शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः । आदित्योदयसंकाशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ॥
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ | ādityodayasaṃkāśairālikhadbhirivāmbaram ||
English Translation
The sky was as if cleft by these golden summits like to the rising of the Sun, inhabited by Kinnaras and large Serpents.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शातकुम्भमयैः
शातकुम्भ [n]
शातकुम्भमयैः
मय [adj]
शृङ्गैः
शृङ्ग [n]
सकिंनरमहोरगैः
स [ind]
सकिंनरमहोरगैः
किंनर [mn]
सकिंनरमहोरगैः
महत् [adj]
सकिंनरमहोरगैः
उरग [mn]
आदित्योदयसंकाशैर्
आदित्य [m]
आदित्योदयसंकाशैर्
उदय [m]
आदित्योदयसंकाशैर्
संकाश [m]
आलिखद्भिर्
आलिख् [6. P.]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः । आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत्काञ्चनप्रभम् ॥
tasya jāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ | ākāśaṃ śastrasaṃkāśamabhavatkāñcanaprabham ||
English Translation
To golden summits of that mountain being thus lifted up, the dark-blue sky assumed the golden hue. And by those highly resplendent golden peaks that best of mountains assumed the brilliance of a thousand suns.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
जाम्बूनदैः
जाम्बूनद [adj]
शृङ्गैः
शृङ्ग [n]
पर्वतस्य
पर्वत [mn]
समुत्थितैः
समुत्था [1. Ā.]
आकाशं
आकाश [mn]
शस्त्रसंकाशम्
शस्त्र [n]
शस्त्रसंकाशम्
संकाश [m]
अभवत्
भू [1. Ā.]
काञ्चनप्रभम्
काञ्चन [n]
काञ्चनप्रभम्
प्रभा [f]
जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयं प्रभैः । आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ॥
jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayaṃ prabhaiḥ | ādityaśatasaṃkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ ||
English Translation
The noble mountain, Mainaka was glittering like a thousand Suns with selfeffulgent golden peaks shining.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जातरूपमयैः
जातरूप [n]
जातरूपमयैः
मय [adj]
शृङ्गैर्
शृङ्ग [n]
भ्राजमानैः
भ्राज् [1. P.]
स्वयंप्रभैः
स्वयम्प्रभ [adj]
आदित्यशतसंकाशः
आदित्य [m]
आदित्यशतसंकाशः
शत [mn]
आदित्यशतसंकाशः
संकाश [m]
सो
तद् [pron]
ऽभवद्
भू [1. Ā.]
गिरिसत्तमः
गिरि [m]
गिरिसत्तमः
सत्तम [adj]
तमुत्थितमसंगेन हनूमानग्रतः स्थितम् । मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ॥
tamutthitamasaṃgena hanūmānagrataḥ sthitam | madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ ||
English Translation
Beholding before him that up-heaved mountain in the midst of the salt Ocean Hanumān regarded it, as a barrier for aye.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उत्थितम्
उत्था [1. Ā.]
असंगेन
असङ्ग [m]
हनूमान्
हनुमन्त् [m]
अग्रतः
अग्रतस् [ind]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
मध्ये
मध्य [n]
लवणतोयस्य
लवणतोय [m]
विघ्नो
विघ्न [mn]
ऽयम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
निश्चितः
निश्चि [5. Ā.]
स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः । उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ॥
sa tamucchritamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ | urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ ||
English Translation
Like to Wind dispersing clouds, that mighty monkey with great velocity crushed down those up-lifted peaks with his breast.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तम्
तद् [pron]
उच्छ्रितम्
उच्छ्रि [1. Ā.]
अत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
महावेगो
महत् [adj]
महावेगो
वेग [m]
महाकपिः
महत् [adj]
महाकपिः
कपि [m]
उरसा
उरस् [n]
पातयामास
पातय् [10. Ā.]
