हतान्मन्त्रिसुतान्बुद्ध्वा वानरेण महात्मना । रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥
hatānmantrisutānbuddhvā vānareṇa mahātmanā | rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraścakāra matimuttamām ||
English Translation
Learning that the sons of the counsellors had been slain by the high-souled monkey, the Tennecked one suppressing the apprehension that was in his heart, restored the balance of his mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हतान्मन्त्रिसुतान्
हन् [6. P.]
हतान्मन्त्रिसुतान्
मन्त्रिन् [m]
हतान्मन्त्रिसुतान्
सुत [m]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
वानरेण
वानर [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
रावणः
रावण [m]
संवृताकारश्चकार
संवृ [9. P.]
संवृताकारश्चकार
आकार [m]
संवृताकारश्चकार
कृ [2. Ā.]
मतिम्
मति [f]
उत्तमाम्
उत्तम [adj]
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसं । प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasaṃ | praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān ||
English Translation
He directed five of the foremost leaders of his forces, the heroic Virūpaksa Yupakşa, the Rāks asa Durdharsa, Praghasa, and Bhasakarma, versed in polity, endowed with the speed of the Wind in conflict and alert on every occasion, to take Hanumān captive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विरूपाक्षयूपाक्षौ
विरूपाक्ष [m]
विरूपाक्षयूपाक्षौ
यूपाक्ष [m]
दुर्धरं
दुर्धर [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
राक्षसम्
राक्षस [m]
प्रघसं
प्रघस [m]
भासकर्णं
भासकर्ण [m]
च
च [ind]
पञ्चसेनाग्रनायकान्
पञ्चन् [adj]
पञ्चसेनाग्रनायकान्
सेना [f]
पञ्चसेनाग्रनायकान्
अग्र [n]
पञ्चसेनाग्रनायकान्
नायक [m]
संदिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् । हनूमद्ग्रहणे व्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि ॥
saṃdideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān | hanūmadgrahaṇe vyagrānvāyuvegasamānyudhi ||
English Translation
He directed five of the foremost leaders of his forces, the heroic Virūpaksa Yupakşa, the Rāks asa Durdharsa, Praghasa, and Bhasakarma, versed in polity, endowed with the speed of the Wind in conflict and alert on every occasion, to take Hanumān captive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संदिदेश
संदिश् [6. Ā.]
दशग्रीवो
दशग्रीव [m]
वीरान्नयविशारदान्
वीर [m]
वीरान्नयविशारदान्
नय [m]
वीरान्नयविशारदान्
विशारद [adj]
हनूमद्ग्रहणे
हनुमन्त् [m]
हनूमद्ग्रहणे
ग्रहण [n]
व्यग्रान्
व्यग्र [adj]
वायुवेगसमान्
वायु [m]
वायुवेगसमान्
वेग [m]
वायुवेगसमान्
सम [pron]
युधि
युध् [f]
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः । सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ॥
yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ | savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatāmiti ||
English Translation
You generals, do youtaking mighty host with steeds, elephants and cars, chastise that monkey.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यात
या [2. Ā.]
सेनाग्रगाः
सेना [f]
सेनाग्रगाः
अग्र [n]
सेनाग्रगाः
ग [adj]
सर्वे
सर्व [pron]
महाबलपरिग्रहाः
महत् [adj]
महाबलपरिग्रहाः
बल [mn]
महाबलपरिग्रहाः
परिग्रह [m]
सवाजिरथमातङ्गाः
स [ind]
सवाजिरथमातङ्गाः
वाजिन् [m]
सवाजिरथमातङ्गाः
रथ [m]
सवाजिरथमातङ्गाः
मातंग [m]
स
तद् [pron]
कपिः
कपि [m]
शास्यताम्
शास् [1. P.]
इति
इति [ind]
यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् । कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधितम् ॥
yattaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam | karma cāpi samādheyaṃ deśakālavirodhitam ||
English Translation
And coming to that dweller of the woods, youhad better act heedfully, and should accomplish this work in consonance with place and season.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
तैश्च
तद् [pron]
तैश्च
च [ind]
खलु
खलु [ind]
भाव्यं
भावय् [10. Ā.]
