अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम् । जाम्बवान्समुदीक्ष्यैवं हनुमन्तमथाब्रवीत् ॥
anekaśatasāhasrīṃ viṣaṇṇāṃ harivāhinīm | jāmbavānsamudīkṣyaivaṃ hanumantamathābravīt ||
English Translation
Surveying the monkey-host consisting of many hundred and thousand,-crest-fallen, Jämbavān thus spoke to Hanumān,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनेकशतसाहस्रीं
अनेक [adj]
अनेकशतसाहस्रीं
शत [mn]
अनेकशतसाहस्रीं
साहस्र [adj]
विषण्णां
विषद् [1. Ā.]
हरिवाहिनीम्
हरि [m]
हरिवाहिनीम्
वाहिनी [f]
जाम्बवान्
जाम्बवन्त् [m]
समुदीक्ष्यैवं
समुदीक्ष् [1. P.]
समुदीक्ष्यैवं
एवम् [ind]
हनुमन्तम्
हनुमन्त् [m]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर । तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनुमन्किं न जल्पसि ॥
vīra vānaralokasya sarvaśāstravidāṃ vara | tūṣṇīmekāntamāśritya hanumankiṃ na jalpasi ||
English Translation
O hero among the monkey-multitude, O be of those versed in all branches of learning, staying apart silent, why did you not speak?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वीर
वीर [m]
वानरलोकस्य
वानर [m]
वानरलोकस्य
लोक [m]
सर्वशास्त्रम्
सर्व [pron]
सर्वशास्त्रम्
शास्त्र [n]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
तूष्णीम्
तूष्णीम् [ind]
एकान्तम्
एकान्त [m]
आश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
हनुमन्
हनुमन्त् [m]
किं
क [pron]
न
न [ind]
जल्पसि
जल्प् [1. Ā.]
हनुमन्हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि । रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च ॥
hanumanharirājasya sugrīvasya samo hyasi | rāmalakṣmaṇayoścāpi tejasā ca balena ca ||
English Translation
O Hanuman, you are alil in energy and strength, equal to Sugriva, monarch monkeys, and to Rāma and Lakşmaņa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हनुमन्
हनुमन्त् [m]
हरिराजस्य
हरि [m]
हरिराजस्य
राज [m]
सुग्रीवस्य
सुग्रीव [m]
समो
सम [pron]
ह्यसि
हि [ind]
ह्यसि
अस् [2. P.]
रामलक्ष्मणयोश्चापि
राम [m]
रामलक्ष्मणयोश्चापि
लक्ष्मण [m]
रामलक्ष्मणयोश्चापि
च [ind]
रामलक्ष्मणयोश्चापि
अपि [ind]
तेजसा
तेजस् [n]
च
च [ind]
बलेन
बल [mn]
च
च [ind]
अरिष्टनेमिनः पुत्रौ वैनतेयो महाबलः । गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम् ॥
ariṣṭaneminaḥ putrau vainateyo mahābalaḥ | garutmāniva vikhyāta uttamaḥ sarvapakṣiṇām ||
English Translation
Aristanemi's son the mighty Vainateya,* famous by the cognomen of Garutmā, is the foremost of birds. *Offspring of Vinatā, Garura's mother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अरिष्टनेमिनः
अरिष्टनेमि [m]
पुत्रौ
पुत्र [m]
वैनतेयो
वैनतेय [m]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
गरुत्मान्
गरुत्मन्त् [m]
इव
इव [ind]
विख्यात
विख्या [2. P.]
उत्तमः
उत्तम [adj]
सर्वपक्षिणाम्
सर्व [pron]
सर्वपक्षिणाम्
पक्षिन् [m]
बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः । भुजगानुद्धरन्पक्षी महावेगो महायशाः ॥
bahuśo hi mayā dṛṣṭaḥ sāgare sa mahābalaḥ | bhujagānuddharanpakṣī mahāvego mahāyaśāḥ ||
English Translation
Many a time and oft. I have see that exceedingly powerful, mighty-armed one, endowed with strength of will,-raise up serpents in the ocean.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहुशो
बहुशस् [ind]
हि
हि [ind]
मया
मद् [pron]
दृष्टः
दृश् [6. P.]
सागरे
सागर [m]
स
तद् [pron]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
भुजगान्
भुजग [m]
उद्धरन्
उद्धृ [1. Ā.]