जीमूतम्
जीमूत [mn]
इव
इव [ind]
मारुतः
मारुत [m]
स तदा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः । बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ॥
sa tadā pātitastena kapinā parvatottamaḥ | buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca ||
English Translation
Being thus crushed down by that monkey, the best of mountains, being apprized of his prowess, began to shout with joy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
पातितस्तेन
पातय् [10. Ā.]
पातितस्तेन
तद् [pron]
कपिना
कपि [m]
पर्वतोत्तमः
पर्वत [mn]
पर्वतोत्तमः
उत्तम [adj]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
कपेर्
कपि [m]
वेगं
वेग [m]
जहर्ष
हृष् [1. P.]
च
च [ind]
ननन्द
नन्द् [1. Ā.]
च
च [ind]
तमाकाशगतं वीरमाकाशे समवस्थितम् । प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् । मानुषं धरयन्रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ॥
tamākāśagataṃ vīramākāśe samavasthitam | prīto hṛṣṭamanā vākyamabravītparvataḥ kapim | mānuṣaṃ dharayanrūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ ||
English Translation
Thereupon, with a glad heart assuming the semblance of a man ånd stationing himself upon his own summit, that mountain-chief addressed Hanumān, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आकाशगतं
आकाश [mn]
आकाशगतं
गम् [6. Ā.]
वीरम्
वीर [m]
आकाशे
आकाश [mn]
समवस्थितम्
समवस्था [1. Ā.]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
हृष्टमना
हृष् [1. P.]
हृष्टमना
मनस् [n]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
पर्वतः
पर्वत [mn]
कपिम्
कपि [m]
मानुषं
मानुष [adj]
धारयन्
धारय् [10. Ā.]
रूपम्
रूप [n]
आत्मनः
आत्मन् [m]
शिखरे
शिखर [mn]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम । निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥
duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama | nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham ||
English Translation
O best of monkeys, forsooth had you been engaged in this arduous task. Coming down on my peak do you take rest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुष्करं
दुष्कर [adj]
कृतवान्
कृ [2. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
त्वम्
त्वद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
वानरोत्तम
वानर [m]
वानरोत्तम
उत्तम [adj]
निपत्य
निपत् [1. Ā.]
मम
मद् [pron]
शृङ्गेषु
शृङ्ग [n]
विश्रमस्व
विश्रम् [1. Ā.]
यथासुखम्
यथासुखम् [ind]
राघावस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः । स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥
rāghāvasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ | sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ ||
English Translation
This ocean was reared by one born in the family of Raghus. And beholding you engaged on Rāma's behoof he is worshipping you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राघवस्य
राघव [m]
कुले
कुल [n]
जातैर्
जन् [4. P.]
उदधिः
उदधि [m]
परिवर्धितः
परिवर्धय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
त्वां
त्वद् [pron]
रामहिते
राम [m]
रामहिते
हित [n]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
प्रत्यर्चयति
प्रत्यर्चय् [10. P.]
सागरः
सागर [m]
कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः । सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः संमानमर्हति ॥
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ | so'yaṃ tatpratikārārthī tvattaḥ saṃmānamarhati ||
English Translation
The best and everlasting virtue consists in returning benefits to one who has benefited us. Bent on returning benefits to Raghu's race, he deserve respect from you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृते
कृत [n]
च
च [ind]
प्रतिकर्तव्यम्
प्रतिकृ [8. Ā.]
एष
एतद् [pron]
धर्मः
धर्म [mn]
सनातनः
सनातन [adj]
सो
तद् [pron]
ऽयं
इदम् [pron]
तत्प्रतिकारार्थी
तद् [pron]
तत्प्रतिकारार्थी
प्रतिकार [m]
तत्प्रतिकारार्थी
अर्थिन् [adj]
त्वत्तः
त्वद् [pron]
संमानम्
सम्मान [mn]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः । योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः । तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ॥
tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ | yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ | tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti ||
English Translation
And to welcome you properly I have been despatched by him with the message-traversing over a hundred yojans this monkey has been worn out with fatigue; let him voyage to the remaining way after resting for a while on your summit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वन्निमित्तम्
त्वद् [pron]
त्वन्निमित्तम्
निमित्त [n]
अनेनाहं
इदम् [pron]
अनेनाहं
मद् [pron]
बहुमानात्
बहु [adj]
बहुमानात्
मान [m]
प्रचोदितः
प्रचोदय् [10. P.]
