दृष्टाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः । रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च ॥
dṛṣṭāśramapadaṃ śūnyaṃ rāmo daśarathātmajaḥ | rahitāṃ parṇaśālāṃ ca vidhvastānyāsanāni ca ||
English Translation
Rama, son of Dasaratha, saw the empty cottage devoid of Sita. The mats were displaced. He searched everywhere but unable to see Vaidehi lifted his lovely arms and said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वाश्रमपदं
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वाश्रमपदं
आश्रम [mn]
दृष्ट्वाश्रमपदं
पद [mn]
शून्यं
शून्य [adj]
रामो
राम [m]
दशरथात्मजः
दशरथ [m]
दशरथात्मजः
आत्मज [m]
रहितां
रहित [adj]
पर्णशालां
पर्णशाला [f]
च
च [ind]
विध्वस्तान्य्
विध्वंस् [1. Ā.]
आसनानि
आसन [n]
च
च [ind]
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः । उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥
adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ | uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau ||
English Translation
Rama, son of Dasaratha, saw the empty cottage devoid of Sita. The mats were displaced. He searched everywhere but unable to see Vaidehi lifted his lovely arms and said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अदृष्ट्वा
अदृष्ट्वा [ind]
तत्र
तत्र [ind]
वैदेहीं
वैदेही [f]
संनिरीक्ष्य
संनिरीक्ष् [1. Ā.]
च
च [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
उवाच
वच् [2. P.]
रामः
राम [m]
प्राक्रुश्य
प्राक्रुश् [1. Ā.]
प्रगृह्य
प्रग्रह् [9. Ā.]
रुचिरौ
रुचिर [adj]
भुजौ
भुज [m]
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता । केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥
kva nu lakṣmaṇa vaidehī kaṃ vā deśamito gatā | kenāhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā ||
English Translation
O son of Sumitra, where is my beloved ? Where did she go? By whom was she abducted? Or, devoured? O Lakshmana
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्व
क्व [ind]
नु
नु [ind]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
वैदेही
वैदेही [f]
कं
क [pron]
वा
वा [ind]
देशम्
देश [m]
इतो
इतस् [ind]
गता
गम् [6. Ā.]
केनाहृता
क [pron]
केनाहृता
आहृ [1. Ā.]
वा
वा [ind]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
भक्षिता
भक्षय् [10. Ā.]
केन
क [pron]
वा
वा [ind]
प्रिया
प्रिय [adj]
वृष्केणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि । अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥
vṛṣkeṇāvārya yadi māṃ sīte hasitumicchasi | alaṃ te hasitenādya māṃ bhajasva suduḥkhitam ||
English Translation
O Sita if you intend to make fun by hiding behind a tree, I tell you it is enough. Stop it and come to this extremely sorrowful man.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृक्षेणाच्छाद्य
वृक्ष [m]
वृक्षेणाच्छाद्य
आच्छादय् [10. Ā.]
यदि
यदि [ind]
मां
मद् [pron]
सीते
सीता [f]
हसितुम्
हस् [1. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
अलं
अलम् [ind]
ते
त्वद् [pron]
हसितेनाद्य
हसित [n]
हसितेनाद्य
अद्य [ind]
मां
मद् [pron]
भजस्व
भज् [1. Ā.]
सुदुःखितम्
सु [ind]
सुदुःखितम्
दुःखित [adj]
यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः । एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः ॥
yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastairmṛgapotakaiḥ | ete hīnāstvayā saumye dhyāyantyasrāvilekṣaṇāḥ ||
English Translation
O gentle Sita those fawns who trusted you and played with you, are now separated from you. Brooding over you, their eyes are brimming with tears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यैः
यद् [pron]
सह
सह [ind]
क्रीडसे
क्रीड् [1. Ā.]
सीते
सीता [f]
विश्वस्तैर्
विश्वस् [1. Ā.]
मृगपोतकैः
मृग [m]
मृगपोतकैः
पोतक [m]
एते
एतद् [pron]
हीनास्
हा [1. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
सौम्ये
सौम्य [adj]
ध्यायन्त्य्
ध्या [3. Ā.]
