सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापिता;न्हनूमता सानुचरान्सवाहनान् । समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं; कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षतम् ॥
senāpatīnpañca sa tu pramāpitā;nhanūmatā sānucarānsavāhanān | samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ; kumāramakṣaṃ prasamaikṣatākṣatam ||
English Translation
Hearing that the five generals had been slain by Hanumān alone with their vehicles and followers, the king, gazing at prince Aksa, who was ready and eager to go to battle, commanded him to take the field.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सेनापतीन्
सेनापति [m]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
प्रमापितान्
प्रमापय् [10. P.]
हनूमता
हनुमन्त् [m]
सानुचरान्
स [ind]
सानुचरान्
अनुचर [m]
सवाहनान्
स [ind]
सवाहनान्
वाहन [n]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
राजा
राजन् [m]
समरोद्धतोन्मुखं
समर [mn]
समरोद्धतोन्मुखं
उद्धन् [1. P.]
समरोद्धतोन्मुखं
उन्मुख [adj]
कुमारम्
कुमार [m]
अक्षं
अक्ष [m]
प्रसमैक्षताक्षतम्
प्रसमीक्ष् [1. Ā.]
प्रसमैक्षताक्षतम्
अक्षत [adj]
स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः; प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः । समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो; द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ॥
sa tasya dṛṣṭyarpaṇasaṃpracoditaḥ; pratāpavānkāñcanacitrakārmukaḥ | samutpapātātha sadasyudīrito; dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ ||
English Translation
That puissant one of a bow decked with gold, on being commanded (by Rāvana) with a glance started up, like to fire on being fed by clarified butter by foremost regenerate persons on the sacrificial ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः
दृष्टि [f]
दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः
अर्पण [n]
दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः
सम्प्रचोदय् [10. P.]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
काञ्चनचित्रकार्मुकः
काञ्चन [n]
काञ्चनचित्रकार्मुकः
चित्र [adj]
काञ्चनचित्रकार्मुकः
कार्मुक [n]
समुत्पपाताथ
समुत्पत् [1. Ā.]
समुत्पपाताथ
अथ [ind]
सदस्युदीरितो
सदस् [n]
सदस्युदीरितो
उदीरय् [10. P.]
द्विजातिमुख्यैर्
द्विजाति [m]
द्विजातिमुख्यैर्
मुख्य [adj]
हविषेव
हविस् [n]
हविषेव
इव [ind]
पावकः
पावक [m]
ततो महद्बालदिवाकरप्रभं; प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् । रथां समास्थाय ययौ स वीर्यवा;न्महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः ॥
tato mahadbāladivākaraprabhaṃ; prataptajāmbūnadajālasaṃtatam | rathāṃ samāsthāya yayau sa vīryavā;nmahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ ||
English Translation
That best of Naiſtas (Rākṣasas) possessed of prowess, ascending a car resembling the infant sun in effulgence, and surrounded all round with networks of burnished gold, sallied forth in quest of that mighty monkey.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
महद्बालदिवाकरप्रभं
महत् [adj]
महद्बालदिवाकरप्रभं
बाल [adj]
महद्बालदिवाकरप्रभं
दिवाकर [m]
महद्बालदिवाकरप्रभं
प्रभा [f]
प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्
प्रतप् [1. P.]
प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्
जाम्बूनद [n]
प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्
जाल [n]
प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्
संतन् [8. Ā.]
रथं
रथ [m]
समास्थाय
समास्था [1. Ā.]
ययौ
या [2. Ā.]
स
तद् [pron]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
महाहरिं
महत् [adj]
महाहरिं
हरि [m]
तं
तद् [pron]
प्रति
प्रति [ind]
नैरृतर्षभः
नैरृत [m]
नैरृतर्षभः
ऋषभ [m]
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं; प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् । पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं; मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥
tatastapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ; prataptajāmbūnadajālaśobhitam | patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ; manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam ||
English Translation
The chariot was (strong as it was) gained by his austerities of high order. It was overlaid with pure gold armour, fixed with flags, and staff, studded with precious gems, yoked to the best of eight horses and endowed with the speed of mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं
ततस् [ind]
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं
तपस् [n]
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं
संग्रह [m]
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं
संचय [m]
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं
अर्जय् [10. Ā.]
प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्
प्रतप् [1. P.]
प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्
जाम्बूनद [n]
प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्
जाल [n]
प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्
शोभय् [10. Ā.]
पताकिनं
पताकिन् [adj]
रत्नविभूषितध्वजं
रत्न [mn]
रत्नविभूषितध्वजं
विभूषय् [10. P.]
रत्नविभूषितध्वजं
ध्वज [mn]
मनोजवाष्टाश्ववरैः
मनोजव [adj]
मनोजवाष्टाश्ववरैः
अष्टन् [adj]
मनोजवाष्टाश्ववरैः
अश्व [m]
मनोजवाष्टाश्ववरैः
वर [adj]
सुयोजितम्
सुयोजित [adj]
सुरासुराधृष्यमसंगचारिणं; रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् । सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं; यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥
surāsurādhṛṣyamasaṃgacāriṇaṃ; raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam | satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ; yathākramāveśitaśaktitomaram ||
English Translation
(The chariot) was unassailable to suras or asuras.It moved without touching the ground, it could fly in air and had the splendour of the Sun. It was equipped readily with quivers, eight swords, javelins and clubs placed in right order.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुरासुराधृष्यम्
सुर [m]
सुरासुराधृष्यम्
असुर [m]
सुरासुराधृष्यम्
अधृष्य [adj]
असंगचारिणं
असङ्ग [m]
असंगचारिणं
चारिन् [adj]
रविप्रभं
रवि [m]
रविप्रभं
प्रभा [f]
व्योमचरं
व्योमन् [mn]
व्योमचरं
चर [adj]
समाहितम्
समाहित [adj]
सतूणम्
सतूण [adj]
अष्टासिनिबद्धबन्धुरं
अष्टन् [adj]
अष्टासिनिबद्धबन्धुरं
असि [m]
अष्टासिनिबद्धबन्धुरं
निबन्ध् [9. Ā.]
