इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः । सबाष्पो वानरान्गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥
ityuktaḥ karuṇaṃ vākyaṃ vānaraistyaktajīvitaiḥ | sabāṣpo vānarāngṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ ||
English Translation
When the monkeys, whose lives had well nigh departed out of them, had spoken these piteous words, the vulture, in solemn accents, with tears in his eyes, said to the monkeys,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
करुणं
करुण [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
वानरैस्
वानर [m]
त्यक्तजीवितैः
त्यज् [1. Ā.]
त्यक्तजीवितैः
जीवित [n]
सबाष्पो
स [ind]
सबाष्पो
बाष्प [mn]
वानरान्
वानर [m]
गृध्रः
गृध्र [m]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
महास्वनः
महत् [adj]
महास्वनः
स्वन [m]
यवीयान्मम स भ्राता जटायुर्नाम वानराः । यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ॥
yavīyānmama sa bhrātā jaṭāyurnāma vānarāḥ | yamākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā ||
English Translation
You monkeys, you have said that my younger brother, named Jaţāyu, has been slain in battle by the powerful Rāvaņa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यवीयान्
यवीयस् [adj]
मम
मद् [pron]
स
तद् [pron]
भ्राता
भ्रातृ [m]
जटायुर्
जटायुस् [m]
नाम
नाम [ind]
वानराः
वानर [m]
यमाख्यात
यद् [pron]
यमाख्यात
आख्या [4. P.]
हतं
हन् [6. P.]
युद्धे
युद्ध [n]
रावणेन
रावण [m]
बलीयसा
बलीयस् [adj]
वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये । न हि मे शक्तिरद्यास्ति भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ॥
vṛddhabhāvādapakṣatvācchṛṇvaṃstadapi marṣaye | na hi me śaktiradyāsti bhrāturvairavimokṣaṇe ||
English Translation
On account of my age and want of wings, I, although hearing this, bear it. Nor have I strength to-day to clear scores touching my brother's enmity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृद्धभावाद्
वृद्ध [adj]
वृद्धभावाद्
भाव [m]
अपक्षत्वाच्
अपक्ष [adj]
अपक्षत्वाच्
त्व [n]
छृण्वंस्
श्रु [4. P.]
तद्
तद् [pron]
अपि
अपि [ind]
मर्षये
मर्षय् [10. Ā.]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
शक्तिर्
शक्ति [f]
अद्यास्ति
अद्य [ind]
अद्यास्ति
अस् [2. P.]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
वैरविमोक्षणे
वैर [mn]
वैरविमोक्षणे
विमोक्षण [n]
पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ । आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥
purā vṛtravadhe vṛtte sa cāhaṃ ca jayaiṣiṇau | ādityamupayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam ||
English Translation
Formerly, while engaged in the destruction of Vrtra, he and I, burning for victory, soared in the sky near the flaming sun, garlanded by glory. Thence impetuously wheeling round, we went to the celestial regions along the etherial way. And it came to pass that, coming midway of the sun, Jațāyu was faint.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरा
पुरा [ind]
वृत्रवधे
वृत्र [m]
वृत्रवधे
वध [m]
वृत्ते
वृत् [3. P.]
स
तद् [pron]
चाहं
च [ind]
चाहं
मद् [pron]
च
च [ind]
जयैषिणौ
जय [m]
जयैषिणौ
एषिन् [adj]
आदित्यम्
आदित्य [m]
उपयातौ
उपया [2. P.]
स्वो
स्वर् [ind]
ज्वलन्तं
ज्वल् [1. Ā.]
रश्मिमालिनम्
रश्मिमालिन् [m]
आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्म गतौ भृशम् । मध्यं प्राप्ते च सूर्ये च जटायुरवसीदति ॥
āvṛtyākāśamārgeṇa javena sma gatau bhṛśam | madhyaṃ prāpte ca sūrye ca jaṭāyuravasīdati ||
English Translation
Formerly, while engaged in the destruction of Vrtra, he and I, burning for victory, soared in the sky near the flaming sun, garlanded by glory. Thence impetuously wheeling round, we went to the celestial regions along the etherial way. And it came to pass that, coming midway of the sun, Jațāyu was faint.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आवृत्याकाशमार्गेण
आवृ [5. Ā.]