स्यात्
अस् [2. P.]
तम्
तद् [pron]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
वनालयम्
वन [n]
वनालयम्
आलय [mn]
कर्म
कर्मन् [n]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
समाधेयं
समाधा [1. P.]
देशकालविरोधितम्
देश [m]
देशकालविरोधितम्
काल [m]
देशकालविरोधितम्
विरोधय् [10. P.]
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् । सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् । भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ॥
na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan | sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham | bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt ||
English Translation
Having regard to his acts, I do not take him to be a monkey. He is a great being endowed with extraordinary prowess every way.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ह्यहं
हि [ind]
ह्यहं
मद् [pron]
तं
तद् [pron]
कपिं
कपि [m]
मन्ये
मन् [8. P.]
कर्मणा
कर्मन् [n]
प्रतितर्कयन्
प्रतितर्कय् [Denom. Ā.]
सर्वथा
सर्वथा [ind]
तन्महद्
तद् [pron]
तन्महद्
महत् [adj]
भूतं
भूत [mn]
महाबलपरिग्रहम्
महत् [adj]
महाबलपरिग्रहम्
बल [mn]
महाबलपरिग्रहम्
परिग्रह [m]
भवेद्
भू [1. Ā.]
इन्द्रेण
इन्द्र [m]
वा
वा [ind]
सृष्टम्
सृज् [2. P.]
अस्मदर्थं
मद् [pron]
अस्मदर्थं
अर्थ [mn]
तपोबलात्
तपस् [n]
तपोबलात्
बल [mn]
सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः । युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ॥
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ | yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvairmayā saha vinirjitāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सनागयक्षगन्धर्वा
स [ind]
सनागयक्षगन्धर्वा
नाग [m]
सनागयक्षगन्धर्वा
यक्ष [m]
सनागयक्षगन्धर्वा
गन्धर्व [m]
देवासुरमहर्षयः
देव [m]
देवासुरमहर्षयः
असुर [m]
देवासुरमहर्षयः
महत् [adj]
देवासुरमहर्षयः
ऋषि [m]
युष्माभिः
त्वद् [pron]
सहितैः
सहित [adj]
सर्वैर्
सर्व [pron]
मया
मद् [pron]
सह
सह [ind]
विनिर्जिताः
विनिर्जि [1. P.]
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः । तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ॥
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃcideva naḥ | tadeva nātra saṃdehaḥ prasahya parigṛhyatām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तैर्
तद् [pron]
अवश्यं
अवश्यम् [ind]
विधातव्यं
विधा [3. Ā.]
व्यलीकं
व्यलीक [n]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
एव
एव [ind]
नः
मद् [pron]
तद्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
संदेहः
संदेह [m]
प्रसह्य
प्रसह् [1. P.]
परिगृह्यताम्
परिग्रह् [9. Ā.]
नावमन्यो भवद्भिश्च हरिः क्रूरपराक्रमः । दृष्टा हि हरयः शीघ्रा मया विपुलविक्रमाः ॥
nāvamanyo bhavadbhiśca hariḥ krūraparākramaḥ | dṛṣṭā hi harayaḥ śīghrā mayā vipulavikramāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नावमन्यो
न [ind]
नावमन्यो
अवमन् [4. P.]
