Skip to main content
Search
VR
Vālmīki Rāmāyaṇam • Kāṇḍa 3 (Araṇyakāṇḍa) • Sarga 60

Araṇyakāṇḍa Sarga 60

अरण्यकाण्डम् • सर्गः 60

Araṇyakāṇḍa Sarga 60 of the classical Vālmīki Rāmāyaṇa with 52 verses.

Total: 52 Verses • Citations: VR 3.60.1–52 • 175 Lexicon Terms • Page 1 of 2 (Verses 30 shown)
VR 3.60.1 उपजातिः
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् । शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् । अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ॥
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt | śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm | api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā ||
English Translation
Rama in dejection said these pitiable words to Lakshmana,O Lakashmana, go swiftly to the river Godavari and find out if Sita has gone there to get lotuses.
VR 3.60.2 अनुष्टुप्
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि । नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ punareva hi | nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ ||
English Translation
Lakshmana, destroyer of enemywarriors, went to the beautiful river Godavari with quick steps following the instruction of Rama.
VR 3.60.3 अनुष्टुप्
तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् । नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ॥
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatīṃ vicitvā rāmamabravīt | naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me ||
English Translation
Searching for Sita at the landings of river Godavari, Lakshmana said to Rama, I am unable to find her at these landings.No one responds to my call.
VR 3.60.4 अनुष्टुप्
कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी । न हि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा ॥
kaṃ nu sā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī | na hi taṃ vedmi vai rāma yatra sā tanumadhyamā ||
English Translation
Where could Vaidehi, destroyer of sorrow, go? I wonder. I am unable to trace the spot where the daughter of Janaka could be found.
VR 3.60.5 अनुष्टुप्
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संताप मोहितः । रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dīnaḥ saṃtāpa mohitaḥ | rāmaḥ samabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm ||
English Translation
Overwhelmed with grief on hearing Lakshmana's words, Rama himself went to river Godavari, and shouted, where are you, Sita?
VR 3.60.6 अनुष्टुप्
स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt ||
VR 3.60.7 अनुष्टुप्
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि । न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmapi | na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadī ||
English Translation
Like the elements of Nature, river Godavari did not disclose Rama that Sita had been abducted by the king of demons who deserved death.
VR 3.60.8 अनुष्टुप्
ततः प्रचोदिता भूतैः शंसास्मै तां प्रियामिति । न च साभ्यवदत्सीतां पृष्टा रामेण शोचिता ॥
tataḥ pracoditā bhūtaiḥ śaṃsāsmai tāṃ priyāmiti | na ca sābhyavadatsītāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocitā ||
English Translation
River Godavari (although) prompted by creatures (of Nature) to tell him about his beloved did not respond to brooding Rama.
VR 3.60.9 अनुष्टुप्
रावणस्य च तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः । ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥
rāvaṇasya ca tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ | dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām ||
English Translation
Remembering the evilminded Ravana's appearance and action, the river revealed nothing about Vaidehi out of fear.
VR 3.60.10 अनुष्टुप्
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः । उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ | uvāca rāmaḥ saumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ ||
English Translation
Disappointed by the river and emaciated by not being able to see Sita, Rama said to Lakshmana :
VR 3.60.11 अनुष्टुप्
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः । मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ॥
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ | mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam ||
English Translation
O handsome Lakshmana this Godavari does not at all respond. How can I go to Janaka and my mother without Sita and break this unhappy news?
VR 3.60.12 अनुष्टुप्
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः । सर्वं व्यपनयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ॥
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ | sarvaṃ vyapanayacchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā ||
English Translation
Where could have gone that Vaidehi, who removed all my sorrows and sufferings when I lost my kingdom and survived on food available in the forest?
VR 3.60.13 अनुष्टुप्
ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः । मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ॥
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ | manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ ||
English Translation
Away from relatives and away from the princess, I keep awake during nights which seem too long.
VR 3.60.14 अनुष्टुप्
गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् । सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ॥
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim | sarvāṇyanucariṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate ||
English Translation
I will roam about the river Godavari, Janasthana and this mount Prasravana till I find Sita.
VR 3.60.15 अनुष्टुप्
एवं संभाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ । वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ॥
evaṃ saṃbhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau | vasuṃdharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām ||
English Translation
Talking with each other, the two brothers took the path on earth strewn with flowers.
