एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् । उवाच हनुमान्वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ॥
evamuktaḥ śubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam | uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām ||
English Translation
Thus accosted in excellent words fraught with asceticism and righteousness Hanumān spoke to that one of faultless eyes, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
शुभं
शुभ [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
तापस्या
तापसी [f]
धर्मसंहितम्
धर्म [mn]
धर्मसंहितम्
संधा [1. P.]
उवाच
वच् [2. P.]
हनुमान्
हनुमन्त् [m]
वाक्यं
वाक्य [n]
ताम्
तद् [pron]
अनिन्दितचेष्टिताम्
अनिन्दित [adj]
अनिन्दितचेष्टिताम्
चेष्ट् [1. Ā.]
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणि । यः कृतः समयोऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना । स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ smaḥ sarve vai dharmacāriṇi | yaḥ kṛtaḥ samayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā | sa tu kālo vyatikrānto bile ca parivartatām ||
English Translation
We all take refuge in you, practising piety. the term that had been fixed by the high-souled Sugrīva in respect of us, shall all be spent in this cave. Therefore it behoveth you to deliver us from this place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शरणं
शरण [n]
त्वां
त्वद् [pron]
प्रपन्नाः
प्रपद् [4. P.]
स्मः
अस् [2. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
वै
वै [ind]
धर्मचारिणि
धर्म [mn]
धर्मचारिणि
चारिन् [adj]
यः
यद् [pron]
कृतः
कृ [2. Ā.]
समयो
समय [m]
ऽस्माकं
मद् [pron]
सुग्रीवेण
सुग्रीव [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
कालो
काल [m]
व्यतिक्रान्तो
व्यतिक्रम् [1. P.]
बिले
बिल [n]
च
च [ind]
परिवर्तताम्
परिवृत् [1. Ā.]
सा त्वमस्माद्बिलाद्घोरादुत्तारयितुमर्हसि ॥
sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अस्माद्
इदम् [pron]
बिलाद्
बिल [n]
घोराद्
घोर [adj]
उत्तारयितुम्
उत्तारय् [10. P.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
तस्मात्सुग्रीववचनादतिक्रान्तान्गतायुषः । त्रातुमर्हसि नः सर्वान्सुग्रीवभयशङ्कितान् ॥
tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ | trātumarhasi naḥ sarvānsugrīvabhayaśaṅkitān ||
English Translation
It behove you to save us, exercised with fear for Sugriva,-who, happening to override Sugriva's command, shall lose our lives. And, further, O you that practisest righteousness, great is the task that is to be performed by us.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तद् [pron]
सुग्रीववचनाद्
सुग्रीव [m]
सुग्रीववचनाद्
वचन [n]
अतिक्रान्तान्
अतिक्रम् [6. P.]
गतायुषः
गम् [6. Ā.]
गतायुषः
आयुस् [n]
त्रातुम्
त्रा [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
नः
मद् [pron]
सर्वान्
सर्व [pron]
सुग्रीवभयशङ्कितान्
सुग्रीव [m]
सुग्रीवभयशङ्कितान्
भय [n]
सुग्रीवभयशङ्कितान्
शङ्क् [1. P.]
महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि । तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ॥
mahacca kāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi | taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ ||
English Translation
But if we stay here, that work of ours shall remain unaccomplished.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महच्
महत् [adj]
च
च [ind]
कार्यम्
कार्य [n]
अस्माभिः
मद् [pron]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
धर्मचारिणि
धर्म [mn]
धर्मचारिणि
चारिन् [adj]
तच्
तद् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
न
न [ind]
कृतं
कृ [2. Ā.]
कार्यम्
कार्य [n]
अस्माभिर्
मद् [pron]
इह
इह [ind]
वासिभिः
वासिन् [adj]
एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् । जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥
evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt | jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum ||
English Translation
Thus addressed by Hanumān, the ascetic said, Once entering, hard it is for any one to return (hence) alive. But by the potency of my asceticism acquired through self-discipline, I shall deliver all the monkeys from this den.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
हनुमता
हनुमन्त् [m]
तापसी
तापसी [f]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
जीवता
जीव् [1. Ā.]