अस्राविलेक्षणाः
अस्र [n]
अस्राविलेक्षणाः
आविल [adj]
अस्राविलेक्षणाः
ईक्षण [n]
मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् । परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता ॥
mṛtaṃ śokena mahatā sītāharaṇajena mām | paraloke mahārājo nūnaṃ drakṣyati me pitā ||
English Translation
O Lakshmana, I cannot live without Sita. I am filled with deep grief on account of Sita's abduction. My late father, the king will certainly see me in the other world (I will definitely commit suicide).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृतं
मृ [4. Ā.]
शोकेन
शोक [m]
महता
महत् [adj]
सीताहरणजेन
सीता [f]
सीताहरणजेन
आहरण [n]
सीताहरणजेन
ज [adj]
माम्
मद् [pron]
परलोके
पर [pron]
परलोके
लोक [m]
महाराजो
महत् [adj]
महाराजो
राज [m]
नूनं
नूनम् [ind]
द्रक्ष्यति
दृश् [6. P.]
मे
मद् [pron]
पिता
पितृ [m]
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः । अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः ॥
kathaṃ pratijñāṃ saṃśrutya mayā tvamabhiyojitaḥ | apūrayitvā taṃ kālaṃ matsakāśamihāgataḥ ||
English Translation
My father say will surely in the other world: Without completing the appointed period of the vow taken, how could you come here ? Fie upon you You are irresponsible. You are ignoble. You are a liar.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
प्रतिज्ञां
प्रतिज्ञा [f]
संश्रुत्य
संश्रु [5. Ā.]
मया
मद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अभियोजितः
अभियोजय् [10. P.]
अपूरयित्वा
अपूरयित्वा [ind]
तं
तद् [pron]
कालं
काल [m]
मत्सकाशम्
मद् [pron]
मत्सकाशम्
सकाश [m]
इहागतः
इह [ind]
इहागतः
आगम् [6. P.]
कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च । धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता ॥
kāmavṛttamanāryaṃ māṃ mṛṣāvādinameva ca | dhiktvāmiti pare loke vyaktaṃ vakṣyati me pitā ||
English Translation
My father say will surely in the other world: Without completing the appointed period of the vow taken, how could you come here ? Fie upon you You are irresponsible. You are ignoble. You are a liar.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामवृत्तम्
काम [m]
कामवृत्तम्
वृत् [3. P.]
अनार्यं
अनार्य [adj]
मां
मद् [pron]
मृषावादिनम्
मृषावादिन् [adj]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
त्वाम्
त्वद् [pron]
इति
इति [ind]
परे
पर [pron]
लोके
लोक [m]
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
वक्ष्यति
वच् [2. P.]
मे
मद् [pron]
पिता
पितृ [m]
विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम् । मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम् ॥
vivaśaṃ śokasaṃtaptaṃ dīnaṃ bhagnamanoratham | māmihotsṛjya karuṇaṃ kīrtirnaramivānṛjum ||
English Translation
O lovely lady where have you gone, leaving me here like fame deserting a crook? I am helpless griefstricken, pitiable, pathetic and disappointed. O lady of slender waist, leave me not. Separated from you, I will give up my life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विवशं
विवश [adj]
शोकसंतप्तं
शोक [m]
शोकसंतप्तं
संतप् [4. Ā.]
दीनं
दीन [adj]
भग्नमनोरथम्
भञ्ज् [4. P.]
भग्नमनोरथम्
मनोरथ [mn]
माम्
मद् [pron]
इहोत्सृज्य
इह [ind]
इहोत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
करुणं
करुण [adj]
कीर्तिर्
कीर्ति [f]
नरम्
नर [m]
इवानृजुम्
इव [ind]
इवानृजुम्
अनृजु [adj]
क्व गच्छसि वरारोहे मामुत्सृज्य सुमध्यमे । त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः ॥
kva gacchasi varārohe māmutsṛjya sumadhyame | tvayā virahitaścāhaṃ mokṣye jīvitamātmanaḥ ||
English Translation
O lovely lady where have you gone, leaving me here like fame deserting a crook? I am helpless griefstricken, pitiable, pathetic and disappointed. O lady of slender waist, leave me not. Separated from you, I will give up my life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्व
क्व [ind]
गच्छसि
गम् [6. Ā.]
