तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः । शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा ॥
tāmabravīnmahātejā hanūmānmārutātmajaḥ | śirasyañjalimādhāya sītāṃ madhurayā girā ||
English Translation
Thereupon coming down from the tree, Hanumān, the highly effulgent son of Wind, having a coral-red countenance and attired in a humble guise, approached Sītā and joining reverentially his palms, addressed her with the following sweet words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्
तद् [pron]
अब्रवीन्महातेजा
ब्रू [2. Ā.]
अब्रवीन्महातेजा
महत् [adj]
अब्रवीन्महातेजा
तेजस् [n]
हनूमान्मारुतात्मजः
हनुमन्त् [m]
हनूमान्मारुतात्मजः
मारुतात्मज [m]
शिरस्यञ्जलिम्
शिरस् [n]
शिरस्यञ्जलिम्
अञ्जलि [m]
आधाय
आधा [3. Ā.]
सीतां
सीता [f]
मधुरया
मधुर [adj]
गिरा
गिर् [f]
का नु पद्मपलाशाक्षी क्लिष्टकौशेयवासिनी । द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिता ॥
kā nu padmapalāśākṣī kliṣṭakauśeyavāsinī | drumasya śākhāmālambya tiṣṭhasi tvamaninditā ||
English Translation
Who are you, O you having eyes like lotus petals and wearing a soiled silken cloth, who are waiting there holding a branch of the tree? Why are the tears of sorrow flowing from your eyes like to drops of water falling from lotus petals?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
का
क [pron]
नु
नु [ind]
पद्मपलाशाक्षी
पद्म [mn]
पद्मपलाशाक्षी
पलाश [n]
पद्मपलाशाक्षी
अक्ष [adj]
क्लिष्टकौशेयवासिनी
क्लिश् [9. Ā.]
क्लिष्टकौशेयवासिनी
कौशेय [n]
क्लिष्टकौशेयवासिनी
वासिन् [adj]
द्रुमस्य
द्रुम [m]
शाखाम्
शाखा [f]
आलम्ब्य
आलम्ब् [1. P.]
तिष्ठसि
स्था [1. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
अनिन्दिता
अनिन्दित [adj]
किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम् । पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम् ॥
kimarthaṃ tava netrābhyāṃ vāri sravati śokajam | puṇḍarīkapalāśābhyāṃ viprakīrṇamivodakam ||
English Translation
Who are you, O you having eyes like lotus petals and wearing a soiled silken cloth, who are waiting there holding a branch of the tree? Why are the tears of sorrow flowing from your eyes like to drops of water falling from lotus petals?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
तव
त्वद् [pron]
नेत्राभ्यां
नेत्र [mn]
वारि
वारि [n]
स्रवति
स्रु [1. Ā.]
शोकजम्
शोक [m]
शोकजम्
ज [adj]
पुण्डरीकपलाशाभ्यां
पुण्डरीक [n]
पुण्डरीकपलाशाभ्यां
पलाश [n]
विप्रकीर्णम्
विप्रकृ [6. Ā.]
इवोदकम्
इव [ind]
इवोदकम्
उदक [n]
सुराणामसुराणां च नागगन्धर्वरक्षसाम् । यक्षाणां किंनराणां च का त्वं भवसि शोभने ॥
surāṇāmasurāṇāṃ ca nāgagandharvarakṣasām | yakṣāṇāṃ kiṃnarāṇāṃ ca kā tvaṃ bhavasi śobhane ||
English Translation
Who are you, O most fair of face, among the celestials, Asuras, Nāgas, Gandharvas, Rāks asas, and Yaksas and Kinnaras? Do the Rudra's (The Rudras are manifestations of Śiva) claim your birth O you fair damsel,? Or the swift gods who ride the storm? Or the Vasus? (A kind of demi-gods of whom six are enumerated viz., Dhava, Druva. Soma or the Moon, Visnu, Anila or wind, Anala or fire, Prabhusa and Prabhava) You appear to me as of a celestial race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुराणाम्
सुर [m]
असुराणां
असुर [m]
च
च [ind]
नागगन्धर्वरक्षसाम्
नाग [m]
नागगन्धर्वरक्षसाम्
गन्धर्व [m]
नागगन्धर्वरक्षसाम्
रक्षस् [n]
यक्षाणां
यक्ष [m]
किंनराणां
किंनर [mn]
च
च [ind]
का
क [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
भवसि
भू [1. Ā.]