अष्टासिनिबद्धबन्धुरं
बन्धुर [n]
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्
यथा [ind]
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्
क्रम [m]
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्
आवेशय् [10. P.]
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्
शक्ति [f]
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्
तोमर [mn]
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना; सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्वसा । दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः; स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥
virājamānaṃ pratipūrṇavastunā; sahemadāmnā śaśisūryavarvasā | divākarābhaṃ rathamāsthitastataḥ; sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ ||
English Translation
Prince Aksha, whose courage was equal to that of gods, shone like the Sun. He ascended the splendid chariot decked with golden garlands shining like Sun and Moon, equipped with all weapons, bows and shields etc, he went out.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विराजमानं
विराज् [1. Ā.]
प्रतिपूर्णवस्तुना
प्रतिपृ [9. P.]
प्रतिपूर्णवस्तुना
वस्तु [n]
सहेमदाम्ना
सहेमन् [adj]
सहेमदाम्ना
दामन् [mn]
शशिसूर्यवर्चसा
शशिन् [m]
शशिसूर्यवर्चसा
सूर्य [m]
शशिसूर्यवर्चसा
वर्चस् [n]
दिवाकराभं
दिवाकर [m]
दिवाकराभं
आभ [adj]
रथम्
रथ [m]
आस्थितस्ततः
आस्था [1. Ā.]
आस्थितस्ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
निर्जगामामरतुल्यविक्रमः
निर्गम् [6. P.]
निर्जगामामरतुल्यविक्रमः
अमर [m]
निर्जगामामरतुल्यविक्रमः
तुल्य [adj]
निर्जगामामरतुल्यविक्रमः
विक्रम [m]
स पूरयन्खं च महीं च साचलां; तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः । बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं; समर्थमासीनमुपागमत्कपिम् ॥
sa pūrayankhaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ; turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ | balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ; samarthamāsīnamupāgamatkapim ||
English Translation
And filling the firmament and the earth containing mountains with sounds proceeding from steeds, elephants and mighty cars, he, accompanied by his forces, presented himself before the capable monkey, who was seated at the gate.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
पूरयन्
पूरय् [10. Ā.]
खं
ख [n]
च
च [ind]
महीं
मही [f]
च
च [ind]
साचलां
साचल [adj]
तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः
तुरंग [m]
तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः
मतंग [m]
तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः
महत् [adj]
तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः
रथ [m]
तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः
स्वन [m]
बलैः
बल [mn]
समेतैः
समे [2. P.]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
तोरणस्थितं
तोरण [mn]
तोरणस्थितं
स्था [1. Ā.]
समर्थम्
समर्थ [adj]
आसीनम्
आस् [4. P.]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
कपिम्
कपि [m]
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो; युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये । अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः; समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥
sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo; yugāntakālāgnimiva prajākṣaye | avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ; samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā ||
English Translation
Coming before the monkey, Akşa, having the gaze of a lion, with eyes betokening regard, gazed at Hanumān resembling the Fire on the occasion of the universal dissolution at the end of a Yuga, intent on destroying creatures, and who was seated and was influenced alike by surprise and regard.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
हरिं
हरि [m]
हरीक्षणो
हरि [adj]
हरीक्षणो
ईक्षण [n]
युगान्तकालाग्निम्
युगान्त [m]
युगान्तकालाग्निम्
काल [m]
युगान्तकालाग्निम्
अग्नि [m]
इव
इव [ind]
प्रजाक्षये
प्रजा [f]
प्रजाक्षये
क्षय [m]
अवस्थितं
अवस्था [1. Ā.]
विस्मितजातसंभ्रमः
विस्मि [1. P.]
विस्मितजातसंभ्रमः
जन् [4. P.]
विस्मितजातसंभ्रमः
सम्भ्रम [m]
समैक्षताक्षो
समीक्ष् [1. Ā.]
समैक्षताक्षो
अक्ष [m]
बहुमानचक्षुषा
बहु [adj]
बहुमानचक्षुषा
मान [m]
बहुमानचक्षुषा
चक्षुस् [n]
स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः; पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः । विचारयन्खं च बलं महाबलो; हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ॥
sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ; parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ | vicārayankhaṃ ca balaṃ mahābalo; himakṣaye sūrya ivābhivardhate ||
English Translation
And seriously considering the impetuosity of the high-souled monkey as well as his prowess in relation to a foe, as also his own strength, he increased in strength) like the Sun on the expiration of a Yuga.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
वेगं
वेग [m]
च
च [ind]
कपेर्
कपि [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
पराक्रमं
पराक्रम [m]
चारिषु
च [ind]
चारिषु
अरि [m]
पार्थिवात्मजः
पार्थिव [m]
पार्थिवात्मजः
आत्मज [m]
विचारयन्
विचारय् [10. Ā.]
खं
ख [n]
च
च [ind]
बलं
बल [mn]
महाबलो
महत् [adj]
महाबलो
बल [mn]
हिमक्षये
हिम [n]
हिमक्षये
क्षय [m]
सूर्य
सूर्य [m]
इवाभिवर्धते
इव [ind]
इवाभिवर्धते
अभिवृध् [1. Ā.]
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं; स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम् । समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे; प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः ॥
sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ; sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam | samāhitātmā hanumantamāhave; pracodayāmāsa śaraistribhiḥ śitaiḥ ||
English Translation
And growing enraged, (Aksa), staying calmly in the field, with concentrated soul, challenged Hanumān difficult to resist in conflict and of prowess worthy to witness, with three whetted shafts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
जातमन्युः
जन् [4. P.]
जातमन्युः
मन्यु [mf]
प्रसमीक्ष्य
प्रसमीक्ष् [1. Ā.]
विक्रमं
विक्रम [m]
स्थिरः
स्थिर [adj]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
संयति
संयत् [f]
दुर्निवारणम्
दुर्निवारण [adj]
समाहितात्मा
समाहित [adj]
समाहितात्मा
आत्मन् [m]
हनुमन्तम्
हनुमन्त् [m]
आहवे
आहव [m]
प्रचोदयामास
प्रचोदय् [10. P.]
