Skip to main content
Search
VR
Vālmīki Rāmāyaṇam • Kāṇḍa 3 (Araṇyakāṇḍa) • Sarga 65

Araṇyakāṇḍa Sarga 65

अरण्यकाण्डम् • सर्गः 65

Araṇyakāṇḍa Sarga 65 of the classical Vālmīki Rāmāyaṇa with 31 verses.

Total: 31 Verses • Citations: VR 3.65.1–31 • 175 Lexicon Terms
VR 3.65.1 अनुष्टुप्
कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा । अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāghavau tadā | avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam ||
English Translation
Rama and Lakshmana offered libations (for Jatayu) and went westward, looking for Sita in the forest.
VR 3.65.2 अनुष्टुप्
तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ । अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥
tāṃ diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau | aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ ||
English Translation
Wielding bow, arrows and sword, both the princes of the Ikshvaku race went southward and entered an untrodden (densely wooded) tract.
VR 3.65.3 अनुष्टुप्
गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् । आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam | āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam ||
English Translation
It was a dense, impenetrable and dreadful forest covered with shrubs, trees and creepers spread all over.
VR 3.65.4 अनुष्टुप्
व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम् । सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥
vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇāṃ diśam | subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau ||
English Translation
The two mighty heroes swiftly forged through the great forest, which was an abode of serpents and lions.
VR 3.65.5 अनुष्टुप्
ततः परं जनस्थानात्त्रिक्रोशं गम्य राघवौ । क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥
tataḥ paraṃ janasthānāttrikrośaṃ gamya rāghavau | krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau ||
English Translation
Both the mighty princes of the Raghu dynasty covered a distance of three krosas from Janasthana and entered the impassable kraunchaforest.
VR 3.65.6 अनुष्टुप्
नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः । नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम् ॥
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ | nānāvarṇaiḥ śubhaiḥ puṣpairmṛgapakṣigaṇairyutam ||
VR 3.65.7 अनुष्टुप्
दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः । तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ | tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau ||
English Translation
Tormented due to abduction of Sita, the two princes anxious to see her searched all over the dense forest stopping here and there on the way. The thick forest looked like a conglomeration of big clouds. It was filled with different kinds of birds, snakes and animals.
VR 3.65.8 अनुष्टुप्
लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्शीलवाञ्शुचिः । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥
lakṣmaṇastu mahātejāḥ sattvavāñśīlavāñśuciḥ | abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ ||
English Translation
Lakshmana of great brilliance and power, of good conduct and pure character spoke to his highly effulgent brother with folded hands:
VR 3.65.9 अनुष्टुप्
स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः । प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥
spandate me dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ | prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye ||
English Translation
My arm is throbbing heavily. My mind is agitated. The omens I see foretell some undesirable events.
VR 3.65.10 अनुष्टुप्
तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् । ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम् ॥
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam | mamaiva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti saṃbhramam ||
English Translation
O noble brother be alert. Heed my words of good advice. The bad omens I see presage perils.
VR 3.65.11 अनुष्टुप्
एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः । आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ | āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati ||
English Translation
This vanchulaka bird's loud and dreadful screams suggest our triumph in war.
VR 3.65.12 अनुष्टुप्
तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा । संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā | saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhañjanniva tadvanam ||
English Translation
As both the brothers with great prowess were searching for Sita all over, a huge sound exploded as if shattering the forest.
VR 3.65.13 अनुष्टुप्
संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना । वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gahanaṃ mātariśvanā | vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva ||
English Translation
It appeared as though a fierce wind rose from the forest and filled the sky.
VR 3.65.14 अनुष्टुप्
तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः । ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसं ॥
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ | dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulorasaṃ ||
English Translation
While looking for the sound, Rama with his brother saw a demon with a huge body and a big belly.
VR 3.65.15 अनुष्टुप्
आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् । विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam | vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham ||
English Translation
Then both the brothers saw a very tall figure with a trunk that stood facing them. He had neither neck nor head. His face was in the stomach.
VR 3.65.16 अनुष्टुप्
रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् । नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम् ॥
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam | nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitaniḥsvanam ||
English Translation
With sharp bristled hair all over the body, he was a mammoth figure who looked like a mountain resembling a dark cloud with his voice like the thunder.