आवृत्याकाशमार्गेण
आकाश [mn]
आवृत्याकाशमार्गेण
मार्ग [m]
जवेन
जव [m]
स्म
स्म [ind]
गतौ
गम् [6. Ā.]
भृशम्
भृशम् [ind]
मध्यं
मध्य [n]
प्राप्ते
प्राप् [1. P.]
च
च [ind]
सूर्ये
सूर्य [m]
च
च [ind]
जटायुर्
जटायुस् [m]
अवसीदति
अवसद् [2. P.]
तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम् । पक्षाभ्यं छादयामास स्नेहात्परमविह्वलम् ॥
tamahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhirarditam | pakṣābhyaṃ chādayāmāsa snehātparamavihvalam ||
English Translation
Witnessing my brother severely struck by the solar rays and exceedingly stupefied, I from affection shadowed him with my wings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अहं
मद् [pron]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सूर्यरश्मिभिर्
सूर्य [m]
सूर्यरश्मिभिर्
रश्मि [mf]
अर्दितम्
अर्दय् [10. Ā.]
पक्षाभ्यां
पक्ष [m]
छादयामास
छादय् [10. Ā.]
स्नेहात्
स्नेह [mn]
परमविह्वलम्
परम [adj]
परमविह्वलम्
विह्वल [adj]
निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्येऽहं वानरोत्तमाः । अहमस्मिन्वसन्भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥
nirdagdhapakṣaḥ patito vindhye'haṃ vānarottamāḥ | ahamasminvasanbhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye ||
English Translation
Thereat, my pinions scathed, I dropped down on Vindhya, you foremost of monkeys; and staying here, I could not know the circumstances that have befallen my brother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्दग्धपक्षः
निर्दह् [1. P.]
निर्दग्धपक्षः
पक्ष [m]
पतितो
पत् [1. Ā.]
विन्ध्ये
विन्ध्य [m]
ऽहं
मद् [pron]
वानरोत्तमाः
वानर [m]
वानरोत्तमाः
उत्तम [adj]
अहम्
मद् [pron]
अस्मिन्
इदम् [pron]
वसन्
वस् [2. P.]
भ्रातुः
भ्रातृ [m]
प्रवृत्तिं
प्रवृत्ति [f]
नोपलक्षये
न [ind]
नोपलक्षये
उपलक्षय् [10. Ā.]
जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा संपातिना तदा । युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा ॥
jaṭāyuṣastvevamukto bhrātrā saṃpātinā tadā | yuvarājo mahāprājñaḥ pratyuvācāṅgadastadā ||
English Translation
Thus addressed by Jatāyu's brother, Sampāti, the eminently wise prince Angada answered,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जटायुषस्
जटायुस् [m]
त्व्
तु [ind]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
संपातिना
सम्पाति [m]
तदा
तदा [ind]
युवराजो
युवराज [m]
महाप्राज्ञः
महत् [adj]
महाप्राज्ञः
प्राज्ञ [adj]
प्रत्युवाचाङ्गदस्
प्रतिवच् [3. Ā.]
प्रत्युवाचाङ्गदस्
अङ्गद [m]
तदा
तदा [ind]
जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया । आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः ॥
jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā | ākhyāhi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ ||
English Translation
'If you are indeed the brother of Jațāyu, having heard what I have related, tell (us) if you know touching the abode of that Rākşasa. Tell us if you know anent that short-sighted worst of Raksasas, Ravana, whether staying far or near.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जटायुषो
जटायुस् [m]
यदि
यदि [ind]
भ्राता
भ्रातृ [m]
श्रुतं
श्रु [4. P.]
ते
त्वद् [pron]
गदितं
गद् [1. Ā.]
मया
मद् [pron]
आख्याहि
आख्या [4. P.]
यदि
यदि [ind]
जानासि
ज्ञा [4. Ā.]