VR 3.60.16 अनुष्टुप्
तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले । उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ॥
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale | uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ ||
English Translation
Thereupon, pacifying the weeping daughter of Janaka, Rama moved with grief, spoke to the distressed Laksmana, saying.
VR 3.60.17 अनुष्टुप्
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमामीह लक्ष्मण । अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ॥
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmāmīha lakṣmaṇa | apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane ||
English Translation
O Lakshmana, here are the same flowers I had given Vaidehi to wear in the forest. I can recognize them.
VR 3.60.18 अनुष्टुप्
एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् । क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥
evamuktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham | kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā ||
English Translation
Rigteous Rama, the best among men, having said these words to the longarmed Lakshmana, asked mount Prasravana, full of streams:
VR 3.60.19 अनुष्टुप्
तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत । यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata | yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham ||
English Translation
Like a lion aiming at a petty animal, angry Rama said, O Mountain before I destroy all your slopes show me that goldenhued Sita with lustre like gold.
VR 3.60.20 अनुष्टुप्
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि । असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ॥
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi | asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ ||
English Translation
Rama, Dasaratha's son said to the mountain, The fire of my arrows will reduce you to ashes.You will have no grass, no tree, no twig. You will be unfit to be served any more.
VR 3.60.21 अनुष्टुप्
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण । यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम् ॥
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa | yadi nākhyāti me sītāmadya candranibhānanām ||
English Translation
O Lakshmana if this river does not tell me about that noble Sita with countenance like the moon, I will drain it dry right now.
VR 3.60.22 अनुष्टुप्
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा । ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ॥
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā | dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat ||
English Translation
While Rama was angry with his eyes burning, he saw on the ground as he advanced large footprints of a demon and then the footprints of Maithili which signified as if chased by the demon, she was frightened and was running hither and thither, longing to see Rama.
VR 3.60.23 अनुष्टुप्
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च । संभ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca | saṃbhrāntahṛdayo rāmaḥ śaśaṃsa bhrātaraṃ priyam ||
English Translation
Bewildered to see the broken bow and quiver and many splinters of the chariot scattered all over, Rama said to his loving brother Lakshmana:
VR 3.60.24 अनुष्टुप्
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः कनकबिन्दवः । भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ śīrṇāḥ kanakabindavaḥ | bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca ||
English Translation
O Saumitri see the many broken bits of gold ornaments and garlands.
VR 3.60.25 अनुष्टुप्
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः । आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ | āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam ||
English Translation
See, O Lakshmana, the patches of blood looking like drops of shining gold spread all over the ground.
VR 3.60.26 अनुष्टुप्
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः । भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ | bhittvā bhittvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati ||
English Translation
O Lakshmana, Vaidehi might have been cut into pieces, and eaten up by the demons who can assume any form at their free will.
VR 3.60.27 अनुष्टुप्
तस्य निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः । बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥
tasya nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ | babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha ||
English Translation
O Lakshmana, two demons might have fought a dreadful duel at this place contesting with each other for the sake of Vaidehi.
VR 3.60.28 अनुष्टुप्
मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम् । धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥
muktāmaṇicitaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam | dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ ||
English Translation
O handsome Lakshmana whose is this huge bow embedded with pearls and gems and adorned with gold fallen on the ground?
VR 3.60.29 अनुष्टुप्
तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम् । विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥
taruṇādityasaṃkāśaṃ vaidūryagulikācitam | viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam ||
English Translation
Whose is this shield of gold studded with Vaidurya, broken and strewn all over the ground, shining like the morning Sun?
VR 3.60.30 अनुष्टुप्
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् । भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सौम्य निपातितम् ॥
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam | bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau saumya nipātitam ||
English Translation
Whose parasol is this with a hundred spokes, festooned with wonderful flowers thrown down on the ground with broken staff ?
← Previous (Ch. 246) Full Table of Contents Next (Ch. 248) →