वरारोहे
वरारोह [adj]
माम्
मद् [pron]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
सुमध्यमे
सुमध्यमा [f]
त्वया
त्वद् [pron]
विरहितश्
विरहित [adj]
चाहं
च [ind]
चाहं
मद् [pron]
मोक्ष्ये
मुच् [6. Ā.]
जीवितम्
जीवित [n]
आत्मनः
आत्मन् [m]
इतीव विलपन्रामः सीतादर्शनलालसः । न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम् ॥
itīva vilapanrāmaḥ sītādarśanalālasaḥ | na dadarśa suduḥkhārto rāghavo janakātmajām ||
English Translation
Deeply distressed, Rama who was anxious to see Sita, daughter of Janaka, wailed and wailed but could not see her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इतीव
इति [ind]
इतीव
इव [ind]
विलपन्
विलप् [4. P.]
रामः
राम [m]
सीतादर्शनलालसः
सीता [f]
सीतादर्शनलालसः
दर्शन [n]
सीतादर्शनलालसः
लालस [adj]
न
न [ind]
ददर्श
दृश् [6. P.]
सुदुःखार्तो
सु [ind]
सुदुःखार्तो
दुःख [n]
सुदुःखार्तो
आर्त [adj]
राघवो
राघव [m]
जनकात्मजाम्
जनकात्मजा [f]
अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम् । पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम् । लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया ॥
anāsādayamānaṃ taṃ sītāṃ daśarathātmajam | paṅkamāsādya vipulaṃ sīdantamiva kuñjaram | lakṣmaṇo rāmamatyarthamuvāca hitakāmyayā ||
English Translation
Lakshmana, dedicated to his wellbeing, spoke to Rama, son of Dasaratha, who was sinking like an elephant into the quagmire, when he failed to trace Sita.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनासादयमानं
अनासादयमान [adj]
तं
तद् [pron]
सीतां
सीता [f]
दशरथात्मजम्
दशरथ [m]
दशरथात्मजम्
आत्मज [m]
पङ्कम्
पङ्क [mn]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
विपुलं
विपुल [adj]
सीदन्तम्
सद् [6. P.]
इव
इव [ind]
कुञ्जरम्
कुञ्जर [m]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
रामम्
राम [m]
अत्यर्थम्
अत्यर्थम् [ind]
उवाच
वच् [2. P.]
हितकाम्यया
हित [n]
हितकाम्यया
काम्या [f]
मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह । इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम् ॥
mā viṣādaṃ mahābāho kuru yatnaṃ mayā saha | idaṃ ca hi vanaṃ śūra bahukandaraśobhitam ||
English Translation
O longarmed, heroic Rama, do not grieve. This forest is full of caves. Let us try together.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मा
मा [ind]
विषादं
विषाद [m]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
कुरु
कृ [2. Ā.]
यत्नं
यत्न [m]
मया
मद् [pron]
सह
सह [ind]
इदं
इदम् [pron]
च
च [ind]
हि
हि [ind]
वनं
वन [n]
शूर
शूर [m]
बहुकन्दरशोभितम्
बहु [adj]
बहुकन्दरशोभितम्
कन्दर [mfn]
बहुकन्दरशोभितम्
शोभय् [10. Ā.]
प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली । सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥
priyakānanasaṃcārā vanonmattā ca maithilī | sā vanaṃ vā praviṣṭā syānnalinīṃ vā supuṣpitām ||
English Translation
Sita is madly in love with the forest. She might have entered deep into the jungle or into a fully blossomed lotuspond.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रियकाननसंचारा
प्रिय [adj]
प्रियकाननसंचारा
कानन [n]
प्रियकाननसंचारा
संचार [m]
वनोन्मत्ता
वन [n]
वनोन्मत्ता
उन्मद् [4. Ā.]