योजनानां
योजन [fn]
शतं
शत [mn]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
कपिर्
कपि [m]
एष
एतद् [pron]
समाप्लुतः
समाप्लु [1. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
सानुषु
सानु [mn]
विश्रान्तः
विश्रम् [1. Ā.]
शेषं
शेष [mn]
प्रक्रमताम्
प्रक्रम् [6. P.]
इति
इति [ind]
तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् । तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु । तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनुगमिष्यसि ॥
tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām | tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu | tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nugamiṣyasi ||
English Translation
Do you therefore, O best of monkeys, remain here and take rest. And feasting on these many fragrant and sweet fruits and roots, O foremost of monkeys, do you relieve yourself of the toil and proceed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तिष्ठ
स्था [1. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
हरिशार्दूल
हरि [m]
हरिशार्दूल
शार्दूल [m]
मयि
मद् [pron]
विश्रम्य
विश्रम् [1. Ā.]
गम्यताम्
गम् [6. Ā.]
तद्
तद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
गन्धवत्
गन्धवत् [adj]
स्वादु
स्वादु [adj]
कन्दमूलफलं
कन्द [mn]
कन्दमूलफलं
मूल [mn]
कन्दमूलफलं
फल [n]
बहु
बहु [adj]
तद्
तद् [pron]
आस्वाद्य
आस्वादय् [10. Ā.]
हरिश्रेष्ठ
हरि [m]
हरिश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
विश्रान्तो
विश्रम् [1. Ā.]
ऽनुगमिष्यसि
अनुगम् [1. Ā.]
अस्माकमपि संबन्धः कपिमुख्यस्त्वयास्ति वै । प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥
asmākamapi saṃbandhaḥ kapimukhyastvayāsti vai | prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ ||
English Translation
O leader of monkeys, my relation with you is replete with many virtues and known all over the three worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्माकम्
मद् [pron]
अपि
अपि [ind]
संबन्धः
सम्बन्ध [m]
कपिमुख्यस्त्वयास्ति
कपि [m]
कपिमुख्यस्त्वयास्ति
मुख्य [adj]
कपिमुख्यस्त्वयास्ति
त्वद् [pron]
कपिमुख्यस्त्वयास्ति
अस् [2. P.]
वै
वै [ind]
प्रख्यतस्त्रिषु
प्रख्या [2. P.]
प्रख्यतस्त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
महागुणपरिग्रहः
महत् [adj]
महागुणपरिग्रहः
गुण [mn]
महागुणपरिग्रहः
परिग्रह [m]
वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज । तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥
vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja | teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara ||
English Translation
O Son of Maruta, O best of monkeys, I know you to be the foremost of all monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वेगवन्तः
वेगवत् [adj]
प्लवन्तो
प्लु [1. P.]
ये
यद् [pron]
प्लवगा
प्लवग [m]
मारुतात्मज
मारुतात्मज [m]
तेषां
तद् [pron]
मुख्यतमं
मुख्यतम [adj]
मन्ये
मन् [8. P.]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अहं
मद् [pron]
कपिकुञ्जर
कपि [m]
कपिकुञ्जर
कुञ्जर [m]
अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता । धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान् ॥
atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā | dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punaryādṛśo bhavān ||
English Translation
Even an ordinary guest should be adored by him who abide by virtue, what of you great as you are?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतिथिः
अतिथि [m]
किल
किल [ind]
पूजार्हः
पूजा [f]
पूजार्हः
अर्ह [adj]
प्राकृतो
प्राकृत [adj]
ऽपि
अपि [ind]
विजानता
विज्ञा [9. Ā.]