शरैस्त्रिभिः
शर [m]
शरैस्त्रिभिः
त्रि [nr]
शितैः
शा [4. P.]
ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं; जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् । अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः; सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥
tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ; jitaśramaṃ śatruparājayorjitam | avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ; sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ ||
English Translation
And finding the monkey proud and untiring, capable of vanquishing his foe, and possessed of exalted spirits, Akșa took up his bow and held his arrows in his hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कपिं
कपि [m]
तं
तद् [pron]
प्रसमीक्ष्य
प्रसमीक्ष् [1. Ā.]
गर्वितं
गर्वित [adj]
जितश्रमं
जि [9. P.]
जितश्रमं
श्रम [m]
शत्रुपराजयोर्जितम्
शत्रु [m]
शत्रुपराजयोर्जितम्
पराजय [m]
शत्रुपराजयोर्जितम्
ऊर्जय् [Denom. Ā.]
अवैक्षताक्षः
अवेक्ष् [1. P.]
अवैक्षताक्षः
अक्ष [m]
समुदीर्णमानसः
समुदीर् [2. Ā.]
समुदीर्णमानसः
मानस [n]
प्रगृहीतकार्मुकः
प्रग्रह् [9. Ā.]
प्रगृहीतकार्मुकः
कार्मुक [n]
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः; समाससादाशु पराक्रमः कपिम् । तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः; सुरासुराणामपि संभ्रमप्रदः ॥
sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ; samāsasādāśu parākramaḥ kapim | tayorbabhūvāpratimaḥ samāgamaḥ; surāsurāṇāmapi saṃbhramapradaḥ ||
English Translation
And wearing a golden corslet, Angadas, and earrings, and possessed of fiery vigour, he closed with the monkey; and their meeting was something unparalleled on this earth, and was calculated to raise the respect (Sambhramaprada according to Rāmānuja means, capable of exciting fear) even of the celestials and the Asuras.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
हेमन् [n]
हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
निष्क [mn]
हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
अङ्गद [n]
हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
चारु [adj]
हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
कुण्डल [n]
समाससादाशुपराक्रमः
समासद् [2. P.]
समाससादाशुपराक्रमः
आशु [adj]
समाससादाशुपराक्रमः
पराक्रम [m]
कपिम्
कपि [m]
तयोर्
तद् [pron]
बभूवाप्रतिमः
भू [1. Ā.]
बभूवाप्रतिमः
अप्रतिम [adj]
समागमः
समागम [m]
सुरासुराणाम्
सुर [m]
सुरासुराणाम्
असुर [m]
अपि
अपि [ind]
संभ्रमप्रदः
सम्भ्रम [m]
संभ्रमप्रदः
प्रद [adj]
ररास भूमिर्न तताप भानुमा;न्ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः । कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं; ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥
rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumā;nvavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ | kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ; nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe ||
English Translation
And witnessing the mighty conflict of the prince and the monkey, Earth emitted cries, and the Sun did not burn, and the Wind did not blow, and the mountains shook, and the welkin sounded, and the main was vexed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ररास
रस् [1. Ā.]
भूमिर्
भूमि [f]
न
न [ind]
तताप
तप् [4. Ā.]
भानुमान्
भानुमन्त् [m]
ववौ
वा [2. Ā.]
न
न [ind]
वायुः
वायु [m]
प्रचचाल
प्रचल् [1. P.]
चाचलः
च [ind]
चाचलः
अचल [m]
कपेः
कपि [m]
कुमारस्य
कुमार [m]
च
च [ind]
वीक्ष्य
वीक्ष् [4. P.]
संयुगं
संयुग [n]
ननाद
नद् [1. Ā.]
च
च [ind]
द्यौर्
दिव् [m]
उदधिश्च
उदधि [m]
उदधिश्च
च [ind]
चुक्षुभे
क्षुभ् [1. Ā.]
ततः स वीरः सुमुखान्पतत्रिणः; सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान् । समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववि;च्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत् ॥
tataḥ sa vīraḥ sumukhānpatatriṇaḥ; suvarṇapuṅkhānsaviṣānivoragān | samādhisaṃyogavimokṣatattvavi;ccharānatha trīnkapimūrdhnyapātayat ||
English Translation
That hero, skilled in aiming, fixing and discharging arrows, shot at the monkey's head three fine-headed feathered shafts plated with gold near the feathers, and resembling venomous serpents.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
वीरः
वीर [m]
सुमुखान्
सुमुख [adj]
पतत्रिणः
पतत्रिन् [m]
सुवर्णपुङ्खान्
सुवर्ण [n]
सुवर्णपुङ्खान्
पुङ्ख [m]
सविषान्
सविष [adj]
इवोरगान्
इव [ind]
इवोरगान्
उरग [mn]
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्
समाधि [m]
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्
संयोग [m]
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्
विमोक्ष [m]
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्
तत्त्व [n]
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्
विद् [adj]
छरान्
शर [m]
अथ
अथ [ind]
त्रीन्
त्रि [nr]
कपिमूर्ध्न्यपातयत्
कपि [m]
कपिमूर्ध्न्यपातयत्
मूर्धन् [m]
कपिमूर्ध्न्यपातयत्
पातय् [10. Ā.]
स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः; क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः । नवोदितादित्यनिभः शरांशुमा;न्व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥
sa taiḥ śarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ; kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ | navoditādityanibhaḥ śarāṃśumā;nvyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ ||
English Translation
And with his rolling eyes washed with blood in consequence of the shafts having alighted at his head, Hanumān, resembling a new-risen Sun having arrows for its rays, looked splendid like the light-engarlanded Sun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तैः
तद् [pron]
शरैर्
शर [m]
मूर्ध्नि
मूर्धन् [m]
समं
सम [pron]
निपातितैः
निपातय् [10. Ā.]
क्षरन्न्
क्षर् [1. Ā.]
असृग्दिग्धविवृत्तलोचनः
असृज् [n]
असृग्दिग्धविवृत्तलोचनः
दिह् [2. Ā.]