पक्षी
पक्षिन् [m]
महावेगो
महत् [adj]
महावेगो
वेग [m]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
पक्षयोर्यद्बलं तस्य तावद्भुजबलं तव । विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते ॥
pakṣayoryadbalaṃ tasya tāvadbhujabalaṃ tava | vikramaścāpi vegaśca na te tenāpahīyate ||
English Translation
The strength that is in his wings, is equal to the might and virtues your arm.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पक्षयोर्
पक्ष [m]
यद्
यद् [pron]
बलं
बल [mn]
तस्य
तद् [pron]
तावद्
तावत् [adj]
भुजबलं
भुज [m]
भुजबलं
बल [mn]
तव
त्वद् [pron]
विक्रमश्चापि
विक्रम [m]
विक्रमश्चापि
च [ind]
विक्रमश्चापि
अपि [ind]
वेगश्च
वेग [m]
वेगश्च
च [ind]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
तेनापहीयते
तद् [pron]
तेनापहीयते
अपहा [3. P.]
बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिसत्तम । विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न बुध्यसे ॥
balaṃ buddhiśca tejaśca sattvaṃ ca harisattama | viśiṣṭaṃ sarvabhūteṣu kimātmānaṃ na budhyase ||
English Translation
Your energy and prowess are not surpassed by him And your strength, and your understanding, your energy, and your vigour, O foremost of monkeys, (is known among all creatures). Why did not you prepare yourself furnished with everything that is noble or great, (for this feat)?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलं
बल [mn]
बुद्धिश्च
बुद्धि [f]
बुद्धिश्च
च [ind]
तेजश्च
तेजस् [n]
तेजश्च
च [ind]
सत्त्वं
सत्त्व [n]
च
च [ind]
हरिसत्तम
हरि [m]
हरिसत्तम
सत्तम [adj]
विशिष्टं
विशिष् [7. P.]
सर्वभूतेषु
सर्व [pron]
सर्वभूतेषु
भूत [mn]
किम्
क [pron]
आत्मानं
आत्मन् [m]
न
न [ind]
बुध्यसे
बुध् [1. Ā.]
अप्सराप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला । अज्ञनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥
apsarāpsarasāṃ śreṣṭhā vikhyātā puñjikasthalā | ajñaneti parikhyātā patnī kesariṇo hareḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्सराप्सरसां
अप्सरस् [f]
अप्सराप्सरसां
अप्सरस् [f]
श्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
विख्याता
विख्या [2. P.]
पुञ्जिकस्थला
पुञ्जिकस्थला [f]
परिख्याता
परिख्या [2. P.]
पत्नी
पत्नी [f]
केसरिणो
केसरिन् [adj]
हरेः
हरि [m]
अभिशापादभूत्तात वानरी कामरूपिणी । दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः ॥
abhiśāpādabhūttāta vānarī kāmarūpiṇī | duhitā vānarendrasya kuñjarasya mahātmanaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिशापाद्
अभिशाप [m]
अभूत्
भू [1. Ā.]
तात
तात [m]
वानरी
वानरी [f]
कामरूपिणी
कामरूपिन् [adj]
दुहिता
दुहितृ [f]
वानरेन्द्रस्य
वानर [m]
वानरेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
कुञ्जरस्य
कुञ्जर [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
कपित्वे चारुसर्वाङ्गी कदाचित्कामरूपिणी । मानुषं विग्रहं कृत्वा यौवनोत्तमशालिनी ॥
kapitve cārusarvāṅgī kadācitkāmarūpiṇī | mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā yauvanottamaśālinī ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कपित्वे
कपि [m]
कपित्वे
त्व [n]
चारुसर्वाङ्गी
चारु [adj]
चारुसर्वाङ्गी
सर्व [pron]
चारुसर्वाङ्गी
अङ्ग [adj]
कदाचित्
कदाचिद् [ind]
कामरूपिणी
कामरूपिन् [adj]
मानुषं
मानुष [adj]
विग्रहं
विग्रह [mn]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
यौवनोत्तमशालिनी
यौवन [n]
यौवनोत्तमशालिनी
उत्तम [adj]
यौवनोत्तमशालिनी
शालिन् [adj]
अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसंनिभे । विचित्रमाल्याभरणा महार्हक्षौमवासिनी ॥
acaratparvatasyāgre prāvṛḍambudasaṃnibhe | vicitramālyābharaṇā mahārhakṣaumavāsinī ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अचरत्
चर् [1. Ā.]