भवद्भिश्च
भवत् [adj]
भवद्भिश्च
च [ind]
हरिः
हरि [m]
क्रूरपराक्रमः
क्रूर [adj]
क्रूरपराक्रमः
पराक्रम [m]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
हि
हि [ind]
हरयः
हरि [m]
शीघ्रा
शीघ्र [adj]
मया
मद् [pron]
विपुलविक्रमाः
विपुल [adj]
विपुलविक्रमाः
विक्रम [m]
वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः । नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ॥
vālī ca saha sugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ | nīlaḥ senāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ ||
English Translation
This monkey of deliberate prowess should not be disregarded by you. I have seen (There is a word sighra, soon-in this Śloka, of which I fail to perceive the relation) monkeys of immense prowess, Vāli with Sugrīva and the exceedingly powerful Jāmbavāna, and Nīla the general, and others with Dwivida at their head.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाली
वालिन् [m]
च
च [ind]
जाम्बवांश्च
जाम्बवन्त् [m]
जाम्बवांश्च
च [ind]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
नीलः
नील [m]
सेनापतिश्चैव
सेनापति [m]
सेनापतिश्चैव
च [ind]
सेनापतिश्चैव
एव [ind]
ये
यद् [pron]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
द्विविदादयः
द्विविद [m]
द्विविदादयः
आदि [m]
नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः । न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम् ॥
naiva teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ | na matirna balotsāho na rūpaparikalpanam ||
English Translation
Their speed is not dreadful, nor their energy, nor their prowess, nor their intelligence, nor their strength, nor their courage, nor their capacity to change shapes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
तेषां
तद् [pron]
गतिर्
गति [f]
भीमा
भीम [adj]
न
न [ind]
तेजो
तेजस् [n]
न
न [ind]
पराक्रमः
पराक्रम [m]
न
न [ind]
मतिर्
मति [f]
न
न [ind]
बलोत्साहो
बल [mn]
बलोत्साहो
उत्साह [m]
न
न [ind]
रूपपरिकल्पनम्
रूप [n]
रूपपरिकल्पनम्
परिकल्पन [n]
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् । प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ॥
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam | prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ ||
English Translation
Therefore you should know him as some great being staying in the form of a monkey. Exerting yourself to the uttermost, do you chastise him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महत्
महत् [adj]
सत्त्वम्
सत्त्व [mn]
इदं
इदम् [pron]
ज्ञेयं
ज्ञा [4. Ā.]
कपिरूपं
कपि [m]
कपिरूपं
रूप [n]
व्यवस्थितम्
व्यवस्था [1. Ā.]
प्रयत्नं
प्रयत्न [m]
महद्
महत् [adj]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
क्रियताम्
कृ [2. Ā.]
अस्य
इदम् [pron]
निग्रहः
निग्रह [m]
कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः । भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ॥
kāmaṃ lokāstrayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ | bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire ||
English Translation
These three worlds combined, with Indra, celestials and mortals, are incapable of long staying before you in the field of battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामं
कामम् [ind]
लोकास्त्रयः
लोक [m]
लोकास्त्रयः
त्रि [nr]
सेन्द्राः
स [ind]
सेन्द्राः
इन्द्र [m]
ससुरासुरमानवाः
स [ind]
ससुरासुरमानवाः
सुर [m]
ससुरासुरमानवाः
असुर [m]
ससुरासुरमानवाः
मानव [m]
भवताम्
भवत् [adj]
अग्रतः
अग्रतस् [ind]
स्थातुं
स्था [1. Ā.]
न
न [ind]
पर्याप्ता
पर्याप् [5. Ā.]
रणाजिरे
रण [m]
रणाजिरे
अजिर [n]
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे । आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ॥
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe | ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā ||
English Translation
Still a person versed in polity, albeit anxious to secure victory in battle, should carefully preserve self, as success in war is unstable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथापि
तथा [ind]
तथापि
अपि [ind]
तु
तु [ind]
नयज्ञेन
नय [m]
नयज्ञेन
ज्ञ [adj]
जयम्
जय [m]
आकाङ्क्षता
आकाङ्क्ष् [1. Ā.]
रणे
रण [m]
आत्मा
आत्मन् [m]
रक्ष्यः
रक्ष् [4. P.]
प्रयत्नेन
प्रयत्न [m]
युद्धसिद्धिर्
युद्ध [n]
युद्धसिद्धिर्
सिद्धि [f]
हि
हि [ind]
चञ्चला
चञ्चल [adj]
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः । समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ॥
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ | samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ ||
English Translation
Taking King's order, the strong and swift warriors, resplendent as the flame of sacrificial fire sallied forth with their army on chariots, on the back of rutting elephants, some on swift horses equipped with sharp weapons of many kinds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
स्वामिवचनं
स्वामिन् [m]
स्वामिवचनं
वचन [n]
सर्वे
सर्व [pron]
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
महौजसः
महत् [adj]
महौजसः
ओजस् [n]
समुत्पेतुर्
समुत्पत् [1. Ā.]