च
च [ind]
मैथिली
मैथिली [f]
सा
तद् [pron]
वनं
वन [n]
वा
वा [ind]
प्रविष्टा
प्रविश् [4. P.]
स्यान्
अस् [2. P.]
नलिनीं
नलिनी [f]
वा
वा [ind]
सुपुष्पिताम्
सु [ind]
सुपुष्पिताम्
पुष्पित [adj]
सरितं वापि संप्राप्ता मीनवञ्जुरसेविताम् । वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात्कानने क्वचित् । जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ ॥
saritaṃ vāpi saṃprāptā mīnavañjurasevitām | vitrāsayitukāmā vā līnā syātkānane kvacit | jijñāsamānā vaidehī tvāṃ māṃ ca puruṣarṣabha ||
English Translation
Maybe she has gone to take a dip in the river full of reeds and fishes Or has hidden somewhere for the sake of fun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सरितं
सरित् [f]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
सम्प्राप्ता
सम्प्राप् [5. Ā.]
मीनवञ्जुलसेविताम्
मीन [m]
मीनवञ्जुलसेविताम्
वञ्जुल [m]
मीनवञ्जुलसेविताम्
सेव् [4. P.]
वित्रासयितुकामा
वित्रासयितु [m]
वित्रासयितुकामा
काम [m]
वा
वा [ind]
लीना
ली [1. Ā.]
स्यात्
अस् [2. P.]
कानने
कानन [n]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
जिज्ञासमाना
जिज्ञास् [Desid. Ā.]
वैदेही
वैदेही [f]
त्वां
त्वद् [pron]
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन्क्षिप्रमेव यतावहे । वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा । मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥
tasyā hyanveṣaṇe śrīmankṣiprameva yatāvahe | vanaṃ sarvaṃ vicinuvo yatra sā janakātmajā | manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ ||
English Translation
O scion of the Kakutsthas, let us search all over the forest if you please. Do not indulge in sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्या
तद् [pron]
ह्य्
हि [ind]
अन्वेषणे
अन्वेषण [fn]
श्रीमन्
श्रीमत् [adj]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
एव
एव [ind]
यतावहे
यत् [1. P.]
वनं
वन [n]
सर्वं
सर्व [pron]
विचिनुवो
विचि [5. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
सा
तद् [pron]
जनकात्मजा
जनकात्मजा [f]
मन्यसे
मन् [8. P.]
यदि
यदि [ind]
काकुत्स्थ
काकुत्स्थ [m]
मा
मा [ind]
स्म
स्म [ind]
शोके
शोक [m]
मनः
मनस् [n]
कृथाः
कृ [2. Ā.]
एवमुक्तस्तु सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः । सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे । तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥
evamuktastu sauhārdāllakṣmaṇena samāhitaḥ | saha saumitriṇā rāmo vicetumupacakrame | tau vanāni girīṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca ||
English Translation
When Lakshmana consoled him so affectionately Rama became composed. He continued the search with Lakshmana, son of Sumitra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
सौहार्दाल्लक्ष्मणेन
सौहार्द [n]
सौहार्दाल्लक्ष्मणेन
लक्ष्मण [m]
समाहितः
समाहित [adj]
सह
सह [ind]
सौमित्रिणा
सौमित्रि [m]
रामो
राम [m]
विचेतुम्
विचि [5. Ā.]
उपचक्रमे
उपक्रम् [1. Ā.]
तौ
तद् [pron]
वनानि
वन [n]
गिरींश्
गिरि [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सरितश्
सरित् [f]
च
च [ind]
सरांसि
सरस् [n]
च
च [ind]
निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ । तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश्च शिखराणि च ॥
nikhilena vicinvantau sītāṃ daśarathātmajau | tasya śailasya sānūni guhāśca śikharāṇi ca ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निखिलेन
निखिल [adj]
विचिन्वन्तौ
विचि [5. Ā.]