दुष्करं
दुष्कर [adj]
मन्ये
मन् [8. P.]
प्रविष्टेन
प्रविश् [4. P.]
निवर्तितुम्
निवृत् [1. Ā.]
तपसस्तु प्रभावेन नियमोपार्जितेन च । सर्वानेव बिलादस्मादुद्धरिष्यामि वानरान् ॥
tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca | sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān ||
English Translation
'I will help all monkeys out of this cave by virtue of my power of asceticism duly practised.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपसस्
तपस् [n]
तु
तु [ind]
प्रभावेन
प्रभाव [m]
नियमोपार्जितेन
नियम [m]
नियमोपार्जितेन
उपार्जय् [10. P.]
च
च [ind]
सर्वान्
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
बिलाद्
बिल [n]
अस्माद्
इदम् [pron]
उद्धरिष्यामि
उद्धृ [1. Ā.]
वानरान्
वानर [m]
निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुंगवाः । न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ॥
nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṃgavāḥ | na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ ||
English Translation
You foremost of monkeys, do you close your eyes. No one is able to issue out of this place without closing one's eyes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निमीलयत
निमीलय् [10. Ā.]
चक्षूंषि
चक्षुस् [n]
सर्वे
सर्व [pron]
वानरपुंगवाः
वानर [m]
वानरपुंगवाः
पुंगव [m]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
निष्क्रमितुं
निष्क्रम् [6. P.]
शक्यम्
शक्य [adj]
अनिमीलितलोचनैः
अनिमीलित [adj]
अनिमीलितलोचनैः
लोचन [n]
ततः संमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः । सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षिणः ॥
tataḥ saṃmīlitāḥ sarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ | sahasā pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣiṇaḥ ||
English Translation
Then they, eagerly desirous of going out, closed their sight* with their hands furnished with tender fingers. *The text has nimilitah—and thus they closed their eyes. This redundant epithet has been left out in the translation, as it would render the version extremely awkward.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
संमीलिताः
सम्मीलय् [10. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
सुकुमाराङ्गुलैः
सुकुमार [adj]
सुकुमाराङ्गुलैः
अङ्गुल [mn]
करैः
कर [m]
सहसा
सहस् [n]
पिदधुर्
पिधा [3. Ā.]
दृष्टिं
दृष्टि [f]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
गमनकाङ्क्षिणः
गमन [n]
गमनकाङ्क्षिणः
काङ्क्षिन् [adj]
वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा । निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ॥
vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā | nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā ||
English Translation
The magnanimous monkeys, with their faces covered with their palms, were in the twinkling of an eye, liberated from the den by her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वानरास्
वानर [m]
तु
तु [ind]
महात्मानो
महात्मन् [adj]
हस्तरुद्धमुखास्
हस्त [mn]
हस्तरुद्धमुखास्
रुध् [6. P.]
हस्तरुद्धमुखास्
मुख [n]
तदा
तदा [ind]
निमेषान्तरमात्रेण
निमेष [m]
निमेषान्तरमात्रेण
अन्तर [n]
निमेषान्तरमात्रेण
मात्र [n]
बिलाद्
बिल [n]
उत्तारितास्
उत्तारय् [10. P.]
तया
तद् [pron]
ततस्तान्वानरान्सर्वांस्तापसी धर्मचारिणी । निःसृतान्विषमात्तस्मात्समाश्वास्येदमब्रवीत् ॥
tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī | niḥsṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt ||
English Translation
And then the pious anchoret spoke to them there. And when they had come out of the fearful den, cheering them up, she said,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तान्
तद् [pron]
वानरान्
वानर [m]
सर्वांस्
सर्व [pron]
तापसी
तापसी [f]
धर्मचारिणी
धर्म [mn]
धर्मचारिणी
चारिन् [adj]
निःसृतान्
निःसृ [1. Ā.]