महावेगा
महत् [adj]
महावेगा
वेग [m]
हुताशसमतेजसः
हुताश [m]
हुताशसमतेजसः
सम [pron]
हुताशसमतेजसः
तेजस् [n]
रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः । शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः ॥
rathaiśca mattairnāgaiśca vājibhiśca mahājavaiḥ | śastraiśca vividhaistīkṣṇaiḥ sarvaiścopacitā balaiḥ ||
English Translation
Thereupon, they, possessed of the energy of fire, accepting the words of their master, rushed forth vehemendy, accompanied with cars, mad elephants, fleet steeds, sharp and whetted weapons, and forces of all kinds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रथैश्च
रथ [m]
रथैश्च
च [ind]
मत्तैर्
मद् [3. P.]
नागैश्च
नाग [m]
नागैश्च
च [ind]
वाजिभिश्च
वाजिन् [m]
वाजिभिश्च
च [ind]
महाजवैः
महत् [adj]
महाजवैः
जव [m]
शस्त्रैश्च
शस्त्र [n]
शस्त्रैश्च
च [ind]
विविधैस्तीक्ष्णैः
विविध [adj]
विविधैस्तीक्ष्णैः
तीक्ष्ण [adj]
सर्वैश्चोपचिता
सर्व [pron]
सर्वैश्चोपचिता
च [ind]
सर्वैश्चोपचिता
उपचि [5. Ā.]
बलैः
बल [mn]
ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् । रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ॥
tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim | raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam ||
English Translation
Then those heroes saw that effulgent mighty monkey, shining in his native splendour, like to the risen sun, possessed of great strength and immense speed, and magnanimity of mind, seated at the gate.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तं
ततस् [ind]
ततस्तं
तद् [pron]
ददृशुर्
दृश् [6. P.]
वीरा
वीर [m]
दीप्यमानं
दीप् [4. P.]
महाकपिम्
महत् [adj]
महाकपिम्
कपि [m]
रश्मिमन्तम्
रश्मिमन्त् [m]
इवोद्यन्तं
इव [ind]
इवोद्यन्तं
उदि [4. Ā.]
स्वतेजोरश्मिमालिनम्
स्व [adj]
स्वतेजोरश्मिमालिनम्
तेजस् [n]
स्वतेजोरश्मिमालिनम्
रश्मि [mf]
स्वतेजोरश्मिमालिनम्
मालिन् [adj]
तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् । महामतिं महोत्साहं महाकायं महाबलम् ॥
toraṇasthaṃ mahāvegaṃ mahāsattvaṃ mahābalam | mahāmatiṃ mahotsāhaṃ mahākāyaṃ mahābalam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तोरणस्थं
तोरण [mn]
तोरणस्थं
स्थ [adj]
महावेगं
महत् [adj]
महावेगं
वेग [m]
महासत्त्वं
महासत्त्व [adj]
महाबलम्
महत् [adj]
महाबलम्
बल [mn]
महामतिं
महामति [adj]
महोत्साहं
महत् [adj]
महोत्साहं
उत्साह [m]
महाकायं
महत् [adj]
महाकायं
काय [m]
महाबलम्
महत् [adj]
महाबलम्
बल [mn]
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः । तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ॥
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ | taistaiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ ||
English Translation
And soon as they saw him, they, frightened at his appearance, assailed him with their respective terrible weapons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
समीक्ष्यैव
समीक्ष् [1. Ā.]
समीक्ष्यैव
एव [ind]
ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
दिक्षु
दिश् [f]
सर्वास्ववस्थिताः
सर्व [pron]
सर्वास्ववस्थिताः
अवस्था [1. Ā.]
तैस्तैः
तद् [pron]
तैस्तैः
तद् [pron]
प्रहरणैर्
प्रहरण [n]
भीमैर्
भीम [adj]
अभिपेतुस्ततस्ततः
अभिपत् [1. Ā.]