सीतां
सीता [f]
दशरथात्मजौ
दशरथ [m]
दशरथात्मजौ
आत्मज [m]
तस्य
तद् [pron]
शैलस्य
शैल [mn]
सानूनि
सानु [mn]
गुहाश्
गुहा [f]
च
च [ind]
शिखराणि
शिखर [mn]
च
च [ind]
निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः । विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥
nikhilena vicinvantau naiva tāmabhijagmatuḥ | vicitya sarvataḥ śailaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निखिलेन
निखिल [adj]
विचिन्वन्तौ
विचि [5. Ā.]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
ताम्
तद् [pron]
अभिजग्मतुः
अभिगम् [1. Ā.]
विचित्य
विचि [5. Ā.]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
शैलं
शैल [mn]
रामो
राम [m]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभे । ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥
neha paśyāmi saumitre vaidehīṃ parvate śubhe | tato duḥkhābhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyamabravīt ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नेह
न [ind]
नेह
इह [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
वैदेहीं
वैदेही [f]
पर्वते
पर्वत [mn]
शुभे
शुभ [adj]
ततो
ततस् [ind]
दुःखाभिसंतप्तो
दुःख [n]
दुःखाभिसंतप्तो
अभिसंतप् [1. P.]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
विचरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं । प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥
vicarandaṇḍakāraṇyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ | prāpsyasi tvaṃ mahāprājña maithilīṃ janakātmajām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विचरन्
विचर् [1. Ā.]
दण्डकारण्यं
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्यं
अरण्य [n]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
दीप्ततेजसम्
दीप् [4. P.]
दीप्ततेजसम्
तेजस् [n]
प्राप्स्यसि
प्राप् [1. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
महाप्राज्ञ
महत् [adj]
महाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
मैथिलीं
मैथिली [f]
जनकात्मजाम्
जनकात्मजा [f]
यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम् । एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ॥
yathā viṣṇurmahābāhurbaliṃ baddhvā mahīmimām | evamuktastu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
विष्णुर्
विष्णु [m]
महाबाहुर्
महत् [adj]
महाबाहुर्
बाहु [mf]
बलिं
बलि [m]
बद्ध्वा
बन्ध् [4. P.]
महीम्
मही [f]
इमाम्
इदम् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
वीरेण
वीर [m]
लक्ष्मणेन
लक्ष्मण [m]
स
तद् [pron]
राघवः
राघव [m]
उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः । वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ॥
uvāca dīnayā vācā duḥkhābhihatacetanaḥ | vanaṃ sarvaṃ suvicitaṃ padminyaḥ phullapaṅkajāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उवाच
वच् [2. P.]
दीनया
दीन [adj]
वाचा
वाच् [f]
दुःखाभिहतचेतनः
दुःख [n]
दुःखाभिहतचेतनः
अभिहन् [4. P.]
दुःखाभिहतचेतनः
चेतना [f]
वनं
वन [n]
सर्वं
सर्व [pron]
सुविचितं
सुविचित [adj]
पद्मिन्यः
पद्मिनी [f]
फुल्लपङ्कजाः
फुल्ल [adj]
फुल्लपङ्कजाः
पङ्कज [n]
गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः । न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥
giriścāyaṃ mahāprājña bahukandaranirjharaḥ | na hi paśyāmi vaidehīṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm ||
English Translation
O wise Lakshmana I have searched the entire forest, the ponds with fully blossomed lotuses, the mountains with many caves and streams. But could not see Vaidehi who is dearer to me than my life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गिरिश्
गिरि [m]
चायं
च [ind]
चायं
इदम् [pron]
महाप्राज्ञ
महत् [adj]
महाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
बहुकन्दरनिर्झरः
बहु [adj]
बहुकन्दरनिर्झरः
कन्दर [mfn]
बहुकन्दरनिर्झरः
निर्झर [mn]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
वैदेहीं
वैदेही [f]
प्राणेभ्यो
प्राण [m]
ऽपि
अपि [ind]
गरीयसीम्
गरीयस् [adj]
एवं स विलपन्रामः सीताहरणकर्शितः । दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥
evaṃ sa vilapanrāmaḥ sītāharaṇakarśitaḥ | dīnaḥ śokasamāviṣṭo muhūrtaṃ vihvalo'bhavat ||
English Translation
Thus tormented by the abduction of Sita, Rama felt dejected and cried.Overpowered by grief he lost his consciousness for a moment.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
स
तद् [pron]
विलपन्
विलप् [4. P.]