असृग्दिग्धविवृत्तलोचनः
विवृत् [1. Ā.]
असृग्दिग्धविवृत्तलोचनः
लोचन [n]
नवोदितादित्यनिभः
नव [adj]
नवोदितादित्यनिभः
उदि [4. Ā.]
नवोदितादित्यनिभः
आदित्य [m]
नवोदितादित्यनिभः
निभ [adj]
शरांशुमान्
शर [m]
शरांशुमान्
अंशुमत् [adj]
व्यराजतादित्य
विराज् [1. Ā.]
व्यराजतादित्य
आदित्य [m]
इवांशुमालिकः
इव [ind]
इवांशुमालिकः
अंशु [m]
इवांशुमालिकः
मालिका [f]
ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः; समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे । उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं; जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥
tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ; samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe | udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ; jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ ||
English Translation
Seeing in battle that son of the foremost of monarchs, with his excellent weapons upraised and his beautiful bow, that best of the counsellors of the lord of monkeys, rejoiced, and intent on encounter, increased himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
पिङ्ग [adj]
पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
अधिप [m]
पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
मन्त्रिन् [m]
पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
सत्तम [adj]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
तं
तद् [pron]
राजवरात्मजं
राजन् [m]
राजवरात्मजं
वर [adj]
राजवरात्मजं
आत्मज [m]
रणे
रण [m]
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
उदग्र [adj]
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
चित्र [adj]
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
आयुध [mn]
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
चित्र [adj]
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
कार्मुक [n]
जहर्ष
हृष् [1. P.]
चापूर्यत
च [ind]
चापूर्यत
आपृ [9. P.]
चाहवोन्मुखः
च [ind]
चाहवोन्मुखः
आहव [m]
चाहवोन्मुखः
उन्मुख [adj]
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली; विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः । कुमारमक्षं सबलं सवाहनं; ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥
sa mandarāgrastha ivāṃśumālī; vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ | kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ; dadāha netrāgnimarīcibhistadā ||
English Translation
And with his ire heightened, that one endowed with energy and prowess, like to the ray-decorated (Sun) on the crest of Mandara,* The Sun is on Mandara in mid-day: therefore the meridian Sun is meant here, began to burn with the fiery rays of his eyes, Akşa, along with his forces and vehicles.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मन्दराग्रस्थ
मन्दर [m]
मन्दराग्रस्थ
अग्र [n]
मन्दराग्रस्थ
स्थ [adj]
इवांशुमाली
इव [ind]
इवांशुमाली
अंशुमालिन् [m]
विवृद्धकोपो
विवृध् [1. Ā.]
विवृद्धकोपो
कोप [m]
बलवीर्यसंयुतः
बल [mn]
बलवीर्यसंयुतः
वीर्य [n]
बलवीर्यसंयुतः
संयुत [adj]
कुमारम्
कुमार [m]
अक्षं
अक्ष [m]
सबलं
स [ind]
सबलं
बल [mn]
सवाहनं
स [ind]
सवाहनं
वाहन [n]
ददाह
दह् [2. P.]
नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा
नेत्र [mn]
नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा
अग्नि [m]
नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा
मरीचि [mf]
नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा
तदा [ind]
ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः; शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः । शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले; बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥
tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ; śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ | śarānmumocāśu harīśvarācale; balāhako vṛṣṭimivācalottame ||
English Translation
As a mass of clouds shower rain on a high hill, the arrow-showering Rākşasa resembling clouds, having the bow for his rain-bow, discharged shafts at that foremost of monkeys, representing a mountain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
बाणासनशक्रकार्मुकः
बाणासन [n]
बाणासनशक्रकार्मुकः
शक्रकार्मुक [n]
शरप्रवर्षो
शर [m]
शरप्रवर्षो
प्रवर्ष [m]
युधि
युध् [f]
राक्षसाम्बुदः
राक्षस [m]
राक्षसाम्बुदः
अम्बुद [m]
शरान्मुमोचाशु
शर [m]
शरान्मुमोचाशु
मुच् [6. Ā.]
शरान्मुमोचाशु
आशु [adj]
हरीश्वराचले
हरि [m]
हरीश्वराचले
ईश्वर [m]
हरीश्वराचले
अचल [m]
बलाहको
बलाहक [m]
वृष्टिम्
वृष्टि [f]
इवाचलोत्तमे
इव [ind]
इवाचलोत्तमे
अचल [m]
इवाचलोत्तमे
उत्तम [adj]
ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं; विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् । कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे; ननाद हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः ॥
tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ; vivṛddhatejobalavīryasāyakam | kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge; nanāda harṣādghanatulyavikramaḥ ||
English Translation
Then the monkey, having sounds like those of clouds, beholding in battle Akşa of terrific prowess in conflict, and strong in energy, strength and shafts, sent up shouts from elation of spirits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कपिस्तं
कपि [m]
कपिस्तं
तद् [pron]
रणचण्डविक्रमं
रण [m]
रणचण्डविक्रमं
चण्ड [adj]
रणचण्डविक्रमं
विक्रम [m]
विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्
विवृध् [1. Ā.]
विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्
तेजस् [n]
विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्
बल [mn]
विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्
वीर्य [n]
विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्
सायक [m]
कुमारम्
कुमार [m]
अक्षं
अक्ष [m]
प्रसमीक्ष्य
प्रसमीक्ष् [1. Ā.]
संयुगे
संयुग [n]
ननाद
नद् [1. Ā.]
हर्षाद्
हर्ष [m]
घनतुल्यविक्रमः
घन [mn]
घनतुल्यविक्रमः
तुल्य [adj]
घनतुल्यविक्रमः
विक्रम [m]
स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः; प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः । समाससादाप्रतिमं रणे कपिं; गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥
sa bālabhāvādyudhi vīryadarpitaḥ; pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ | samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ; gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ ||
English Translation
As an elephant approach a deep pit covered over with grass, (Aksa) from a spirit of childishness elated in conflict with his prowess, with his ire heightened, and eyes resembling blood, drew near the monkey in the fleld.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
बालभावाद्
बाल [m]
बालभावाद्
भाव [m]
युधि
युध् [f]
वीर्यदर्पितः
वीर्य [n]
वीर्यदर्पितः
दर्पय् [10. P.]