अभिपेतुस्ततस्ततः
ततस् [ind]
अभिपेतुस्ततस्ततः
ततस् [ind]
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः । शिरस्त्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥
tasya pañcāyasāstīkṣṇāḥ sitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ | śirastyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ ||
English Translation
And Durdhasa discharged at Hanumān's head five white iron (This may rather look an incongruous mixture of images; but the iron arrows may have been silvered over) arrows with yellow heads, and possessing the lustre of lotus-leaves.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
पञ्चायसास्तीक्ष्णाः
पञ्चन् [adj]
पञ्चायसास्तीक्ष्णाः
आयस [adj]
पञ्चायसास्तीक्ष्णाः
तीक्ष्ण [adj]
सिताः
सित [adj]
पीतमुखाः
पीत [adj]
पीतमुखाः
मुख [n]
शराः
शर [m]
शिरस्युत्पलपत्राभा
शिरस् [n]
शिरस्युत्पलपत्राभा
उत्पल [mn]
शिरस्युत्पलपत्राभा
पत्त्र [mn]
शिरस्युत्पलपत्राभा
आभ [adj]
दुर्धरेण
दुर्धर [m]
निपातिताः
निपातय् [10. Ā.]
स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः । उत्पपात नदन्व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ॥
sa taiḥ pañcabhirāviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ | utpapāta nadanvyomni diśo daśa vinādayan ||
English Translation
Having been pierced in the head with those shafts, the monkey, roaring, leapt into the sky inaking the ten cardinal points resound.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तैः
तद् [pron]
पञ्चभिर्
पञ्चन् [adj]
आविद्धः
आव्यध् [4. Ā.]
शरैः
शर [m]
शिरसि
शिरस् [n]
वानरः
वानर [m]
उत्पपात
उत्पत् [1. Ā.]
नदन्
नद् [1. Ā.]
व्योम्नि
व्योमन् [mn]
दिशो
दिश् [f]
दश
दशन् [adj]
विनादयन्
विनादय् [10. P.]
ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः । किरञ्शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः ॥
tatastu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ | kirañśaraśatairnaikairabhipede mahābalaḥ ||
English Translation
Then the exceedingly powerful and heroic Durdhara mounted on a car, with his bow stringed, came forward showering innumerable arrows by hundreds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तु
ततस् [ind]
ततस्तु
तु [ind]
दुर्धरो
दुर्धर [m]
वीरः
वीर [m]
सरथः
स [ind]
सरथः
रथ [m]
सज्जकार्मुकः
सज्ज [adj]
सज्जकार्मुकः
कार्मुक [n]
किरञ्
कृ [6. Ā.]
शरशतैर्
शर [m]
शरशतैर्
शत [mn]
नैकैर्
न [ind]
नैकैर्
एक [pron]
अभिपेदे
अभिपद् [4. P.]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् । वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ॥
sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam | vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ ||
English Translation
Thereat, even as the wind drive away rainpouring clouds at the end of the rainy season, the monkey, remaining in the sky, resisted (his antagonist) as he kept on pouring his shafts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
कपिर्
कपि [m]
वारयामास
वारय् [10. Ā.]
तं
तद् [pron]
व्योम्नि
व्योमन् [mn]
शरवर्षिणम्
शर [m]
शरवर्षिणम्
वर्षिन् [adj]
वृष्टिमन्तं
वृष्टिमत् [adj]
पयोदान्ते
पयोद [m]
पयोदान्ते
अन्त [m]
पयोदम्
पयोद [m]
इव
इव [ind]
मारुतः
मारुत [m]
अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः । चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ॥
ardyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ | cakāra ninadaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān ||
English Translation
And sore beset by Durdhara, the Wind-god's son again emitted cries, and that puissant one also increased himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्द्यमानस्ततस्तेन
अर्दय् [10. Ā.]
अर्द्यमानस्ततस्तेन
ततस् [ind]
अर्द्यमानस्ततस्तेन
तद् [pron]
दुर्धरेणानिलात्मजः
दुर्धर [m]
दुर्धरेणानिलात्मजः
अनिलात्मज [m]
चकार
कृ [2. Ā.]
निनदं
निनद [m]
भूयो
भूयस् [ind]
व्यवर्धत
विवृध् [1. Ā.]