रामः
राम [m]
सीताहरणकर्शितः
सीता [f]
सीताहरणकर्शितः
आहरण [n]
सीताहरणकर्शितः
कर्शय् [10. P.]
दीनः
दीन [adj]
शोकसमाविष्टो
शोक [m]
शोकसमाविष्टो
समाविश् [6. Ā.]
मुहूर्तं
मुहूर्त [mn]
विह्वलो
विह्वल [adj]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः । विषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥
sa vihvalitasarvāṅgo gatabuddhirvicetanaḥ | viṣasādāturo dīno niḥśvasyāśītamāyatam ||
English Translation
By grief tormented, limbs enervated, intellect atrophied, senses switched off, he felt anxious and depressed and sighed long and hot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विह्वलितसर्वाङ्गो
विह्वल् [1. Ā.]
विह्वलितसर्वाङ्गो
सर्व [pron]
विह्वलितसर्वाङ्गो
अङ्ग [n]
गतबुद्धिर्
गम् [6. Ā.]
गतबुद्धिर्
बुद्धि [f]
विचेतनः
विचेतन [adj]
विषसादातुरो
विषद् [1. Ā.]
विषसादातुरो
आतुर [adj]
दीनो
दीन [adj]
निःश्वस्याशीतम्
निःश्वस् [2. Ā.]
निःश्वस्याशीतम्
अशीत [adj]
आयतम्
आयत [adj]
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः । हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः ॥
bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīvalocanaḥ | hā priyeti vicukrośa bahuśo bāṣpagadgadaḥ ||
English Translation
Rama, his throat choked, shed propuse tears, sighing, O my darling.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहुशः
बहुशस् [ind]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
निःश्वस्य
निःश्वस् [2. Ā.]
रामो
राम [m]
राजीवलोचनः
राजीव [m]
राजीवलोचनः
लोचन [n]
हा
हा [ind]
प्रियेति
प्रिय [adj]
प्रियेति
इति [ind]
विचुक्रोश
विक्रुश् [1. Ā.]
बहुशो
बहुशस् [ind]
बाष्पगद्गदः
बाष्प [mn]
बाष्पगद्गदः
गद्गद [adj]
तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवः । बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥
taṃ sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priyabāndhavaḥ | bahuprakāraṃ dharmajñaḥ praśritaḥ praśritāñjaliḥ ||
English Translation
Then Lakshmana, the knower of dharma and a dear friend offered obeisance most humbly with folded palms and consoled Rama in many ways.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
सान्त्वयामास
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
प्रियबान्धवः
प्रिय [adj]
प्रियबान्धवः
बान्धव [m]
बहुप्रकारं
बहु [adj]
बहुप्रकारं
प्रकार [m]
धर्मज्ञः
धर्म [mn]
धर्मज्ञः
ज्ञ [adj]
प्रश्रितः
प्रश्रित [adj]
प्रश्रिताञ्जलिः
प्रश्रि [1. P.]
प्रश्रिताञ्जलिः
अञ्जलि [m]
अनादृत्य तु तद्वाक्यं लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम् । अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत्स पुनः पुनः ॥
anādṛtya tu tadvākyaṃ lakṣmaṇauṣṭhapuṭacyutam | apaśyaṃstāṃ priyāṃ sītāṃ prākrośatsa punaḥ punaḥ ||
English Translation
Without caring for the words from the lips of Lakshmana, Rama sobbed loudly, unable to see his beloved Sita.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः॥Thus ends the sixtyfirst sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनादृत्य
अनादृत्य [ind]
तु
तु [ind]
तद्
तद् [pron]
वाक्यं
वाक्य [n]
लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम्
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम्
ओष्ठ [m]
लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम्
पुट [mn]
लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम्
च्यु [1. P.]
अपश्यंस्
अपश्यत् [adj]
तां
तद् [pron]
प्रियां
प्रिय [adj]
सीतां
सीता [f]
प्राक्रोशत्
प्रक्रुश् [1. P.]
स
तद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]