विषमात्
विषम [n]
तस्मात्
तद् [pron]
समाश्वास्येदम्
समाश्वासय् [10. Ā.]
समाश्वास्येदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान्नानाद्रुमलतायुतः । एष प्रसवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः ॥
eṣa vindhyo giriḥ śrīmānnānādrumalatāyutaḥ | eṣa prasavaṇaḥ śailaḥ sāgaro'yaṃ mahodadhiḥ ||
English Translation
'This Vindhya mountain has a rich collection of trees and bushes. This is Prasravana hill and this is the great ocean.O monkeys. Good luck to you. (Now) I am going back home'. Having said so, Svayamprabha entered the splendid cave.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
विन्ध्यो
विन्ध्य [m]
गिरिः
गिरि [m]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
नानाद्रुमलतायुतः
नाना [ind]
नानाद्रुमलतायुतः
द्रुम [m]
नानाद्रुमलतायुतः
लता [f]
नानाद्रुमलतायुतः
युत [adj]
एष
एतद् [pron]
प्रस्रवणः
प्रस्रवण [m]
शैलः
शैल [mn]
सागरो
सागर [m]
ऽयं
इदम् [pron]
महोदधिः
महत् [adj]
महोदधिः
उदधि [m]
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः । इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयंप्रभा ॥
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ | ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayaṃprabhā ||
English Translation
This is the fair Vindhya mountain filled with various trees and herbs. This is the Praśravaņa hill; and this is the great deep. Fair Fortune! I go to my abode, you foremost of monkeys. Having spokea thus, Svayamprabhā entered that captivating cave.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वस्ति
स्वस्ति [fn]
वो
त्वद् [pron]
ऽस्तु
अस् [2. P.]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
भवनं
भवन [n]
वानरर्षभाः
वानर [m]
वानरर्षभाः
ऋषभ [m]
इत्य्
इति [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तद्
तद् [pron]
बिलं
बिल [n]
श्रीमत्
श्रीमत् [adj]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
स्वयंप्रभा
स्वयम् [ind]
स्वयंप्रभा
प्रभा [f]
ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् । अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिराकुलम् ॥
tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam | apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirākulam ||
English Translation
Then they saw the ocean—abode of Varuņashoreless, resounding, rife with dreadful billows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
ते
तद् [pron]
ददृशुर्
दृश् [6. P.]
घोरं
घोर [adj]
सागरं
सागर [m]
वरुणालयम्
वरुणालय [m]
अपारम्
अपार [adj]
अभिगर्जन्तं
अभिगर्ज् [1. Ā.]
घोरैर्
घोर [adj]
ऊर्मिभिर्
ऊर्मि [mf]
आकुलम्
आकुल [adj]
मयस्य माया विहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् । तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥
mayasya māyā vihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām | teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ ||
English Translation
Exploring the mountain fateness of Maya*, they spent the month that had been set by the king. *Named Rhiksavila.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मयस्य
मय [m]
मायाविहितं
माया [f]
मायाविहितं
विधा [3. Ā.]
गिरिदुर्गं
गिरि [m]
गिरिदुर्गं
दुर्ग [n]
विचिन्वताम्
विचि [5. P.]
तेषां
तद् [pron]
मासो
मास [mn]
व्यतिक्रान्तो
व्यतिक्रम् [1. P.]
यो
यद् [pron]
राज्ञा
राजन् [m]
समयः
समय [m]
कृतः
कृ [2. Ā.]
विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे संप्रपुष्पितपादपे । उपविश्य महाभागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥
vindhyasya tu gireḥ pāde saṃprapuṣpitapādape | upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā ||
English Translation
Then sitting down at the foot of the Vindhya mountain, containing blossoming trees, at that time* those high-souled ones indulged-in reflections. *i.e. at the beginning of winter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विन्ध्यस्य
विन्ध्य [m]
तु
तु [ind]
गिरेः
गिरि [m]
पादे
पाद [m]
सम्प्रपुष्पितपादपे
सम्प्रपुष्पित [adj]
सम्प्रपुष्पितपादपे
पादप [m]
उपविश्य
उपविश् [6. P.]