च
च [ind]
वेगवान्
वेगवत् [adj]
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः । निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ॥
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ | nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva ||
English Translation
Then darting far up in the air, the monkey suddenly descended on the car of Durdhara with extreme vehemence, like to a mass of lightning alighting on a mountain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
दूरं
दूर [adj]
सहसोत्पत्य
सहस् [n]
सहसोत्पत्य
उत्पत् [1. Ā.]
दुर्धरस्य
दुर्धर [m]
रथे
रथ [m]
हरिः
हरि [m]
निपपात
निपत् [1. Ā.]
महावेगो
महत् [adj]
महावेगो
वेग [m]
विद्युद्राशिर्
विद्युत् [fn]
विद्युद्राशिर्
राशि [mf]
गिराविव
गिरि [m]
गिराविव
इव [ind]
ततस्तं मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूवरम् । विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ॥
tatastaṃ mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūvaram | vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ ||
English Translation
Thereat his eight steeds getting mangled, and the wheels and pole of his car having been broken, Durdhara leaving the car, fell down to the earth, deprived of life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तं
ततस् [ind]
ततस्तं
तद् [pron]
मथिताष्टाश्वं
मथ् [4. Ā.]
मथिताष्टाश्वं
अष्टन् [adj]
मथिताष्टाश्वं
अश्व [m]
रथं
रथ [m]
भग्नाक्षकूबरम्
भञ्ज् [4. P.]
भग्नाक्षकूबरम्
अक्ष [m]
भग्नाक्षकूबरम्
कूबर [mn]
विहाय
विहा [3. Ā.]
न्यपतद्
निपत् [1. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
दुर्धरस्त्यक्तजीवितः
दुर्धर [m]
दुर्धरस्त्यक्तजीवितः
त्यज् [1. Ā.]
दुर्धरस्त्यक्तजीवितः
जीवित [n]
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि । संजातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिंदमौ ॥
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi | saṃjātaroṣau durdharṣāvutpetaturariṃdamau ||
English Translation
Seeing him down on the earth, those irrepressible subduers of enemies, Virūpaksa and Yupaksa, waxing wroth, sprang up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
विरूपाक्षयूपाक्षौ
विरूपाक्ष [m]
विरूपाक्षयूपाक्षौ
यूपाक्ष [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
निपतितं
निपत् [1. Ā.]
भुवि
भू [f]
संजातरोषौ
संजन् [4. Ā.]
संजातरोषौ
रोष [m]
दुर्धर्षावुत्पेततुर्
दुर्धर्ष [adj]
दुर्धर्षावुत्पेततुर्
उत्पत् [1. Ā.]
अरिंदमौ
अरिंदम [adj]
स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे । मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ॥
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare | mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ ||
English Translation
And springing up suddenly, they by means of maces, dealt blows on the chest of the monkey, who was staying in the unclouded sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
ताभ्यां
तद् [pron]
सहसोत्पत्य
सहस् [n]
सहसोत्पत्य
उत्पत् [1. Ā.]
विष्ठितो
विष्ठा [1. Ā.]
विमले
विमल [adj]
ऽम्बरे
अम्बर [n]
मुद्गराभ्यां
मुद्गर [m]
महाबाहुर्
महत् [adj]
महाबाहुर्
बाहु [mf]
वक्षस्यभिहतः
वक्षस् [n]
वक्षस्यभिहतः
अभिहन् [4. P.]
कपिः
कपि [m]
तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः । निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ॥
tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ | nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ ||
English Translation
Thereat resisting the furious rush of those gifted with ebullient erergy, that exceedingly powerful one descended to the earth with the violence of the Fair-feathered (bird).* (Suparna-a name of Garuda.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तयोर्
तद् [pron]
वेगवतोर्
वेगवत् [adj]
वेगं
वेग [m]
विनिहत्य
विनिहन् [2. P.]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
निपपात
निपत् [1. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
भूमौ
भूमि [f]
सुपर्णसमविक्रमः
सुपर्ण [m]
सुपर्णसमविक्रमः
सम [pron]
सुपर्णसमविक्रमः
विक्रम [m]
स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः । तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥
sa sālavṛkṣamāsādya samutpāṭya ca vānaraḥ | tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ ||
English Translation
Then getting at and uprooting a sāla tree, that monkey, the Wind-god's offspring, slew both of those heroic Rākşasas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सालवृक्षम्
साल [m]
सालवृक्षम्
वृक्ष [m]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
समुत्पाट्य
समुत्पाटय् [10. P.]