प्रवृद्धमन्युः
प्रवृध् [1. Ā.]
प्रवृद्धमन्युः
मन्यु [mf]
क्षतजोपमेक्षणः
क्षतज [n]
क्षतजोपमेक्षणः
उपम [adj]
क्षतजोपमेक्षणः
ईक्षण [n]
समाससादाप्रतिमं
समासद् [2. P.]
समाससादाप्रतिमं
अप्रतिम [adj]
रणे
रण [m]
कपिं
कपि [m]
गजो
गज [m]
महाकूपम्
महत् [adj]
महाकूपम्
कूप [mn]
इवावृतं
इव [ind]
इवावृतं
आवृ [5. Ā.]
तृणैः
तृण [n]
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै;श्चकार नादं घननादनिःस्वनः । समुत्पपाताशु नभः स मारुति;र्भुजोरुविक्षेपण घोरदर्शनः ॥
sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitai;ścakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ | samutpapātāśu nabhaḥ sa māruti;rbhujoruvikṣepaṇa ghoradarśanaḥ ||
English Translation
As Akşa went on hastily pouring shafts, that one uttering roars resembling the rumbling of clouds, looking terrible in consequence of his arms and thighs flung about, darted into the sky with exuberant energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
बाणैः
बाण [m]
प्रसभं
प्रसभम् [ind]
निपातितैश्
निपातय् [10. Ā.]
चकार
कृ [2. Ā.]
नादं
नाद [m]
घननादनिःस्वनः
घन [mn]
घननादनिःस्वनः
नाद [m]
घननादनिःस्वनः
निःस्वन [m]
समुत्पपाताशु
समुत्पत् [1. Ā.]
समुत्पपाताशु
आशु [adj]
नभः
नभस् [n]
स
तद् [pron]
मारुतिर्
मारुति [m]
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः
भुज [m]
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः
ऊरु [mf]
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः
विक्षेपण [n]
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः
घोर [adj]
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः
दर्शन [n]
समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली; स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् । रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ्शरैः; पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥
samutpatantaṃ samabhidravadbalī; sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān | rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañśaraiḥ; payodharaḥ śailamivāśmavṛṣṭibhiḥ ||
English Translation
As he leapt up, that strong and powerful one-foremost of Raksasas-that car-warrior and the best of choice car warriors-rushed at (Hanuman), showering arrows on him, like a cloud showering hail-stones on a mountain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समुत्पतन्तं
समुत्पत् [1. Ā.]
समभिद्रवद्
समभिद्रु [1. P.]
बली
बलिन् [adj]
स
तद् [pron]
राक्षसानां
राक्षस [m]
प्रवरः
प्रवर [adj]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
रथी
रथिन् [m]
रथश्रेष्ठतमः
रथ [m]
रथश्रेष्ठतमः
श्रेष्ठतम [adj]
किरञ्
कृ [6. Ā.]
शरैः
शर [m]
पयोधरः
पयोधर [m]
शैलम्
शैल [mn]
इवाश्मवृष्टिभिः
इव [ind]
इवाश्मवृष्टिभिः
अश्मन् [mn]
इवाश्मवृष्टिभिः
वृष्टि [f]
स ताञ्शरांस्तस्य विमोक्षयन्कपि;श्चचार वीरः पथि वायुसेविते । शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पत;न्मनोजवः संयति चण्डविक्रमः ॥
sa tāñśarāṃstasya vimokṣayankapi;ścacāra vīraḥ pathi vāyusevite | śarāntare mārutavadviniṣpata;nmanojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ ||
English Translation
And dashing in the midst of the arrows like the wind, and thus baffling them, the heroic monkey of dreadful 'prowess in conflict, and endowed with the speed of thought, began to range the path of the air.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
ताञ्
तद् [pron]
शरांस्तस्य
शर [m]
शरांस्तस्य
तद् [pron]
विमोक्षयन्
विमोक्षय् [10. P.]
कपिश्
कपि [m]
चचार
चर् [1. Ā.]
वीरः
वीर [m]
पथि
पथिन् [m]
वायुसेविते
वायु [m]
वायुसेविते
सेव् [4. P.]
शरान्तरे
शर [m]
शरान्तरे
अन्तर [n]
मारुतवद्
मारुत [m]
मारुतवद्
वत् [ind]
विनिष्पतन्
विनिष्पत् [1. P.]
मनोजवः
मनोजव [adj]
संयति
संयत् [f]
चण्डविक्रमः
चण्ड [adj]
चण्डविक्रमः
विक्रम [m]
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं; खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः । अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा; जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥
tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ; khamāstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ | avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā; jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ ||
English Translation
And witness Akșa with regardful eyes, as that one intent on contest, taking his bow, was covering the sky with various excellent arrows, the Wind-god's offspring was plunged in thought.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आत्तबाणासनम्
आदा [4. Ā.]
आत्तबाणासनम्
बाणासन [n]
आहवोन्मुखं
आहव [m]
आहवोन्मुखं
उन्मुख [adj]
खम्
ख [n]
आस्तृणन्तं
आस्तृ [5. P.]
विविधैः
विविध [adj]
शरोत्तमैः
शर [m]
शरोत्तमैः
उत्तम [adj]
अवैक्षताक्षं
अवेक्ष् [1. P.]
अवैक्षताक्षं
अक्ष [m]
बहुमानचक्षुषा
बहु [adj]
बहुमानचक्षुषा
मान [m]
बहुमानचक्षुषा
चक्षुस् [n]
जगाम
गम् [6. Ā.]
चिन्तां
चिन्ता [f]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
मारुतात्मजः
मारुतात्मज [m]
ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः; कुमारवर्येण महात्मना नदन् । महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववि;द्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥
tataḥ śarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ; kumāravaryeṇa mahātmanā nadan | mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavi;dvicintayāmāsa raṇe parākramam ||
English Translation
Wounded in the arm with shafts by that highsouled, noble prince, that mighty-armed one, capable of adequately appreciating the nature of actions, thought on (Aksa's) prowess in battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
शरैर्
शर [m]
भिन्नभुजान्तरः
भिद् [6. P.]