धर्मं
धर्म [mn]
जिज्ञासमानेन
जिज्ञास् [Desid. Ā.]
किं
क [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
यादृशो
यादृश [adj]
भवान्
भवत् [adj]
त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः । पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥
tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ | putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara ||
English Translation
O you lion among monkeys, you are the son of Māruta, the foremost of celestials and are his equal in speed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
देववरिष्ठस्य
देव [m]
देववरिष्ठस्य
वरिष्ठ [adj]
मारुतस्य
मारुत [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
पुत्रस्तस्यैव
पुत्र [m]
पुत्रस्तस्यैव
तद् [pron]
पुत्रस्तस्यैव
एव [ind]
वेगेन
वेग [m]
सदृशः
सदृश [adj]
कपिकुञ्जर
कपि [m]
कपिकुञ्जर
कुञ्जर [m]
पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः । तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥
pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ | tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam ||
English Translation
You that are conversant with virtue, being worshipped, Maruta himself receive offerings. You are therefore worth of my adoration. Hearken, there is another reason for it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूजिते
पूजय् [10. Ā.]
त्वयि
त्वद् [pron]
धर्मज्ञ
धर्म [mn]
धर्मज्ञ
ज्ञ [adj]
पूजां
पूजा [f]
प्राप्नोति
प्राप् [1. P.]
मारुतः
मारुत [m]
तस्मात्
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
पूजनीयो
पूजय् [10. Ā.]
मे
मद् [pron]
शृणु
श्रु [4. P.]
चाप्यत्र
च [ind]
चाप्यत्र
अपि [ind]
चाप्यत्र
अत्र [ind]
कारणम्
कारण [n]
पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् । तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan | te'pi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ ||
English Translation
O worshipful one, in olden times, the mountains, gifted with wings, began to range all quarters with velocity like to Garuda.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
कृतयुगे
कृत [n]
कृतयुगे
युग [mn]
तात
तात [m]
पर्वताः
पर्वत [mn]
पक्षिणो
पक्षिन् [m]
ऽभवन्
भू [1. Ā.]
ते
तद् [pron]
ऽपि
अपि [ind]
जग्मुर्
गम् [6. Ā.]
दिशः
दिश् [f]
सर्वा
सर्व [pron]
गरुडानिलवेगिनः
गरुड [m]
गरुडानिलवेगिनः
अनिल [m]
गरुडानिलवेगिनः
वेगिन् [adj]
ततस्तेषु प्रयातेषु देवसंघाः सहर्षिभिः । भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥
tatasteṣu prayāteṣu devasaṃghāḥ saharṣibhiḥ | bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā ||
English Translation
They moving thus, the celestials, the ascetics, and all creatures became almost faint with fear of their falling down.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तेषु
ततस् [ind]
ततस्तेषु
तद् [pron]
प्रयातेषु
प्रया [2. Ā.]
देवसंघाः
देव [m]
देवसंघाः
संघ [m]
सहर्षिभिः
सह [ind]
सहर्षिभिः
ऋषि [m]
भूतानि
भूत [mn]
च
च [ind]
भयं
भय [n]
जग्मुस्तेषां
गम् [6. Ā.]
जग्मुस्तेषां
तद् [pron]
पतनशङ्कया
पतन [n]
पतनशङ्कया
शङ्का [f]
ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः । पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥
tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ | pakṣāṃściccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ ||
English Translation
Highly enraged therefore, the thousand-eyed Deity, the performer of hundred sacrifices, hundred with his thunderbolt, the wings of hundreds and thousands of them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
क्रुद्धः
क्रुध् [4. Ā.]
सहस्राक्षः
सहस्राक्ष [m]
पर्वतानां
पर्वत [mn]
शतक्रतुः
शतक्रतु [m]
पक्षांश्चिछेद
पक्ष [m]
पक्षांश्चिछेद
छिद् [1. P.]