निलयं
निलय [m]
तस्य
तद् [pron]
रक्षसः
रक्षस् [n]
अदीर्घदर्शिनं तं वा रावणं राक्षसाधिपम् । अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥
adīrghadarśinaṃ taṃ vā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ ||
English Translation
'If you are indeed the brother of Jațāyu, having heard what I have related, tell (us) if you know touching the abode of that Rākşasa. Tell us if you know anent that short-sighted worst of Raksasas, Ravana, whether staying far or near.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अदीर्घदर्शिनं
अदीर्घ [adj]
अदीर्घदर्शिनं
दर्शिन् [adj]
तं
तद् [pron]
वा
वा [ind]
रावणं
रावण [m]
राक्षसाधिपम्
राक्षस [m]
राक्षसाधिपम्
अधिप [m]
अन्तिके
अन्तिक [n]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
दूरे
दूर [adj]
यदि
यदि [ind]
जानासि
ज्ञा [4. Ā.]
शंस
शंस् [2. Ā.]
नः
मद् [pron]
ततोऽब्रवीन्महातेजा ज्येष्ठो भ्राता जटायुषः । आत्मानुरूपं वचनं वानरान्संप्रहर्षयन् ॥
tato'bravīnmahātejā jyeṣṭho bhrātā jaṭāyuṣaḥ | ātmānurūpaṃ vacanaṃ vānarānsaṃpraharṣayan ||
English Translation
Thereat, rejoicing the monkeys, the exceedingly energetic elder brother of Jațāyu spoke words worthy of him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽब्रवीन्
ब्रू [2. Ā.]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
ज्येष्ठो
ज्येष्ठ [adj]
भ्राता
भ्रातृ [m]
जटायुषः
जटायुस् [m]
आत्मानुरूपं
आत्मन् [m]
आत्मानुरूपं
अनुरूप [adj]
वचनं
वचन [n]
वानरान्
वानर [m]
संप्रहर्षयन्
संप्रहर्षय् [10. P.]
निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवंगमाः । वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम् ॥
nirdagdhapakṣo gṛdhro'haṃ gatavīryaḥ plavaṃgamāḥ | vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyamuttamam ||
English Translation
You monkeys, my pinions have been burnt; and I am a vulture shorn of strength. Therefore I will help Rāma well by my words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्दग्धपक्षो
निर्दह् [1. P.]
निर्दग्धपक्षो
पक्ष [m]
गृध्रो
गृध्र [m]
ऽहं
मद् [pron]
गतवीर्यः
गम् [6. Ā.]
गतवीर्यः
वीर्य [n]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
वाङ्मात्रेण
वाच् [f]
वाङ्मात्रेण
मात्र [n]
तु
तु [ind]
रामस्य
राम [m]
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
साह्यम्
साह्य [n]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
जानामि वारुणाल्लोकान्विष्णोस्त्रैविक्रमानपि । देवासुरविमर्दांश्च अमृतस्य च मन्थनम् ॥
jānāmi vāruṇāllokānviṣṇostraivikramānapi | devāsuravimardāṃśca amṛtasya ca manthanam ||
English Translation
I know the realms of Varuna, and Visnu's Trivikrama* worlds, the wars of the gods and Asuras, and the churning for ambrosia. *i.e. the worlds enveloped by his three steps during his Dwarf incarnation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानामि
ज्ञा [4. Ā.]
वारुणांल्लोकान्
वारुण [adj]
वारुणांल्लोकान्
लोक [m]
विष्णोस्
विष्णु [m]
त्रैविक्रमान्
त्रैविक्रम [adj]
अपि
अपि [ind]
देवासुरविमर्दांश्
देव [m]
देवासुरविमर्दांश्
असुर [m]
देवासुरविमर्दांश्
विमर्द [m]
च
च [ind]
अमृतस्य
अमृत [n]
च
च [ind]
मन्थनम्
मन्थन [n]
रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया । जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम ॥
rāmasya yadidaṃ kāryaṃ kartavyaṃ prathamaṃ mayā | jarayā ca hṛtaṃ tejaḥ prāṇāśca śithilā mama ||
English Translation
And albeit age has deprived me of energy, and albeit my life hangs loosely on me, yet, if this is Rāma's work, it should be done by me first.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामस्य
राम [m]
यद्
यद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
कार्यं
कार्य [n]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
प्रथमं
प्रथम [adj]
मया
मद् [pron]
जरया
जरा [f]
च
च [ind]
हृतं
हृ [2. P.]