भिन्नभुजान्तरः
भुजान्तर [n]
कपिः
कपि [m]
कुमारवर्येण
कुमार [m]
कुमारवर्येण
वर्य [adj]
महात्मना
महात्मन् [adj]
नदन्
नद् [1. Ā.]
महाभुजः
महत् [adj]
महाभुजः
भुज [m]
विचिन्तयामास
विचिन्तय् [10. Ā.]
रणे
रण [m]
पराक्रमम्
पराक्रम [m]
अबालवद्बालदिवाकरप्रभः; करोत्ययं कर्म महन्महाबलः । न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः; प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥
abālavadbāladivākaraprabhaḥ; karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ | na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ; pramāpaṇe me matiratra jāyate ||
English Translation
This exceedingly powerful one, endowed with the splendour of the infant sun, is doing dire deeds incapable of being done by a boy; and I am loth to slay one that has shown himself equal to every martial feat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अबालवद्
अबाल [adj]
अबालवद्
वत् [ind]
बालदिवाकरप्रभः
बाल [adj]
बालदिवाकरप्रभः
दिवाकर [m]
बालदिवाकरप्रभः
प्रभा [f]
करोत्ययं
कृ [2. Ā.]
करोत्ययं
इदम् [pron]
कर्म
कर्मन् [n]
महन्महाबलः
महत् [adj]
महन्महाबलः
महत् [adj]
महन्महाबलः
बल [mn]
न
न [ind]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
सर्वाहवकर्मशोभिनः
सर्व [pron]
सर्वाहवकर्मशोभिनः
आहव [m]
सर्वाहवकर्मशोभिनः
कर्मन् [n]
सर्वाहवकर्मशोभिनः
शोभिन् [adj]
प्रमापणे
प्रमापण [n]
मे
मद् [pron]
मतिर्
मति [f]
अत्र
अत्र [ind]
जायते
जन् [4. P.]
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः; समाहितश्चातिसहश्च संयुगे । असंशयं कर्मगुणोदयादयं; सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥
ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryataḥ; samāhitaścātisahaśca saṃyuge | asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ; sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ ||
English Translation
This one is high-souled, mighty in energy, of concentrated self, and capable of bearing extreme hardships in war; without doubt, by virtue of his actions, he is worthy of being honoured by Nagas, Yaksas and ascetics.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
महात्मा
महात्मन् [adj]
च
च [ind]
महांश्च
महत् [adj]
महांश्च
च [ind]
वीर्यतः
वीर्य [n]
समाहितश्चातिसहश्च
समाहित [adj]
समाहितश्चातिसहश्च
च [ind]
समाहितश्चातिसहश्च
अतिसह [adj]
समाहितश्चातिसहश्च
च [ind]
संयुगे
संयुग [n]
असंशयं
असंशय [m]
कर्मगुणोदयाद्
कर्मन् [n]
कर्मगुणोदयाद्
गुण [mn]
कर्मगुणोदयाद्
उदय [m]
अयं
इदम् [pron]
सनागयक्षैर्
स [ind]
सनागयक्षैर्
नाग [m]
सनागयक्षैर्
यक्ष [m]
मुनिभिश्च
मुनि [m]
मुनिभिश्च
च [ind]
पूजितः
पूजय् [10. Ā.]
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः; समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः । पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पये;त्सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः ॥
parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ; samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ | parākramo hyasya manāṃsi kampaye;tsurāsurāṇāmapi śīghrakāriṇaḥ ||
English Translation
With his mind braced by prowess and hope, that foremost of heroes eye me staying in the fore-front. The prowess of this light-handed (one), I were, make even the hearts of the celestials and Asuras tremble.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः
पराक्रम [m]
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः
उत्साह [m]
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः
विवृध् [1. Ā.]
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः
मानस [n]
समीक्षते
समीक्ष् [1. Ā.]
मां
मद् [pron]
प्रमुखागतः
प्रमुख [adj]
प्रमुखागतः
आगम् [6. P.]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
पराक्रमो
पराक्रम [m]
ह्यस्य
हि [ind]
ह्यस्य
इदम् [pron]
मनांसि
मनस् [n]
कम्पयेत्
कम्पय् [10. Ā.]
सुरासुराणाम्
सुर [m]
सुरासुराणाम्
असुर [m]
अपि
अपि [ind]
शीघ्रकारिणः
शीघ्र [adj]
शीघ्रकारिणः
कारिन् [adj]
न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः; पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते । प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते; न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥
na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ; parākramo hyasya raṇe vivardhate | pramāpaṇaṃ tveva mamāsya rocate; na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ ||
English Translation
If I disregard him, he shall certainly vanquish me, for his prowess in battle increase (fast). Therefore I must even slay him: it is not proper to suffer an increasing fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
खल्वयं
खलु [ind]
खल्वयं
इदम् [pron]
नाभिभवेद्
न [ind]
नाभिभवेद्
अभिभू [1. P.]
उपेक्षितः
उपेक्ष् [1. P.]
पराक्रमो
पराक्रम [m]
ह्यस्य
हि [ind]
ह्यस्य
इदम् [pron]
रणे
रण [m]
विवर्धते
विवृध् [1. Ā.]
प्रमापणं
प्रमापण [n]
त्वेव
तु [ind]
त्वेव
एव [ind]
ममास्य
मद् [pron]
ममास्य
इदम् [pron]
रोचते
रुच् [1. P.]
न
न [ind]
वर्धमानो
वृध् [6. P.]
ऽग्निर्
अग्नि [m]
उपेक्षितुं
उपेक्ष् [1. P.]
