [mn]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे । कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire | kālābhipannāḥ sīdanti yathā vālukasetavaḥ ||
English Translation
Under the influence of destiny even the mighty heroes, well habited in armours are distressed like to a bridge of sands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शूराश्
शूर [m]
च
च [ind]
बलवन्तश्
बलवत् [adj]
च
च [ind]
कृतास्त्राश्
कृ [2. Ā.]
कृतास्त्राश्
अस्त्र [mn]
च
च [ind]
रणाजिरे
रण [m]
रणाजिरे
अजिर [n]
कालाभिपन्नाः
काल [m]
कालाभिपन्नाः
अभिपद् [4. P.]
कालाभिपन्नाः
काल [m]
कालाभिपन्नाः
अभिपद् [4. P.]
सीदन्ति
सद् [6. P.]
सीदन्ति
सद् [6. P.]
यथा
यथा [ind]
यथा
यथा [ind]
वालुकसेतवः
वालुक [adj]
वालुकसेतवः
सेतु [m]
वालुकसेतवः
वालुक [adj]
वालुकसेतवः
सेतु [m]
इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो; महायशा दाशरथिः प्रतापवान् । अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमं; स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत् ॥
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo; mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān | avekṣya saumitrimudagravikramaṃ; sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanākarot ||
English Translation
Addressing these words to Saumitrī, the resolute, powerful and highly famous son of Dasaratha, having truth for his prowess, composed himself by dint of his own understanding.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
ब्रुवाणो
ब्रू [2. Ā.]
दृढसत्यविक्रमो
दृढ [adj]
दृढसत्यविक्रमो
सत्य [adj]
दृढसत्यविक्रमो
विक्रम [m]
महायशा
महत् [adj]
महायशा
यशस् [n]
दाशरथिः
दाशरथि [m]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
अवेक्ष्य
अवेक्ष् [1. P.]
सौमित्रिम्
सौमित्रि [m]
उदग्रविक्रमं
उदग्र [adj]
उदग्रविक्रमं
विक्रम [m]
स्थिरां
स्थिर [adj]
तदा
तदा [ind]
स्वां
स्व [adj]
मतिम्
मति [f]
आत्मनाकरोत्
आत्मन् [m]
आत्मनाकरोत्
कृ [2. Ā.]