वज्रेण
वज्र [mn]
तत्र
तत्र [ind]
तत्र
तत्र [ind]
सहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् । ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥
sa māmupagataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ | tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā ||
English Translation
When with his thunderbolt, the Lord of celestials, wroth, approached me, I was all on a sudden thrown down by the high-souled Wind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
माम्
मद् [pron]
उपगतः
उपगम् [6. P.]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
वज्रम्
वज्र [mn]
उद्यम्य
उद्यम् [6. P.]
देवराट्
देवराज् [m]
ततो
ततस् [ind]
ऽहं
मद् [pron]
सहसा
सहस् [n]
क्षिप्तः
क्षिप् [6. Ā.]
श्वसनेन
श्वसन [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
अस्मिँल्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम । गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥
asmim̐llavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama | guptapakṣaḥ samagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ ||
English Translation
O best of monkeys I was these cast done in this salt ocean and preserved unhurt by your ancestors having my wings hid.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्मिंल्
इदम् [pron]
लवणतोये
लवणतोय [m]
च
च [ind]
प्रक्षिप्तः
प्रक्षिप् [6. Ā.]
प्लवगोत्तम
प्लवग [m]
प्लवगोत्तम
उत्तम [adj]
गुप्तपक्षः
गुप् [1. Ā.]
गुप्तपक्षः
पक्ष [m]
समग्रश्च
समग्र [adj]
समग्रश्च
च [ind]
तव
त्वद् [pron]
पित्राभिरक्षितः
पितृ [m]
पित्राभिरक्षितः
अभिरक्ष् [1. Ā.]
ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः । त्वया मे ह्येष संबन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥
tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ | tvayā me hyeṣa saṃbandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ ||
English Translation
I shall therefore adore you and you are object of my worship O Maruta! And this my relation with you, O foremost of monkeys, is pregnant with many virtues.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽहं
मद् [pron]
मानयामि
मानय् [10. Ā.]
त्वां
त्वद् [pron]
मान्यो
मन् [8. P.]
हि
हि [ind]
मम
मद् [pron]
मारुतः
मारुत [m]
त्वया
त्वद् [pron]
मे
मद् [pron]
ह्येष
हि [ind]
ह्येष
एतद् [pron]
संबन्धः
सम्बन्ध [m]
कपिमुख्य
कपि [m]
कपिमुख्य
मुख्य [adj]
महागुणः
महत् [adj]
महागुणः
गुण [mn]
अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च । प्रीतिं प्रीतमना कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥
asminnevaṃgate kārye sāgarasya mamaiva ca | prītiṃ prītamanā kartuṃ tvamarhasi mahākape ||
English Translation
The time for returning benefits having arrived, O high-souled one, it behove you to afford me and the ocean, satisfaction with a blessed heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्मिन्न्
इदम् [pron]
एवंगते
एवंगत [adj]
कार्ये
कार्य [n]
सागरस्य
सागर [m]
ममैव
मद् [pron]
ममैव
एव [ind]
च
च [ind]
प्रीतिं
प्रीति [f]
प्रीतमनाः
प्री [9. Ā.]
प्रीतमनाः
मनस् [n]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
महाकपे
महत् [adj]
महाकपे
कपि [m]
श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम । प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama | prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt ||
English Translation
best of monkeys, relieve yourself of the fatigue and accept my affectionate offering, who am worthy of your respect. For his relationship with Wind whose son was Pitupanthānam-the text means "his father's path”-Wind being Hanumān's father the passage means-"aerial way."-Happy am I to see you. *Wrath in consequence of his inability to accept his offerings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रमं
श्रम [m]
मोक्षय
मोक्षय् [10. Ā.]
पूजां
पूजा [f]
च
च [ind]
गृहाण
ग्रह् [6. Ā.]