च
च [ind]
वानरः
वानर [m]
तावुभौ
तद् [pron]
तावुभौ
उभ् [pron]
राक्षसौ
राक्षस [m]
वीरौ
वीर [m]
जघान
हन् [6. P.]
पवनात्मजः
पवनात्मज [m]
ततस्तांस्त्रीन्हताञ्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना । अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ॥
tatastāṃstrīnhatāñjñātvā vānareṇa tarasvinā | abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim ||
English Translation
Finding all the three generals dead, swift Praghasa advanced towards the Vanara and attacked him. Valiant Bhasakarna also lifted a trident and attacked him. Both were famous for swift and violent action in war
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तांस्त्रीन्
ततस् [ind]
ततस्तांस्त्रीन्
तद् [pron]
ततस्तांस्त्रीन्
त्रि [nr]
हताञ्
हन् [6. P.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
वानरेण
वानर [m]
तरस्विना
तरस्विन् [adj]
अभिपेदे
अभिपद् [4. P.]
महावेगः
महत् [adj]
महावेगः
वेग [m]
प्रसह्य
प्रसह् [1. P.]
प्रघसो
प्रघस [m]
हरिम्
हरि [m]
भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् । एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ ॥
bhāsakarṇaśca saṃkruddhaḥ śūlamādāya vīryavān | ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भासकर्णश्च
भासकर्ण [m]
भासकर्णश्च
च [ind]
संक्रुद्धः
संक्रुध् [4. Ā.]
शूलम्
शूल [mn]
आदाय
आदा [4. Ā.]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
एकतः
एकतस् [ind]
कपिशार्दूलं
कपि [m]
कपिशार्दूलं
शार्दूल [m]
यशस्विनम्
यशस्विन् [adj]
अवस्थितौ
अवस्था [1. Ā.]
पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् । भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ॥
paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyapothayat | bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam ||
English Translation
Praghasa fought back the glorious tiger among vanaras with a sharp crowbar on one side and Bhaskarana attacked with a spear from the other.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पट्टिशेन
पट्टिश [m]
शिताग्रेण
शा [4. P.]
शिताग्रेण
अग्र [n]
प्रघसः
प्रघस [m]
प्रत्यपोथयत्
प्रतिपोथय् [10. Ā.]
भासकर्णश्च
भासकर्ण [m]
भासकर्णश्च
च [ind]
शूलेन
शूल [mn]
राक्षसः
राक्षस [m]
कपिसत्तमम्
कपि [m]
कपिसत्तमम्
सत्तम [adj]
स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः । अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥
sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ | abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ ||
English Translation
And with his limbs wounded by them, and his hair wetted with blood, that monkey resembling in splendour the infant sun, grew furiously enraged.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
ताभ्यां
तद् [pron]
विक्षतैर्
विक्षन् [8. P.]
गात्रैर्
गात्र [n]
असृग्दिग्धतनूरुहः
असृज् [n]
असृग्दिग्धतनूरुहः
दिह् [2. Ā.]
असृग्दिग्धतनूरुहः
तनूरुह [mn]
अभवद्
भू [1. Ā.]
वानरः
वानर [m]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
बालसूर्यसमप्रभः
बाल [adj]
बालसूर्यसमप्रभः
सूर्य [m]
बालसूर्यसमप्रभः
सम [pron]
बालसूर्यसमप्रभः
प्रभा [f]
समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् । जघान हनुमान्वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ॥
samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam | jaghāna hanumānvīro rākṣasau kapikuñjaraḥ ||
English Translation
That elephantine monkey, the heroic Hanumān, uprooting a mountain-peak with beasts, snakes, and trees (in it), slew those Raksasas; and, crushed by that mountainsummit, they were reduced to powder.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समुत्पाट्य
समुत्पाटय् [10. P.]