VR 3.65.17 अनुष्टुप्
महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च । एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ॥
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca | ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā ||
English Translation
He had a single eye that was reddishbrown in colour resembling flaming fire. It was fixed in the chest. His eyelashes glowed. He had instant vision with massive fangs in his huge mouth. He was licking his lips.
VR 3.65.18 अनुष्टुप्
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् । भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ॥
mahādaṃṣṭropapannaṃ taṃ lelihānaṃ mahāmukham | bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān ||
VR 3.65.19 अनुष्टुप्
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ । कराभ्यां विविधान्गृह्य ऋष्कान्पक्षिगणान्मृगान् ॥
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau | karābhyāṃ vividhāngṛhya ṛṣkānpakṣigaṇānmṛgān ||
VR 3.65.20 अनुष्टुप्
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् । स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ॥
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān | sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ ||
English Translation
He stood rooted there, catching bears, flocks of birds and deer with both his hands stretching up to one yojana, pulling and pushing them. (Now) he obstructed the path of the two brothers.
VR 3.65.21 अनुष्टुप्
अथ तौ समतिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः । महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम् ॥
atha tau samatikramya krośamātre dadarśatuḥ | mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛtam ||
English Translation
Then the brothers after covering one krosa (2 miles) saw a cruel, fierce, mighty monster named Kabandha looking like a trunk. He had a dreadful appearance and his arms encircled the area.
VR 3.65.22 अनुष्टुप्
स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ । जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau | jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt ||
English Translation
The longarmed demon spread his hands and caught hold of Rama and Lakshmana together by pressing them with all his force.
VR 3.65.23 अनुष्टुप्
खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ । भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejau mahābhujau | bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau ||
English Translation
The two mighty brothers who wielded swords and strong bows and whose bodies were of fiery splendour became helpless, seized by the hands of Kabandha.
VR 3.65.24 अनुष्टुप्
तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः । कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥
tāvuvāca mahābāhuḥ kabandho dānavottamaḥ | kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau ||
VR 3.65.25 अनुष्टुप्
घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ । वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau | vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām ||
VR 3.65.26 उपजातिः
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः । सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ । ममास्यमनुसंप्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ॥
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ | sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau | mamāsyamanusaṃprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ ||
English Translation
Holding bows, arrows and swords, looking like bulls with pointed horns you have entered my mouth. It is impossible for you to live any more.
VR 3.65.27 अनुष्टुप्
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः । उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā ||
English Translation
On hearing the words of the evilminded Kabandha, Rama said to Lakshmana with dried up mouth:
VR 3.65.28 अनुष्टुप्
कृच्छ्रात्कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम । व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ॥
kṛcchrātkṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikrama | vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām ||
English Translation
Hearing those words of the vicious-souled Kabandha, Rāma having his countenance dried up, bespoke Laksmana-O you, having truth for your prowess, again and again, greater and worse calamities have been threatening us. We have already met with a dire disaster leading to our death, consequent on my separation from my dear one.
VR 3.65.29 उपजातिः
कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण । त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ । नातिभारोऽस्ति दैवस्य सर्वभुतेषु लक्ष्मण ॥
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa | tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau | nātibhāro'sti daivasya sarvabhuteṣu lakṣmaṇa ||
English Translation
Mighty is the course of Destiny in all creatures, O Lakşmaņa. Do you O best of men, behold even yourself and me stricken with calamity. But O Lakşmaņa it is not very difficult for destiny to afflict all creatures.
VR 3.65.30 अनुष्टुप्
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे । कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire | kālābhipannāḥ sīdanti yathā vālukasetavaḥ ||
English Translation
Under the influence of destiny even the mighty heroes, well habited in armours are distressed like to a bridge of sands.
VR 3.65.31 वंशस्थम्
इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो; महायशा दाशरथिः प्रतापवान् । अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमं; स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत् ॥
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo; mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān | avekṣya saumitrimudagravikramaṃ; sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanākarot ||
English Translation
Addressing these words to Saumitrī, the resolute, powerful and highly famous son of Dasaratha, having truth for his prowess, composed himself by dint of his own understanding.
← Previous (Ch. 251) Full Table of Contents Next (Ch. 253) →