क्षमः
क्षम [adj]
इति प्रवेगं तु परस्य तर्कय;न्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् । चकार वेगं तु महाबलस्तदा; मतिं च चक्रेऽस्य वधे महाकपिः ॥
iti pravegaṃ tu parasya tarkaya;nsvakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān | cakāra vegaṃ tu mahābalastadā; matiṃ ca cakre'sya vadhe mahākapiḥ ||
English Translation
Thus reflecting on the strength of his foe and having ascertained his line of action, that puissant one endowed with great strength, summoned energy and set his heart on slaying him (his antagonist).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
प्रवेगं
प्रवेग [m]
तु
तु [ind]
परस्य
पर [pron]
तर्कयन्
तर्कय् [Denom. Ā.]
स्वकर्मयोगं
स्व [adj]
स्वकर्मयोगं
कर्मन् [n]
स्वकर्मयोगं
योग [m]
च
च [ind]
विधाय
विधा [3. Ā.]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
चकार
कृ [2. Ā.]
वेगं
वेग [m]
तु
तु [ind]
महाबलस्तदा
महत् [adj]
महाबलस्तदा
बल [mn]
महाबलस्तदा
तदा [ind]
मतिं
मति [f]
च
च [ind]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
ऽस्य
इदम् [pron]
वधे
वध [m]
महाकपिः
महत् [adj]
महाकपिः
कपि [m]
स तस्य तानष्टहयान्महाजवा;न्समाहितान्भारसहान्विवर्तने । जघान वीरः पथि वायुसेविते; तलप्रहालैः पवनात्मजः कपिः ॥
sa tasya tānaṣṭahayānmahājavā;nsamāhitānbhārasahānvivartane | jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite; talaprahālaiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ ||
English Translation
And remaining in the path coursed by the air, that heroic monkey, the offspring of the Windgod, with his slaps slew his eight powerful and excellent steeds, capable of bearing pressure and trained to diverse circular movements.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
तान्
तद् [pron]
अष्टहयान्महाजवान्
अष्टन् [adj]
अष्टहयान्महाजवान्
हय [m]
अष्टहयान्महाजवान्
महत् [adj]
अष्टहयान्महाजवान्
जव [m]
समाहितान्
समाधा [1. P.]
भारसहान्
भार [m]
भारसहान्
सह [adj]
विवर्तने
विवर्तन [n]
जघान
हन् [6. P.]
वीरः
वीर [m]
पथि
पथिन् [m]
वायुसेविते
वायु [m]
वायुसेविते
सेव् [4. P.]
तलप्रहारैः
तल [mn]
तलप्रहारैः
प्रहार [m]
पवनात्मजः
पवनात्मज [m]
कपिः
कपि [m]
ततस्तलेनाभिहतो महारथः; स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः । स भग्ननीडः परिमुक्तकूबरः; पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥
tatastalenābhihato mahārathaḥ; sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ | sa bhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ; papāta bhūmau hatavājirambarāt ||
English Translation
And successfully assailed by the councillor of that lord of monkey, the car with its seat smashed, and its pole broken, and deprived of its steeds, fell to the earth from the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तलेनाभिहतो
ततस् [ind]
ततस्तलेनाभिहतो
तल [mn]
ततस्तलेनाभिहतो
अभिहन् [4. P.]
महारथः
महत् [adj]
महारथः
रथ [m]
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः
पिङ्ग [adj]
पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः
अधिप [m]
पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः
मन्त्रिन् [m]
पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः
निर्जि [1. P.]
स
तद् [pron]
भग्ननीडः
भञ्ज् [4. P.]
भग्ननीडः
नीड [mn]
परिमुक्तकूबरः
परिमुच् [6. Ā.]
परिमुक्तकूबरः
कूबर [mn]
पपात
पत् [1. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
हतवाजिर्
हन् [6. P.]
हतवाजिर्
वाजि [m]
अम्बरात्
अम्बर [n]
स तं परित्यज्य महारथो रथं; सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतत् । तपोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवा;न्विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥
sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ; sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ khamutpatat | tapo'bhiyogādṛṣirugravīryavā;nvihāya dehaṃ marutāmivālayam ||
English Translation
Thereat, forsaking that car, the mighty car warrior sprang up into sky with his bow and holding his sabre, and (resembled) an ascetic of fierce energy consequent on austerities, going up to heaven, renouncing his body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
परित्यज्य
परित्यज् [1. Ā.]
महारथो
महत् [adj]
महारथो
रथ [m]
रथं
रथ [m]
सकार्मुकः
स [ind]
सकार्मुकः
कार्मुक [n]
खड्गधरः
खड्ग [mn]
खड्गधरः
धर [adj]
खम्
ख [n]
उत्पतत्
उत्पत् [1. Ā.]
तपोऽभियोगाद्
तपस् [n]
तपोऽभियोगाद्
अभियोग [m]
ऋषिर्
ऋषि [m]
उग्रवीर्यवान्
उग्र [adj]
उग्रवीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
विहाय
विहा [3. Ā.]
देहं
देह [mn]
मरुताम्
मरुत् [m]
इवालयम्
इव [ind]
इवालयम्
आलय [mn]
ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे; पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते । समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः; क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम् ॥
tataḥ kapistaṃ vicarantamambare; patatrirājānilasiddhasevite | sametya taṃ mārutavegavikramaḥ; krameṇa jagrāha ca pādayordṛḍham ||
English Translation
Then the monkey possessed of the energy and vigour of the Wind, approaching him as he was ranging the air coursed by the king of birds, the Wind and the Siddhas, at length fast caught hold of his legs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कपिस्तं
कपि [m]
कपिस्तं
तद् [pron]
विचरन्तम्
विचर् [1. Ā.]
अम्बरे
अम्बर [n]
पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते
पतत्रिन् [m]
पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते
राजन् [m]
पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते
अनिल [m]
पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते
सिद्ध [m]
पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते
सेव् [4. P.]
समेत्य
समे [2. P.]