तेजः
तेजस् [n]
प्राणाश्
प्राण [m]
च
च [ind]
शिथिला
शिथिल [adj]
मम
मद् [pron]
तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥
taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā ||
English Translation
I have seen a youthful and beautiful female, adorned with all ornaments, carried away by the wicked Rāvana,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ह्रियमाणा
हृ [2. P.]
मया
मद् [pron]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
रावणेन
रावण [m]
दुरात्मना
दुरात्मन् [adj]
क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी । भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥
krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī | bhūṣaṇānyapavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī ||
English Translation
The lady (all the while) crying, 'O Rāma!' 'O Rāma!' '0 Lakşmaņa! And And taking her ornaments from her person, she was throwing them on the ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्रोशन्ती
क्रुश् [4. P.]
राम
राम [m]
रामेति
राम [m]
रामेति
इति [ind]
लक्ष्मणेति
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणेति
इति [ind]
च
च [ind]
भामिनी
भामिनी [f]
भूषणान्य्
भूषण [n]
अपविध्यन्ती
अपव्यध् [4. P.]
गात्राणि
गात्र [n]
च
च [ind]
विधुन्वती
विधू [6. P.]
सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम् । असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे ॥
sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyamuttamam | asite rākṣase bhāti yathā vā taḍidambude ||
English Translation
Her silken cloth seemed like the solar splendour on the summit of a mountain; and herself beside the sable Rākşasa, looked like the lightning in the welkin (beside clouds).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सूर्यप्रभेव
सूर्य [m]
सूर्यप्रभेव
प्रभा [f]
सूर्यप्रभेव
इव [ind]
शैलाग्रे
शैल [mn]
शैलाग्रे
अग्र [n]
तस्याः
तद् [pron]
कौशेयम्
कौशेय [n]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
असिते
असित [adj]
राक्षसे
राक्षस [m]
भाति
भा [2. Ā.]
यथा
यथा [ind]
वा
वा [ind]
तडिदम्बुदे
तडित् [f]
तडिदम्बुदे
अम्बुद [m]
तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् । श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः ॥
tāṃ tu sītāmahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt | śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ ||
English Translation
From your relation of Rāma, I conclude that she must be Sītā. Now listen to me as I tell you about the abode of that Rākşasa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
तु
तु [ind]
सीताम्
सीता [f]
अहं
मद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
रामस्य
राम [m]
परिकीर्तनात्
परिकीर्तन [n]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
मे
मद् [pron]
कथयतो
कथय् [10. Ā.]
निलयं
निलय [m]
तस्य
तद् [pron]
रक्षसः
रक्षस् [n]
पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च । अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राकसः ॥
putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca | adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākasaḥ ||
English Translation
Son to Viśravana and brother to Vaiśravaņa, the Rākşasa named Rāvana resides in the city of Lankā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्रः
पुत्र [m]
प्रियतरः
प्रियतर [adj]
प्राणैर्
प्राण [m]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
वैश्रवणस्य
वैश्रवण [m]
ते
त्वद् [pron]
अप्रधृष्यां
अप्रधृष्य [adj]
पुरीं
पुरी [f]
लङ्कां
लङ्का [f]
रावणेन
रावण [m]
सुरक्षिताम्
सु [ind]
सुरक्षिताम्
रक्ष् [4. P.]
इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शतयोजने । तस्मिँल्लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥
ito dvīpe samudrasya saṃpūrṇe śatayojane | tasmim̐llaṅkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā ||
English Translation
'The beautiful city of Lanka is an island, a hundred yojanas away from here.It was built by Visvakarma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिंल्
तद् [pron]
लङ्का
लङ्का [f]
पुरी
पुरी [f]
रम्या
रम्य [adj]
निर्मिता
निर्मा [2. P.]
विश्वकर्मणा
विश्वकर्मन् [m]
तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी । रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥
tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī | rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā ||
English Translation
'You will see in the city of Lanka, the princess from Videha, daughter of Janaka, a picture of dejection, robed in silk, confined in the harem of Ravana, wellprotected by demonesses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यां
तद् [pron]
वसति
वस् [2. P.]