गिरेः
गिरि [m]
शृङ्गं
शृङ्ग [n]
समृगव्यालपादपम्
समृग [adj]
समृगव्यालपादपम्
व्याल [m]
समृगव्यालपादपम्
पादप [m]
जघान
हन् [6. P.]
हनुमान्
हनुमन्त् [m]
वीरो
वीर [m]
राक्षसौ
राक्षस [m]
कपिकुञ्जरः
कपि [m]
कपिकुञ्जरः
कुञ्जर [m]
ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु । बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः ॥
tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu | balaṃ tadavaśeṣaṃ tu nāśayāmāsa vānaraḥ ||
English Translation
On those five generals having fallen, the monkey slew the remaining forces.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तेष्ववसन्नेषु
ततस् [ind]
ततस्तेष्ववसन्नेषु
तद् [pron]
ततस्तेष्ववसन्नेषु
अवसद् [2. P.]
सेनापतिषु
सेनापति [m]
पञ्चसु
पञ्चन् [adj]
बलं
बल [mn]
तद्
तद् [pron]
अवशेषं
अवशेष [mn]
तु
तु [ind]
नाशयामास
नाशय् [10. Ā.]
वानरः
वानर [m]
अश्वैरश्वान्गजैर्नागान्योधैर्योधान्रथै रथान् । स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ॥
aśvairaśvāngajairnāgānyodhairyodhānrathai rathān | sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān ||
English Translation
As the thousand-eyed Deity destroyed Asuras, the monkey destroyed steeds with steeds, elephants with elephants, warriors with warriors, and cars with cars.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अश्वैर्
अश्व [m]
अश्वान्
अश्व [m]
गजैर्
गज [m]
नागान्
नाग [m]
योधैर्
योध [m]
योधान्
योध [m]
रथै
रथ [m]
रथान्
रथ [m]
स
तद् [pron]
कपिर्
कपि [m]
नाशयामास
नाशय् [10. Ā.]
सहस्राक्ष
सहस्राक्ष [m]
इवासुरान्
इव [ind]
इवासुरान्
असुर [m]
हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः । हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥
hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ | hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ ||
English Translation
And with horses and elephants, swift steeds, with broken wheels and mighty cars, and Raksasas slain, all the ways were blocked up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हतैर्
हन् [6. P.]
नागैश्च
नाग [m]
नागैश्च
च [ind]
तुरगैर्
तुरग [m]
भग्नाक्षैश्च
भञ्ज् [4. P.]
भग्नाक्षैश्च
अक्ष [m]
भग्नाक्षैश्च
च [ind]
महारथैः
महत् [adj]
महारथैः
रथ [m]
हतैश्च
हन् [6. P.]
हतैश्च
च [ind]
राक्षसैर्
राक्षस [m]
भूमी
भूमि [f]
रुद्धमार्गा
रुध् [6. P.]
रुद्धमार्गा
मार्ग [m]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन्रणे; निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान् । तदेव वीरः परिगृह्य तोरणं; कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥
tataḥ kapistāndhvajinīpatīnraṇe; nihatya vīrānsabalānsavāhanān | tadeva vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ; kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye ||
English Translation
Having destroyed in battle the heroic generals with all their forces and vehicles, that hero in the same way rested at the gate like Kāla himself engaged in destroying people when he has gained respite. Having destroyed in battle the heroic generals with all their forces and vehicles, that hero in the same way rested at the gate like Kāla himself engaged in destroying people when he has gained respite.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कपिस्तान्
कपि [m]
कपिस्तान्
तद् [pron]
ध्वजिनीपतीन्
ध्वजिनी [f]
ध्वजिनीपतीन्
पति [m]
रणे
रण [m]
निहत्य
निहन् [2. Ā.]
वीरान्
वीर [m]
सबलान्
स [ind]
सबलान्
बल [mn]
सवाहनान्
स [ind]
सवाहनान्
वाहन [n]
तद्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
वीरः
वीर [m]
परिगृह्य
परिग्रह् [9. Ā.]
तोरणं
तोरण [mn]
कृतक्षणः
कृतक्षण [adj]
काल
काल [m]
इव
इव [ind]
प्रजाक्षये
प्रजा [f]
प्रजाक्षये
क्षय [m]