तं
तद् [pron]
मारुतवेगविक्रमः
मारुत [m]
मारुतवेगविक्रमः
वेग [m]
मारुतवेगविक्रमः
विक्रम [m]
क्रमेण
क्रमेण [ind]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
च
च [ind]
पादयोर्
पाद [m]
दृढम्
दृढम् [ind]
स तं समाविध्य सहस्रशः कपि;र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः । मुमोच वेगात्पितृतुल्यविक्रमो; महीतले संयति वानरोत्तमः ॥
sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapi;rmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ | mumoca vegātpitṛtulyavikramo; mahītale saṃyati vānarottamaḥ ||
English Translation
As the foremost of birds, Garuda taking a mighty serpent, whirls it, that foremost of monkeys, resembling his sire in prowess, whirling Akşa in the conflict, violently dropped him on the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
समाविध्य
समाव्यध् [4. P.]
सहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
कपिर्
कपि [m]
महोरगं
महत् [adj]
महोरगं
उरग [mn]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
इवाण्डजेश्वरः
इव [ind]
इवाण्डजेश्वरः
अण्डजेश्वर [m]
मुमोच
मुच् [6. Ā.]
वेगात्
वेग [m]
पितृतुल्यविक्रमो
पितृ [m]
पितृतुल्यविक्रमो
तुल्य [adj]
पितृतुल्यविक्रमो
विक्रम [m]
महीतले
मही [f]
महीतले
तल [mn]
संयति
संयत् [f]
वानरोत्तमः
वानर [m]
वानरोत्तमः
उत्तम [adj]
स भग्नबाहूरुकटीशिरो धरः; क्षरन्नसृन्निर्मथितास्थिलोचनः । स भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो; हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥
sa bhagnabāhūrukaṭīśiro dharaḥ; kṣarannasṛnnirmathitāsthilocanaḥ | sa bhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano; hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ ||
English Translation
And with his arms, thighs and chest crushed, bleeding, (having his bones and eyes smashed, his joints riven, and his tendons snapped, the Rākṣasa lay on the earth, slain by the offspring of the Wind-god.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः
भञ्ज् [4. P.]
भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः
बाहु [mf]
भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः
ऊरु [mf]
भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः
कटि [f]
भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः
शिरोधरा [f]
क्षरन्न्
क्षर् [1. Ā.]
असृङ्निर्मथितास्थिलोचनः
असृज् [n]
असृङ्निर्मथितास्थिलोचनः
निर्मथ् [9. Ā.]
असृङ्निर्मथितास्थिलोचनः
अस्थि [n]
असृङ्निर्मथितास्थिलोचनः
लोचन [n]
स
तद् [pron]
भिन्नसंधिः
भिद् [6. P.]
भिन्नसंधिः
संधि [mf]
प्रविकीर्णबन्धनो
प्रविकृ [6. P.]
प्रविकीर्णबन्धनो
बन्धन [n]
हतः
हन् [6. P.]
क्षितौ
क्षिति [f]
वायुसुतेन
वायु [m]
वायुसुतेन
सुत [m]
राक्षसः
राक्षस [m]
महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं; चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम् ॥
mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ; cakāra rakṣo'dhipatermahadbhayam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महाकपिर्
महत् [adj]
महाकपिर्
कपि [m]
भूमितले
भूमि [f]
भूमितले
तल [mn]
निपीड्य
निपीडय् [10. P.]
तं
तद् [pron]
चकार
कृ [2. Ā.]
रक्षोऽधिपतेर्
रक्षस् [n]
रक्षोऽधिपतेर्
अधिपति [m]
महद्
महत् [adj]
भयम्
भय [n]
महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः; समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः । सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै;र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥
maharṣibhiścakracarairmahāvrataiḥ; sametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ | suraiśca sendrairbhṛśajātavismayai;rhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ ||
English Translation
When the great vanara dashed Aksha down on to the earth, the king of demons was struck with terror. The great sages who go round the planets, great seers who were observants of vows, yakshas, panagas, suras including Indra all beings collected together and looked at the vanara with awe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महर्षिभिश्चक्रचरैर्
महत् [adj]
महर्षिभिश्चक्रचरैर्
ऋषि [m]
महर्षिभिश्चक्रचरैर्
चक्रचर [m]
महाव्रतैः
महाव्रत [adj]
समेत्य
समे [2. P.]
भूतैश्च
भूत [mn]
भूतैश्च
च [ind]
सयक्षपन्नगैः
स [ind]
सयक्षपन्नगैः
यक्ष [m]
सयक्षपन्नगैः
पन्नग [mn]
सुरैश्च
सुर [m]
सुरैश्च
च [ind]
सेन्द्रैर्
स [ind]
सेन्द्रैर्
इन्द्र [m]
भृशजातविस्मयैर्
भृश [adj]
भृशजातविस्मयैर्
जन् [4. P.]
भृशजातविस्मयैर्
विस्मय [m]
हते
हन् [6. P.]
कुमारे
कुमार [m]
स
तद् [pron]
कपिर्
कपि [m]
निरीक्षितः
निरीक्ष् [1. P.]
निहत्य तं वज्रसुतोपमप्रभं; कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् । तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं; कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥
nihatya taṃ vajrasutopamaprabhaṃ; kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam | tadeva vīro'bhijagāma toraṇaṃ; kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye ||
English Translation
And having slain in battle prince Akşa resembling a son of the celestials and possessed of blood-red eyes, the hero (again) neared the same gate, and waited there like Kāla bent upon destroying all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निहत्य
निहन् [2. Ā.]
तं
तद् [pron]
वज्रिसुतोपमप्रभं
वज्रिन् [m]
वज्रिसुतोपमप्रभं
सुत [m]
वज्रिसुतोपमप्रभं
उपम [adj]
वज्रिसुतोपमप्रभं
प्रभा [f]
कुमारम्
कुमार [m]
अक्षं
अक्ष [m]
क्षतजोपमेक्षणम्
क्षतज [n]
क्षतजोपमेक्षणम्
उपम [adj]
क्षतजोपमेक्षणम्
ईक्षण [n]
तद्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
वीरो
वीर [m]
ऽभिजगाम
अभिगम् [1. Ā.]
तोरणं
तोरण [mn]
कृतक्षणः
कृतक्षण [adj]
काल
काल [m]
इव
इव [ind]
प्रजाक्षये
प्रजा [f]
प्रजाक्षये
क्षय [m]