वैदेही
वैदेही [f]
दीना
दीन [adj]
कौशेयवासिनी
कौशेय [n]
कौशेयवासिनी
वासिन् [adj]
रावणान्तःपुरे
रावण [m]
रावणान्तःपुरे
अन्तःपुर [n]
रुद्धा
रुध् [6. P.]
राक्षसीभिः
राक्षसी [f]
सुरक्षिता
सु [ind]
सुरक्षिता
रक्ष् [4. P.]
जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम् । लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः ॥
janakasyātmajāṃ rājñastasyāṃ drakṣyatha maithilīm | laṅkāyāmatha guptāyāṃ sāgareṇa samantataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जनकस्यात्मजां
जनक [m]
जनकस्यात्मजां
आत्मजा [f]
राज्ञस्
राजन् [m]
तस्यां
तद् [pron]
द्रक्ष्यथ
दृश् [6. P.]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
लङ्कायाम्
लङ्का [f]
अथ
अथ [ind]
गुप्तायां
गुप् [1. Ā.]
सागरेण
सागर [m]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
संप्राप्य सागरस्यान्तं संपूर्णं शतयोजनम् । आसाद्य दक्षिणं कूलं ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ॥
saṃprāpya sāgarasyāntaṃ saṃpūrṇaṃ śatayojanam | āsādya dakṣiṇaṃ kūlaṃ tato drakṣyatha rāvaṇam ||
English Translation
'O monkeys traverse a hundred yojanas across the sea. On reaching the southern coast you will be able to see Ravana's Lanka defended and surrounded by the sea. Now proceed swiftly and prove your strength.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सम्प्राप्य
सम्प्राप् [5. Ā.]
सागरस्यान्तं
सागर [m]
सागरस्यान्तं
अन्त [m]
सम्पूर्णं
सम्पृ [3. P.]
शतयोजनम्
शत [mn]
शतयोजनम्
योजन [fn]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
दक्षिणं
दक्षिण [adj]
कूलं
कूल [n]
ततो
ततस् [ind]
द्रक्ष्यथ
दृश् [6. P.]
रावणम्
रावण [m]
तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवंगमाः । ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ॥
tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṃgamāḥ | jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रैव
तत्र [ind]
तत्रैव
एव [ind]
त्वरिताः
त्वरित [adj]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
विक्रमध्वं
विक्रम् [1. Ā.]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
ज्ञानेन
ज्ञान [n]
खलु
खलु [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
प्रत्यागमिष्यथ
प्रत्यागम् [1. P.]
आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः । द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशिनः ॥
ādyaḥ panthāḥ kuliṅgānāṃ ye cānye dhānyajīvinaḥ | dvitīyo balibhojānāṃ ye ca vṛkṣaphalāśinaḥ ||
English Translation
'By intuition I know you would see Sita and return. On the first plane you will see sparrows and birds which live on grain. On the second, you will see crows living on the food offered to the dead and birds living on the fruits of trees, and then cocks, cranes and kraunchas moving on the third plane, on the fourth, hawks and falcons and on the fifth, vultures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आद्यः
आद्य [adj]
पन्थाः
पथिन् [m]
कुलिङ्गानां
कुलिङ्ग [m]
ये
यद् [pron]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
धान्यजीविनः
धान्य [n]
धान्यजीविनः
जीविन् [adj]
द्वितीयो
द्वितीय [adj]
बलिभोजानां
बलिभोज [m]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
वृक्षफलाशिनः
वृक्ष [m]
वृक्षफलाशिनः
फल [n]
वृक्षफलाशिनः
आशिन् [adj]
भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैः सह । श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम् ॥
bhāsāstṛtīyaṃ gacchanti krauñcāśca kuraraiḥ saha | śyenāścaturthaṃ gacchanti gṛdhrā gacchanti pañcamam ||
English Translation
'By intuition I know you would see Sita and return. On the first plane you will see sparrows and birds which live on grain. On the second, you will see crows living on the food offered to the dead and birds living on the fruits of trees, and then cocks, cranes and kraunchas moving on the third plane, on the fourth, hawks and falcons and on the fifth, vultures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भासास्
भास [m]
तृतीयं
तृतीय [adj]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
क्रौञ्चाश्
क्रौञ्च [m]
च
च [ind]
कुररैः
कुरर [m]
सह
सह [ind]
श्येनाश्
श्येन [m]
चतुर्थं
चतुर्थ [adj]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
गृध्रा
गृध्र [m]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
पञ्चमम्
पञ्चम [adj]
बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम् । षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा । वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः ॥
balavīryopapannānāṃ rūpayauvanaśālinām | ṣaṣṭhastu panthā haṃsānāṃ vainateyagatiḥ parā | vainateyācca no janma sarveṣāṃ vānararṣabhāḥ ||
English Translation
'O bulls among monkeys swans blessed with strength, vigour, beauty and youth move in the sixth region. Beyond, on the seventh plane, you will see the descendants of Garuda.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलवीर्योपपन्नानां
बल [mn]
बलवीर्योपपन्नानां
वीर्य [n]
बलवीर्योपपन्नानां
उपपद् [4. P.]