शोभने
शोभन [adj]
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने । वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥
kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā varānane | vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me ||
English Translation
Who are you, O most fair of face, among the celestials, Asuras, Nāgas, Gandharvas, Rāks asas, and Yaksas and Kinnaras? Do the Rudra's (The Rudras are manifestations of Śiva) claim your birth O you fair damsel,? Or the swift gods who ride the storm? Or the Vasus? (A kind of demi-gods of whom six are enumerated viz., Dhava, Druva. Soma or the Moon, Visnu, Anila or wind, Anala or fire, Prabhusa and Prabhava) You appear to me as of a celestial race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
का
क [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
भवसि
भू [1. Ā.]
रुद्राणां
रुद्र [m]
मरुतां
मरुत् [m]
वा
वा [ind]
वरानने
वरानना [f]
सहसा
सहस् [n]
विनियोगो
विनियोग [m]
हि
हि [ind]
दोषवान्
दोषवत् [adj]
प्रतिभाति
प्रतिभा [2. P.]
मे
मद् [pron]
किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात् । रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणान्विता ॥
kiṃ nu candramasā hīnā patitā vibudhālayāt | rohiṇī jyotiṣāṃ śreṣṭhā śreṣṭhā sarvaguṇānvitā ||
English Translation
Are you Rohiņā, the best and most accomplished of the stars, who, left from the Moon, has fallen down from the abode of the celestials?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रोहिणी
रोहिणी [f]
ज्योतिषां
ज्योतिस् [n]
श्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
श्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
सर्वगुणान्विता
सर्व [pron]
सर्वगुणान्विता
गुण [mn]
सर्वगुणान्विता
अन्वित [adj]
कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणा । वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती ॥
kopādvā yadi vā mohādbhartāramasitekṣaṇā | vasiṣṭhaṃ kopayitvā tvaṃ nāsi kalyāṇyarundhatī ||
English Translation
Who are you O blessed dame, O you having blameless eyes? Are you, O lotus-eyed damsel, the blessed Arundhuti, who has fled in wrath or jealous pride form the side of her lord (Vasistha)?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कोपाद्
कोप [m]
वा
वा [ind]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
मोहाद्
मोह [m]
भर्तारम्
भर्तृ [m]
असितेक्षणा
असित [adj]
असितेक्षणा
ईक्षण [n]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
कोपयित्वा
कोपय् [10. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
नासि
न [ind]
नासि
अस् [2. P.]
कल्याण्यरुन्धती
कल्याण [adj]
कल्याण्यरुन्धती
अरुन्धती [f]
को नौ पुत्रः पिता भ्रात भर्ता वा ते सुमध्यमे । अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि ॥
ko nau putraḥ pitā bhrāta bhartā vā te sumadhyame | asmāllokādamuṃ lokaṃ gataṃ tvamanuśocasi ||
English Translation
Or O lovely damsel, who is the son, father, brother or husband gone from this world for whom you are weeping?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
को
क [pron]
नौ
मद् [pron]
पुत्रः
पुत्र [m]
पिता
पितृ [m]
भ्राता
भ्रातृ [m]
भर्ता
भर्तृ [m]
वा
वा [ind]
ते
त्वद् [pron]
सुमध्यमे
सुमध्यमा [f]
अस्माल्
इदम् [pron]
लोकाद्
लोक [m]
अमुं
अदस् [pron]
लोकं
लोक [m]
गतं
गम् [6. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
अनुशोचसि
अनुशुच् [1. Ā.]
व्यञ्जनानि हि ते यानि लक्षणानि च लक्षये । महिषी भूमिपालस्य राजकन्यासि मे मता ॥
vyañjanāni hi te yāni lakṣaṇāni ca lakṣaye | mahiṣī bhūmipālasya rājakanyāsi me matā ||
English Translation
Yet by your tears and sighs, by the earth you are treading and by calling on a monarch's name it appears that you are not a celestial. (The celestials never shed tears nor touch the ground when they walk.) But from the marks on your person it appear that you are either the consort or the daughter of a king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यञ्जनानि
व्यञ्जन [n]
हि
हि [ind]
ते
त्वद् [pron]
यानि
यद् [pron]
लक्षणानि
लक्षण [n]
च
च [ind]
लक्षये
लक्षय् [10. Ā.]
महिषी
महिषी [f]
भूमिपालस्य
भूमिपाल [m]
राजकन्यासि
राजन् [m]
राजकन्यासि
कन्या [f]
राजकन्यासि
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
मता
मन् [8. P.]