महाभागाश्
महाभाग [adj]
चिन्ताम्
चिन्ता [f]
आपेदिरे
आपद् [4. P.]
तदा
तदा [ind]
ततः पुष्पातिभाराग्राँल्लताशतसमावृतान् । द्रुमान्वासन्तिकान्दृष्ट्वा बभूवुर्भयशङ्किताः ॥
tataḥ puṣpātibhārāgrām̐llatāśatasamāvṛtān | drumānvāsantikāndṛṣṭvā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ ||
English Translation
Beholding vernal trees bending beneath the load of flowers, and environed by hundreds of plants, they were inspired with apprehension.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पुष्पातिभाराग्रांल्
पुष्प [n]
पुष्पातिभाराग्रांल्
अतिभार [m]
पुष्पातिभाराग्रांल्
अग्र [n]
लताशतसमावृतान्
लता [f]
लताशतसमावृतान्
शत [mn]
लताशतसमावृतान्
समावृ [5. P.]
द्रुमान्
द्रुम [m]
वासन्तिकान्
वासन्तिक [adj]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
बभूवुर्
भू [1. Ā.]
भयशङ्किताः
भय [n]
भयशङ्किताः
शङ्क् [1. P.]
ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिवेद्य परस्परम् । नष्टसंदेशकालार्था निपेतुर्धरणीतले ॥
te vasantamanuprāptaṃ prativedya parasparam | naṣṭasaṃdeśakālārthā nipeturdharaṇītale ||
English Translation
And each knowing that spring had appeared, they, the term appointed for their task having run out, dropped down on the ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
वसन्तम्
वस् [2. P.]
अनुप्राप्तं
अनुप्राप् [5. Ā.]
प्रतिवेद्य
प्रतिवेदय् [10. P.]
परस्परम्
परस्पर [adj]
नष्टसंदेशकालार्था
नश् [1. P.]
नष्टसंदेशकालार्था
संदेश [m]
नष्टसंदेशकालार्था
काल [m]
नष्टसंदेशकालार्था
अर्थ [mn]
निपेतुर्
निपत् [1. Ā.]
धरणीतले
धरणी [f]
धरणीतले
तल [mn]
स तु सिंहर्षभ स्कन्धः पीनायतभुजः कपिः । युवराजो महाप्राज्ञ अङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥
sa tu siṃharṣabha skandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ | yuvarājo mahāprājña aṅgado vākyamabravīt ||
English Translation
Thereat, with bland words properly honouring the aged apes and the rest dwelling in the woods, that monkey having the shoulders of a lion or a bull, and plump and broad arms-the youthful prince Angada, endowed with high wisdom, spoke,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
सिंहर्षभस्कन्धः
सिंह [m]
सिंहर्षभस्कन्धः
ऋषभ [m]
सिंहर्षभस्कन्धः
स्कन्ध [m]
पीनायतभुजः
पीन [adj]
पीनायतभुजः
आयम् [6. P.]
पीनायतभुजः
भुज [m]
कपिः
कपि [m]
युवराजो
युवराज [m]
महाप्राज्ञ
महत् [adj]
महाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
अङ्गदो
अङ्गद [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
शासनात्कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः । मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुध्यते ॥
śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ | māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na budhyate ||
English Translation
We have come out at the mandate of the monarch of monkeys. While we sojourned in the cave, a full month had passed away, you monkeys. Why do you not understand this? We set out, engaging that our term of search should reach no further than the end of Kärtika;* but that has expired. Now, what next is to be done? *October.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शासनात्
शासन [n]
कपिराजस्य
कपि [m]
कपिराजस्य
राज [m]
वयं
मद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
विनिर्गताः
विनिर्गम् [1. P.]