रूपयौवनशालिनाम्
रूप [n]
रूपयौवनशालिनाम्
यौवन [n]
रूपयौवनशालिनाम्
शालिन् [adj]
षष्ठस्
षष्ठ [adj]
तु
तु [ind]
पन्था
पथिन् [m]
हंसानां
हंस [m]
वैनतेयगतिः
वैनतेय [m]
वैनतेयगतिः
गति [f]
परा
पर [pron]
वैनतेयाच्
वैनतेय [m]
च
च [ind]
नो
मद् [pron]
जन्म
जन्मन् [n]
सर्वेषां
सर्व [pron]
वानरर्षभाः
वानर [m]
वानरर्षभाः
ऋषभ [m]
गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशनाः । इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ॥
garhitaṃ tu kṛtaṃ karma yena sma piśitāśanāḥ | ihastho'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गर्हितं
गर्हय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
कृतं
कृ [2. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
येन
यद् [pron]
स्म
स्म [ind]
पिशिताशनाः
पिशित [n]
पिशिताशनाः
अशन [n]
इहस्थो
इहस्थ [adj]
ऽहं
मद् [pron]
प्रपश्यामि
प्रपश् [4. P.]
रावणं
रावण [m]
जानकीं
जानकी [f]
तथा
तथा [ind]
अस्माकमपि सौवर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा । तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः । आयोजनशतात्साग्राद्वयं पश्याम नित्यशः ॥
asmākamapi sauvarṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā | tasmādāhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ | āyojanaśatātsāgrādvayaṃ paśyāma nityaśaḥ ||
English Translation
For this reason, as well as owing to the energy consequent on our feeding on certain kinds of flesh, we, you monkeys, can see a little further than an hundred Yojanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्माकम्
मद् [pron]
अपि
अपि [ind]
सौवर्णं
सौवर्ण [adj]
दिव्यं
दिव्य [adj]
चक्षुर्बलं
चक्षुस् [n]
चक्षुर्बलं
बल [mn]
तथा
तथा [ind]
तस्माद्
तद् [pron]
आहारवीर्येण
आहार [m]
आहारवीर्येण
वीर्य [n]
निसर्गेण
निसर्ग [m]
च
च [ind]
वानराः
वानर [m]
योजनशतात्
योजन [fn]
योजनशतात्
शत [mn]
साग्राद्
साग्र [adj]
वयं
मद् [pron]
पश्याम
पश् [4. Ā.]
नित्यशः
नित्यशस् [ind]
अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसार्गेण च दूरतः । विहिता पादमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम् ॥
asmākaṃ vihitā vṛttirnisārgeṇa ca dūrataḥ | vihitā pādamūle tu vṛttiścaraṇayodhinām ||
English Translation
Therefore (the Deity) has ordained such food for us as are fraught with the power of making one see from a great distance. And the abode of cocks and others being underneath trees, their sight is limited to the extent which they require to see.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्माकं
मद् [pron]
विहिता
विधा [3. Ā.]
वृत्तिर्
वृत्ति [f]
निसर्गेण
निसर्ग [m]
च
च [ind]
दूरतः
दूरतस् [ind]
विहिता
विधा [3. Ā.]