रावणेन जनस्थानाद्बलादपहृता यदि । सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥
rāvaṇena janasthānādbalādapahṛtā yadi | sītā tvamasi bhadraṃ te tanmamācakṣva pṛcchataḥ ||
English Translation
Are you that Sītā, I do ask you, who had been stolen and borne away by Rāvana from Janasthāna? May good betide you!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रावणेन
रावण [m]
जनस्थानाद्
जनस्थान [n]
बलाद्
बल [mn]
अपहृता
अपहृ [1. Ā.]
यदि
यदि [ind]
सीता
सीता [f]
त्वम्
त्वद् [pron]
असि
अस् [2. P.]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
तन्ममाचक्ष्व
तद् [pron]
तन्ममाचक्ष्व
मद् [pron]
तन्ममाचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
पृच्छतः
प्रच्छ् [1. P.]
सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता । उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम् ॥
sā tasya vacanaṃ śrutvā rāmakīrtanaharṣitā | uvāca vākyaṃ vaidehī hanūmantaṃ drumāśritam ||
English Translation
Hearing those words of Hanumān and greatly delighted at Rāma's name, Vaidehī spoke to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
रामकीर्तनहर्षिता
राम [m]
रामकीर्तनहर्षिता
कीर्तन [n]
रामकीर्तनहर्षिता
हर्षय् [10. Ā.]
उवाच
वच् [2. P.]
वाक्यं
वाक्य [n]
वैदेही
वैदेही [f]
हनूमन्तं
हनुमन्त् [m]
द्रुमाश्रितम्
द्रुम [m]
द्रुमाश्रितम्
आश्रि [1. Ā.]
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः । सीता च नाम नाम्नाहं भार्या रामस्य धीमतः ॥
duhitā janakasyāhaṃ vaidehasya mahātmanaḥ | sītā ca nāma nāmnāhaṃ bhāryā rāmasya dhīmataḥ ||
English Translation
"I am daughter of the great soul, Janaka, king of Videha, known as Sita. I am the wife of that sagacious Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुहिता
दुहितृ [f]
जनकस्याहं
जनक [m]
जनकस्याहं
मद् [pron]
वैदेहस्य
वैदेह [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
सीता
सीता [f]
च
च [ind]
नाम
नाम [ind]
नाम्नाहं
नामन् [n]
नाम्नाहं
मद् [pron]
भार्या
भार्या [f]
रामस्य
राम [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने । भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी ॥
samā dvādaśa tatrāhaṃ rāghavasya niveśane | bhuñjānā mānuṣānbhogānsarvakāmasamṛddhinī ||
English Translation
I lived twelve years in Rāghava's abode, enjoying every earthly comfort and satisfying every desire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समा
समा [f]
द्वादश
द्वादशन् [adj]
तत्राहं
तत्र [ind]
तत्राहं
मद् [pron]
राघवस्य
राघव [m]
निवेशने
निवेशन [n]
ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम् । अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे ॥
tatastrayodaśe varṣe rājyenekṣvākunandanam | abhiṣecayituṃ rājā sopādhyāyaḥ pracakrame ||
English Translation
And at the beginning of the thirteenth year the king, advised by his priest, arranged for the installation of the descendant of Ikşvākus (Rāma) on the throne.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्त्रयोदशे
ततस् [ind]
ततस्त्रयोदशे
त्रयोदश [adj]
वर्षे
वर्ष [mn]
राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम्
राज्य [n]
राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम्
इक्ष्वाकु [m]
राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम्
नन्दन [m]
अभिषेचयितुं
अभिषेचय् [10. Ā.]
राजा
राजन् [m]
सोपाध्यायः
स [ind]
सोपाध्यायः
उपाध्याय [m]
प्रचक्रमे
प्रक्रम् [6. P.]
तस्मिन्संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने । कैकेयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत् ॥
tasminsaṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane | kaikeyī nāma bhartāraṃ devī vacanamabravīt ||
English Translation
And while the articles for the installation were being collected, the queen Kaikeyi addressed her lord saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कैकेयी
कैकेयी [f]
नाम
नाम [ind]
भर्तारं
भर्तृ [m]
देवी
देवी [f]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम् । एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥
na pibeyaṃ na khādeyaṃ pratyahaṃ mama bhojanam | eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate ||
English Translation
I shall not drink or eat for days and this shall be the end of my existence if Räma be installed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
पिबेयं
पा [1. Ā.]
न
न [ind]
खादेयं
खाद् [1. Ā.]
प्रत्यहं
प्रत्यहम् [ind]
मम
मद् [pron]
भोजनम्
भोजन [n]
एष
एतद् [pron]
मे
मद् [pron]
जीवितस्यान्तो
जीवित [n]
जीवितस्यान्तो
अन्त [m]
रामो
राम [m]
यद्यभिषिच्यते
यदि [ind]
यद्यभिषिच्यते
अभिषिच् [4. P.]
यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम । तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः ॥
yattaduktaṃ tvayā vākyaṃ prītyā nṛpatisattama | taccenna vitathaṃ kāryaṃ vanaṃ gacchatu rāghavaḥ ||
English Translation
If you do not wish to falsify the vow (This refers to the vow which Dasaratha made to Kaikeyſ at the time of the war going on between the celestials and the Asuras) you made to me,O best of kings, let Rāma then repair to the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
तद्
तद् [pron]
उक्तं
वच् [2. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
वाक्यं
वाक्य [n]
प्रीत्या
प्रीति [f]
नृपतिसत्तम
नृपति [m]
नृपतिसत्तम
सत्तम [adj]
तच्
तद् [pron]
वितथं
वितथ [adj]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
वनं
वन [n]
गच्छतु
गम् [6. Ā.]
राघवः
राघव [m]
स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन् । मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम् ॥
sa rājā satyavāgdevyā varadānamanusmaran | mumoha vacanaṃ śrutvā kaikeyyāḥ krūramapriyam ||
English Translation
The monarch was truthful and remembering his vow and hearing the unpleasant and vile words of Kaikeyi lost himself (in grief).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
सत्यवाग्
सत्य [adj]
सत्यवाग्
वाच् [f]
देव्या
देवी [f]
वरदानम्
वर [mn]
वरदानम्
दान [n]
अनुस्मरन्
अनुस्मृ [1. Ā.]
मुमोह
मुह् [4. Ā.]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
कैकेय्याः
कैकेयी [f]
क्रूरम्
क्रूर [adj]
अप्रियम्
अप्रिय [adj]
ततस्तु स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः । ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत ॥
tatastu sthaviro rājā satyadharme vyavasthitaḥ | jyeṣṭhaṃ yaśasvinaṃ putraṃ rudanrājyamayācata ||
English Translation
Thereupon the old king abiding by truth, weeping, begged of his eldest son, the kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तु
ततस् [ind]
ततस्तु
तु [ind]
स्थविरो
स्थविर [adj]
राजा
राजन् [m]
सत्यधर्मे
सत्य [n]
सत्यधर्मे
धर्म [mn]
व्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
ज्येष्ठं
ज्येष्ठ [adj]
यशस्विनं
यशस्विन् [adj]
पुत्रं
पुत्र [m]
रुदन्
रुद् [1. P.]
राज्यम्
राज्य [n]
अयाचत
याच् [1. Ā.]
स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम् । मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान् ॥
sa piturvacanaṃ śrīmānabhiṣekātparaṃ priyam | manasā pūrvamāsādya vācā pratigṛhītavān ||
English Translation
The graceful Räma killed his sire's command more than the installation, and resolving within him, promised to obey his words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
पितुर्
पितृ [m]
वचनं
वचन [n]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
अभिषेकात्
अभिषेक [m]
परं
पर [pron]
प्रियम्
प्रिय [adj]
मनसा
मनस् [n]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
वाचा
वाच् [f]
प्रतिगृहीतवान्
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयत्किंचिदप्रियम् । अपि जीवितहेतोर्हि रामः सत्यपराक्रमः ॥
dadyānna pratigṛhṇīyānna brūyatkiṃcidapriyam | api jīvitahetorhi rāmaḥ satyaparākramaḥ ||
English Translation
Rāma, having truth for his prowess, never, for his life, takes back what her gives, never speaks an untruth and always speaks truth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दद्यान्न
दा [1. Ā.]
दद्यान्न
न [ind]
प्रतिगृह्णीयान्न
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
प्रतिगृह्णीयान्न
न [ind]
ब्रूयात्
ब्रू [2. Ā.]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अप्रियम्
अप्रिय [adj]
अपि
अपि [ind]
जीवितहेतोर्
जीवित [n]
जीवितहेतोर्
हेतु [m]
हि
हि [ind]
रामः
राम [m]
सत्यपराक्रमः
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमः
पराक्रम [m]
स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः । विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत् ॥
sa vihāyottarīyāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ | visṛjya manasā rājyaṃ jananyai māṃ samādiśat ||
English Translation
Leaving aside his costly attire, the highly glorious (Rāma) renounced with all his heart the kingdom and gave me over to his mother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विहायोत्तरीयाणि
विहा [3. Ā.]
विहायोत्तरीयाणि
उत्तरीय [n]
महार्हाणि
महार्ह [adj]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
विसृज्य
विसृज् [4. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
राज्यं
राज्य [n]
जनन्यै
जननी [f]
मां
मद् [pron]
समादिशत्
समादिस् [6. Ā.]
साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी । न हि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गेऽपि रोचते ॥
sāhaṃ tasyāgratastūrṇaṃ prasthitā vanacāriṇī | na hi me tena hīnāyā vāsaḥ svarge'pi rocate ||
English Translation
But myself wearing the garb of an ascetic, repaired speedily before him. Separated from him, I do not like to live even in the celestial region.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साहं
तद् [pron]
साहं
मद् [pron]
तस्याग्रतस्तूर्णं
तद् [pron]
तस्याग्रतस्तूर्णं
अग्रतस् [ind]
तस्याग्रतस्तूर्णं
तूर्णम् [ind]
प्रस्थिता
प्रस्था [1. Ā.]
वनचारिणी
वन [n]
वनचारिणी
चारिन् [adj]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
तेन
तद् [pron]
हीनाया
हा [1. P.]
वासः
वास [m]
स्वर्गे
स्वर्ग [m]
ऽपि
अपि [ind]
रोचते
रुच् [1. P.]
प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलंकृतः ॥
prāgeva tu mahābhāgaḥ saumitrirmitranandanaḥ | pūrvajasyānuyātrārthe drumacīrairalaṃkṛtaḥ ||
English Translation
The great son of Sumitrā, the enhancer of friends' joys, to follow his elder brother, dressed himself in bark and kusa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राग्
प्राञ्च् [adj]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
महाभागः
महाभाग [adj]
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
मित्रनन्दनः
मित्र [mn]
मित्रनन्दनः
नन्दन [adj]
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे
पूर्वज [m]
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे
अनुयात्र [fn]
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे
अर्थ [mn]
द्रुमचीरैर्
द्रुम [m]
द्रुमचीरैर्
चीर [n]
अलंकृतः
अलंकृ [8. Ā.]
ते वयं भर्तुरादेशं बहु मान्यदृढव्रताः । प्रविष्टाः स्म पुराद्दृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम् ॥
te vayaṃ bharturādeśaṃ bahu mānyadṛḍhavratāḥ | praviṣṭāḥ sma purāddṛṣṭaṃ vanaṃ gambhīradarśanam ||
English Translation
Thus abiding by our sire's behest, and taking firm vows we entered a dreary forest never seen before.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
वयं
मद् [pron]
भर्तुर्
भर्तृ [m]
आदेशं
आदेश [m]
बहु
बहु [adj]
दृढव्रताः
दृढ [adj]
दृढव्रताः
व्रत [n]
प्रविष्टाः
प्रविश् [4. P.]
स्म
स्म [ind]
पुरादृष्टं
पुरा [ind]
पुरादृष्टं
दृश् [6. P.]
वनं
वन [n]
गम्भीरदर्शनम्
गम्भीर [adj]
गम्भीरदर्शनम्
दर्शन [n]
वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः । रक्षसापहृता भार्या रावणेन दुरात्मना ॥
vasato daṇḍakāraṇye tasyāhamamitaujasaḥ | rakṣasāpahṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā ||
English Translation
While that one, of unmitigated effulgence was thus living in the forest of Dandaka, I, his consort, was stolen by the vicious-souled Rākşasa—Rāvaņa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसतो
वस् [2. P.]
दण्डकारण्ये
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्ये
अरण्य [n]
तस्याहम्
तद् [pron]
तस्याहम्
मद् [pron]
अमितौजसः
अमित [adj]
अमितौजसः
ओजस् [n]
रक्षसापहृता
रक्षस् [n]
रक्षसापहृता
अपहृ [1. Ā.]
भार्या
भार्या [f]
रावणेन
रावण [m]
दुरात्मना
दुरात्मन् [adj]
द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः । ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम् ॥
dvau māsau tena me kālo jīvitānugrahaḥ kṛtaḥ | ūrdhvaṃ dvābhyāṃ tu māsābhyāṃ tatastyakṣyāmi jīvitam ||
English Translation
He has kindly allowed me two months respite after which I shall be slain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्वौ
द्वि [nr]
मासौ
मास [mn]
तेन
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
कालो
काल [m]
जीवितानुग्रहः
जीवित [n]
जीवितानुग्रहः
अनुग्रह [m]
कृतः
कृ [2. Ā.]
ऊर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
द्वाभ्यां
द्वि [nr]
तु
तु [ind]
मासाभ्यां
मास [mn]
ततस्त्यक्ष्यामि
ततस् [ind]
ततस्त्यक्ष्यामि
त्यज् [1. Ā.]
जीवितम्
जीवित [n]