मासः
मास [mn]
पूर्णो
पूर्ण [adj]
बिलस्थानां
बिल [n]
बिलस्थानां
स्थ [adj]
हरयः
हरि [m]
किं
क [pron]
न
न [ind]
बुध्यते
बुध् [1. Ā.]
तस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् । प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥
tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam | prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām ||
English Translation
'Now that the time limit fixed by Sugriva has expired, the right thing to do for the monkeys is to fast unto death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्न्
तद् [pron]
अतीते
अती [1. P.]
काले
काल [m]
तु
तु [ind]
सुग्रीवेण
सुग्रीव [m]
कृते
कृ [2. Ā.]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
प्रायोपवेशनं
प्राय [m]
प्रायोपवेशनं
उपवेशन [n]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
सर्वेषां
सर्व [pron]
च
च [ind]
वनौकसाम्
वनौकस् [m]
तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामिभावे व्यवस्थितः । न क्षमिष्यति नः सर्वानपराधकृतो गतान् ॥
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmibhāve vyavasthitaḥ | na kṣamiṣyati naḥ sarvānaparādhakṛto gatān ||
English Translation
Naturally stern, Sugrīva, established as our master, shall not forgive us, when we repair there, after having transgressed thus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तीक्ष्णः
तीक्ष्ण [adj]
प्रकृत्या
प्रकृति [f]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
स्वामिभावे
स्वामिन् [m]
स्वामिभावे
भाव [m]
व्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
न
न [ind]
क्षमिष्यति
क्षम् [1. P.]
नः
मद् [pron]
सर्वान्
सर्व [pron]
अपराधकृतो
अपराध [m]
अपराधकृतो
कृत् [adj]
गतान्
गम् [6. Ā.]
अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति । तस्मात्क्षममिहाद्यैव प्रायोपविशनं हि नः ॥
apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati | tasmātkṣamamihādyaiva prāyopaviśanaṃ hi naḥ ||
English Translation
Sītā not having been found out, Sugrīva, for certain, shall commit this sin.* Therefore it is fit that, forsaking our sons, and wives, and wealth, and homes, we this very day sit down to starve ourselves to death. *i.e. slay us.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्रवृत्तौ
अप्रवृत्ति [f]
च
च [ind]
सीतायाः
सीता [f]
पापम्
पाप [n]
एव
एव [ind]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
तस्मात्
तद् [pron]
क्षमम्
क्षम [adj]
इहाद्यैव
इह [ind]
इहाद्यैव
अद्य [ind]
इहाद्यैव
एव [ind]
प्रायोपविशनं
प्रायोपविशन [n]
हि
हि [ind]
नः
मद् [pron]
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च । यावन्न घातयेद्राजा सर्वान्प्रतिगतानितः । वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः ॥
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca | yāvanna ghātayedrājā sarvānpratigatānitaḥ | vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ ||
English Translation
Death at this place is preferable to the unequal punishment (we must meet with at the hands of Sugriva).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
पुत्रांश्
पुत्र [m]
च
च [ind]
दारांश्
दार [mn]
च
च [ind]
धनानि
धन [n]
च
च [ind]
गृहाणि
गृह [mn]
च
च [ind]
यावन्
यावत् [ind]
न
न [ind]
घातयेद्
घातय् [10. Ā.]
राजा
राजन् [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
प्रतिगतान्
प्रतिगम् [1. Ā.]
इतः
इतस् [ind]
वधेनाप्रतिरूपेण
वध [m]
वधेनाप्रतिरूपेण
अप्रतिरूप [adj]
श्रेयान्
श्रेयस् [adj]
मृत्युर्
मृत्यु [m]
इहैव
इह [ind]
इहैव
एव [ind]
नः
मद् [pron]
न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः । नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ | narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
English Translation
And, further, I have not been installed heirapparent by Sugrīva: I have been sprinkled by that foremost of kings, Rāma of untiring energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चाहं
च [ind]
चाहं
मद् [pron]
यौवराज्येन
यौवराज्य [n]
सुग्रीवेणाभिषेचितः
सुग्रीव [m]
सुग्रीवेणाभिषेचितः
अभिषेचय् [10. Ā.]