कपिसत्तम
कपि [m]
कपिसत्तम
सत्तम [adj]
प्रीतिं
प्रीति [f]
च
च [ind]
बहु
बहु [adj]
मन्यस्व
मन् [8. P.]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
दर्शनात्
दर्शन [n]
एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् । प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥
evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt | prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām ||
English Translation
Being thus accosted by Maināka, the best of mountains, Hanumān, the foremost of monkeys said, saying: Pleased am I and you had shown me enough of hospitality. Do you give up your wrath.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
कपिश्रेष्ठस्तं
कपि [m]
कपिश्रेष्ठस्तं
श्रेष्ठ [adj]
कपिश्रेष्ठस्तं
तद् [pron]
नगोत्तमम्
नग [m]
नगोत्तमम्
उत्तम [adj]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
आतिथ्यं
आतिथ्य [n]
मन्युर्
मन्यु [mf]
एषो
एतद् [pron]
ऽपनीयताम्
अपनी [1. Ā.]
त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते । प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा ॥
tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate | pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntarā ||
English Translation
Business wants me to go soon and the time is well-nigh spent. Besides I have promised that I shall not halt at any intermediate place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वरते
त्वर् [1. P.]
कार्यकालो
कार्य [n]
कार्यकालो
काल [m]
मे
मद् [pron]
अहश्चाप्यतिवर्तते
अहर् [n]
अहश्चाप्यतिवर्तते
च [ind]
अहश्चाप्यतिवर्तते
अपि [ind]
अहश्चाप्यतिवर्तते
अतिवृत् [1. Ā.]
प्रतिज्ञा
प्रतिज्ञा [f]
च
च [ind]
मया
मद् [pron]
दत्ता
दा [1. Ā.]
न
न [ind]
स्थातव्यम्
स्था [1. Ā.]
इहान्तरा
इह [ind]
इहान्तरा
अन्तरा [ind]
इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुंगवः । जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान्प्रहसन्निव ॥
ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṃgavaḥ | jagāmākāśamāviśya vīryavānprahasanniva ||
English Translation
Thereupon touching the hill with his hand that highly energetic monkey wended, smiling his aerial way. Ocean
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
पाणिना
पाणि [m]
शैलम्
शैल [mn]
आलभ्य
आलभ् [1. P.]
हरिपुंगवः
हरि [m]
हरिपुंगवः
पुंगव [m]
जगामाकाशम्
गम् [6. Ā.]
जगामाकाशम्
आकाश [mn]
आविश्य
आविश् [6. Ā.]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
प्रहसन्न्
प्रहस् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः । पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥
sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ | pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ ||
English Translation
Thereat the and the mountain respectfully looked towards him and adored and welcomed him with blessings worthy of the occasion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
पर्वतसमुद्राभ्यां
पर्वत [mn]
पर्वतसमुद्राभ्यां
समुद्र [m]
बहुमानाद्
बहु [adj]
बहुमानाद्
मान [m]
अवेक्षितः
अवेक्ष् [1. P.]
पूजितश्चोपपन्नाभिर्
पूजय् [10. Ā.]
पूजितश्चोपपन्नाभिर्
च [ind]
पूजितश्चोपपन्नाभिर्
उपपद् [4. P.]
आशीर्भिर्
आशिस् [f]
अनिलात्मजः
अनिलात्मज [m]
अथोर्ध्वं दूरमुत्पत्य हित्वा शैलमहार्णवौ । पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥
athordhvaṃ dūramutpatya hitvā śailamahārṇavau | pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare ||
English Translation
Leaving the mountain and the ocean and rising his up, he proceeded in the clear welkin traversing the aerial way.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथोर्ध्वं
अथ [ind]
अथोर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
दूरम्
दूर [adj]
उत्पत्य
उत्पत् [1. Ā.]
हित्वा
हा [1. P.]
शैलमहार्णवौ
शैल [mn]
शैलमहार्णवौ
महत् [adj]
शैलमहार्णवौ
अर्णव [mn]
पितुः
पितृ [m]
पन्थानम्
पथिन् [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
जगाम
गम् [6. Ā.]
विमले
विमल [adj]
ऽम्बरे
अम्बर [n]