पादमूले
पाद [m]
पादमूले
मूल [mn]
तु
तु [ind]
वृत्तिश्
वृत्ति [f]
चरणयोधिनाम्
चरणयोधिन् [m]
उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः । अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥
upāyo dṛśyatāṃ kaścillaṅghane lavaṇāmbhasaḥ | abhigamya tu vaidehīṃ samṛddhārthā gamiṣyatha ||
English Translation
Do you look about for means to cross over the salt waters. Having met with Vaidehi, do you, having achieved success, come back. I wish to be taken by you to the ocean-abode of Varuna. I will offer water to (the manes of) my highsouled brother, who has gone to heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपायो
उपाय [m]
दृश्यतां
दृश् [6. P.]
कश्चिल्
कश्चित् [pron]
लङ्घने
लङ्घन [n]
लवणाम्भसः
लवणाम्भस् [m]
अभिगम्य
अभिगम् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
वैदेहीं
वैदेही [f]
समृद्धार्था
समृध् [4. Ā.]
समृद्धार्था
अर्थ [mn]
गमिष्यथ
गम् [6. Ā.]
समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम् । प्रदास्याम्युदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः ॥
samudraṃ netumicchāmi bhavadbhirvaruṇālayam | pradāsyāmyudakaṃ bhrātuḥ svargatasya mahātmanaḥ ||
English Translation
Do you look about for means to cross over the salt waters. Having met with Vaidehi, do you, having achieved success, come back. I wish to be taken by you to the ocean-abode of Varuna. I will offer water to (the manes of) my highsouled brother, who has gone to heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समुद्रं
समुद्र [m]
नेतुम्
नी [2. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
भवद्भिर्
भवत् [adj]
वरुणालयम्
वरुणालय [m]
प्रदास्याम्य्
प्रदा [3. Ā.]
उदकं
उदक [n]
भ्रातुः
भ्रातृ [m]
स्वर्गतस्य
स्वर् [ind]
स्वर्गतस्य
गम् [6. Ā.]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः । निर्दग्धपक्षं संपातिं वानराः सुमहौजसः ॥
tato nītvā tu taṃ deśaṃ tīre nadanadīpateḥ | nirdagdhapakṣaṃ saṃpātiṃ vānarāḥ sumahaujasaḥ ||
English Translation
Thereat those heroes, the monkeys possessed of exceeding energy, carried to the destined spot on the shore of the ocean, Sampāti, whose wings had been scathed. Then carrying that lord of vultures back to the self-same place, the monkeys, furnished with information (concerning Sītā), experienced great joy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
नीत्वा
नी [2. P.]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
तीरे
तीर [n]
नदनदीपतेः
नद [m]
नदनदीपतेः
नदी [f]
नदनदीपतेः
पति [m]
निर्दग्धपक्षं
निर्दह् [1. P.]
निर्दग्धपक्षं
पक्ष [m]
संपातिं
सम्पाति [m]
वानराः
वानर [m]
सुमहौजसः
सु [ind]
सुमहौजसः
महत् [adj]
सुमहौजसः
ओजस् [n]
पुनः प्रत्यानयित्वा वै तं देशं पतगेश्वरम् । बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते ॥
punaḥ pratyānayitvā vai taṃ deśaṃ patageśvaram | babhūvurvānarā hṛṣṭāḥ pravṛttimupalabhya te ||
English Translation
Thereat those heroes, the monkeys possessed of exceeding energy, carried to the destined spot on the shore of the ocean, Sampāti, whose wings had been scathed. Then carrying that lord of vultures back to the self-same place, the monkeys, furnished with information (concerning Sītā), experienced great joy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुनः
पुनर् [ind]
प्रत्यानयित्वा
प्रत्यानी [1. Ā.]
वै
वै [ind]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
पतगेश्वरम्
पतग [m]
पतगेश्वरम्
ईश्वर [m]
बभूवुर्
भू [1. Ā.]
वानरा
वानर [m]
हृष्टाः
हृष् [1. P.]
प्रवृत्तिम्
प्रवृत्ति [f]
उपलभ्य
उपलभ् [1. P.]
ते
तद् [pron]