नरेन्द्रेणाभिषिक्तो
नर [m]
नरेन्द्रेणाभिषिक्तो
इन्द्र [m]
नरेन्द्रेणाभिषिक्तो
अभिषिच् [4. P.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
रामेणाक्लिष्टकर्मणा
राम [m]
रामेणाक्लिष्टकर्मणा
अक्लिष्ट [adj]
रामेणाक्लिष्टकर्मणा
कर्मन् [n]
स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् । घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ॥
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam | ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ ||
English Translation
Entertaining enmity against me of old, the king, seeing this lapse, must be firmly determined to take my life by means of a severe sentence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
बद्धवैरो
बन्ध् [4. P.]
बद्धवैरो
वैर [mn]
मां
मद् [pron]
राजा
राजन् [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
व्यतिक्रमम्
व्यतिक्रम [m]
घातयिष्यति
घातय् [10. Ā.]
दण्डेन
दण्ड [mn]
तीक्ष्णेन
तीक्ष्ण [adj]
कृतनिश्चयः
कृ [2. Ā.]
कृतनिश्चयः
निश्चय [m]
किं मे सुहृद्भिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे । इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि ॥
kiṃ me suhṛdbhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare | ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi ||
English Translation
What is the use of suffering my friends to look on my disaster at the last moment of my existence? Therefore even on this sacred shore of the sea shall I sit down to starve myself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
मे
मद् [pron]
सुहृद्भिर्
सुहृद् [m]
व्यसनं
व्यसन [n]
पश्यद्भिर्
दृश् [6. P.]
जीवितान्तरे
जीवित [n]
जीवितान्तरे
अन्तर [adj]
इहैव
इह [ind]
इहैव
एव [ind]
प्रायम्
प्राय [m]
आसिष्ये
आस् [4. P.]
पुण्ये
पुण्य [adj]
सागररोधसि
सागर [m]
सागररोधसि
रोधस् [n]
एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् । सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन् ॥
etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam | sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan ||
English Translation
Hearing the tender prince speak thus, all those principal monkeys pathetically observed,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्
एतद् [pron]
छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
कुमारेण
कुमार [m]
युवराजेन
युवराज [m]
भाषितम्
भाष् [1. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
ते
तद् [pron]
वानरश्रेष्ठाः
वानर [m]
वानरश्रेष्ठाः
श्रेष्ठ [adj]
करुणं
करुण [adj]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश्च राघवः । अदृष्टायां च वैदेह्यां दृष्ट्वास्मांश्च समागतान् ॥
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ | adṛṣṭāyāṃ ca vaidehyāṃ dṛṣṭvāsmāṃśca samāgatān ||
English Translation
Sugrīva is harsh by nature, and Rāghava loveth his wife dearly. The time appointed having passed by, seeing us (come) without attaining success in the task, and seeing us arrive without obtaining a sight of Vaidehi, (Sugrīva) shall certainly slay us from the desire of doing what is agreeable to Rāghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तीक्ष्णः
तीक्ष्ण [adj]
प्रकृत्या
प्रकृति [f]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
प्रियासक्तश्
प्रिया [f]
प्रियासक्तश्
आसञ्ज् [1. Ā.]
च
च [ind]
राघवः
राघव [m]
अदृष्टायां
अदृष्ट [adj]
च
च [ind]
वैदेह्यां
वैदेही [f]
दृष्ट्वास्मांश्
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वास्मांश्
मद् [pron]
च
च [ind]
समागतान्
समागम् [6. P.]
राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्यसंशयम् । न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ॥
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam | na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राघवप्रियकामार्थं
राघव [m]
राघवप्रियकामार्थं
प्रिय [adj]
राघवप्रियकामार्थं
काम [m]
राघवप्रियकामार्थं
अर्थ [mn]
घातयिष्यत्य्
घातय् [10. Ā.]
असंशयम्
असंशय [m]
न
न [ind]
क्षमं
क्षम [adj]
चापराद्धानां
च [ind]
चापराद्धानां
अपराध् [4. Ā.]
गमनं
गमन [n]
स्वामिपार्श्वतः
स्वामिन् [m]
स्वामिपार्श्वतः
पार्श्व [mn]
प्लवंगमानां तु भयार्दितानां; श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे । अलं विषादेन बिलं प्रविश्य; वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥
plavaṃgamānāṃ tu bhayārditānāṃ; śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe | alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya; vasāma sarve yadi rocate vaḥ ||
English Translation
Hearing the speeches of the monkeys afflicted with fear, Tārā said,-No use of indulging in grief. If you relish it, let us all entering the cave, dwell there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्लवंगमानां
प्लवंगम [m]
तु
तु [ind]
भयार्दितानां
भय [n]
भयार्दितानां
अर्दय् [10. Ā.]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वचस्
वचस् [n]
तार
तार [m]
इदं
इदम् [pron]
बभाषे
भाष् [1. P.]
अलं
अलम् [ind]
विषादेन
विषाद [m]
बिलं
बिल [n]
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
वसाम
वस् [2. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
यदि
यदि [ind]
रोचते
रुच् [1. P.]
वः
त्वद् [pron]
इदं हि माया विहितं सुदुर्गमं; प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम् । इहास्ति नो नैव भयं पुरंदरा;न्न राघवाद्वानरराजतोऽपि वा ॥
idaṃ hi māyā vihitaṃ sudurgamaṃ; prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyam | ihāsti no naiva bhayaṃ puraṃdarā;nna rāghavādvānararājato'pi vā ||
English Translation
This place abounding in flowers and waters, meats and drinks,—which has been brought forth by the power of ilusion, is incapable of being approached. Here we have no fear from Purandara, or Rāghava, or the king of monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
हि
हि [ind]
मायाविहितं
माया [f]
मायाविहितं
विधा [3. Ā.]
सुदुर्गमं
सु [ind]
सुदुर्गमं
दुर्गम [adj]
प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम्
प्रभू [1. Ā.]
प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम्
वृक्ष [m]
प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम्
उदक [n]
प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम्
भोज्य [n]
प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम्
पेय [n]
इहास्ति
इह [ind]
इहास्ति
अस् [2. P.]
नो
मद् [pron]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
भयं
भय [n]
पुरंदरान्
पुरंदर [m]
न
न [ind]
राघवाद्
राघव [m]
वानरराजतो
वानरराज [m]
ऽपि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
श्रुत्वाङ्गदस्यापि वचोऽनुकूल;मूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः । यथा न हन्येम तथाविधान;मसक्तमद्यैव विधीयतां नः ॥
śrutvāṅgadasyāpi vaco'nukūla;mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ | yathā na hanyema tathāvidhāna;masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ ||
English Translation
Hearing the welcome words of Angada, the monkeys,-being convinced, said,-Do you this very day so order that we may not be slain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वाङ्गदस्यापि
श्रु [4. P.]
श्रुत्वाङ्गदस्यापि
अङ्गद [m]
श्रुत्वाङ्गदस्यापि
अपि [ind]
वचो
वचस् [n]
ऽनुकूलम्
अनुकूल [adj]
ऊचुश्
वच् [2. P.]
च
च [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
हरयः
हरि [m]
प्रतीताः
प्रती [2. P.]
यथा
यथा [ind]
न
न [ind]
तथा
तथा [ind]
विधानम्
विधान [n]
असक्तम्
असक्त [adj]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
विधीयतां
विधा [3. Ā.]
नः
मद् [pron]