पर्वतस्याग्रे
पर्वत [mn]
पर्वतस्याग्रे
अग्र [n]
प्रावृडम्बुदसंनिभे
प्रावृष् [f]
प्रावृडम्बुदसंनिभे
अम्बुद [m]
प्रावृडम्बुदसंनिभे
संनिभ [adj]
विचित्रमाल्याभरणा
विचित्र [adj]
विचित्रमाल्याभरणा
माल्य [n]
विचित्रमाल्याभरणा
आभरण [n]
महार्हक्षौमवासिनी
महार्ह [adj]
महार्हक्षौमवासिनी
क्षौम [n]
महार्हक्षौमवासिनी
वासिन् [adj]
तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम् । स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपहरच्छनैः ॥
tasyā vastraṃ viśālākṣyāḥ pītaṃ raktadaśaṃ śubham | sthitāyāḥ parvatasyāgre māruto'paharacchanaiḥ ||
English Translation
It came moss that as that one of expansive eyes was standing on the mit of the mount, the Wind gently stole away her elegant bow cloth with crimson skirts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्या
तद् [pron]
वस्त्रं
वस्त्र [mn]
विशालाक्ष्याः
विशाल [adj]
विशालाक्ष्याः
अक्ष [adj]
पीतं
पीत [adj]
रक्तदशं
रक्त [adj]
रक्तदशं
दशा [f]
शुभम्
शुभ [adj]
स्थितायाः
स्था [1. Ā.]
पर्वतस्याग्रे
पर्वत [mn]
पर्वतस्याग्रे
अग्र [n]
मारुतो
मारुत [m]
ऽपहरच्छनैः
अपहृ [1. Ā.]
ऽपहरच्छनैः
शनैस् [ind]
स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ । स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम् ॥
sa dadarśa tatastasyā vṛttāvūrū susaṃhatau | stanau ca pīnau sahitau sujātaṃ cāru cānanam ||
English Translation
'Then he (Windgod) saw her curved, wellset thighs, her beautiful plump breasts and her lovely pleasing face.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
ददर्श
दृश् [6. P.]
ततस्तस्या
ततस् [ind]
ततस्तस्या
तद् [pron]
वृत्तावूरू
वृत्त [adj]
वृत्तावूरू
ऊरु [mf]
सुसंहतौ
सु [ind]
सुसंहतौ
संहन् [2. P.]
स्तनौ
स्तन [mn]
च
च [ind]
पीनौ
पीन [adj]
सहितौ
सहित [adj]
सुजातं
सुजात [adj]
चारु
चारु [adj]
चाननम्
च [ind]
चाननम्
आनन [n]
तां विशालायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम् । दृष्ट्वैव शुभसर्वाग्नीं पवनः काममोहितः ॥
tāṃ viśālāyataśroṇīṃ tanumadhyāṃ yaśasvinīm | dṛṣṭvaiva śubhasarvāgnīṃ pavanaḥ kāmamohitaḥ ||
English Translation
'On seeing the broad hips, slender waist and beautiful limbs of that famous lady the Windgod was infatuated.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
विशालायतश्रोणीं
विशाल [adj]
विशालायतश्रोणीं
आयम् [6. P.]
विशालायतश्रोणीं
श्रोणी [f]
तनुमध्यां
तनु [adj]
तनुमध्यां
मध्य [n]
यशस्विनीम्
यशस्विन् [adj]
दृष्ट्वैव
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वैव
एव [ind]
शुभसर्वाङ्गीं
शुभ [adj]
शुभसर्वाङ्गीं
सर्व [pron]
शुभसर्वाङ्गीं
अङ्ग [adj]
पवनः
पवन [m]
काममोहितः
काम [m]
काममोहितः
मोहय् [10. Ā.]
स तां भुजाभ्यां पीनाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः । मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम् ॥
sa tāṃ bhujābhyāṃ pīnābhyāṃ paryaṣvajata mārutaḥ | manmathāviṣṭasarvāṅgo gatātmā tāmaninditām ||
English Translation
'The Windgod lost his control over himself. His whole being was overpowered by love for her beautiful, flawless body. He embraced her with his long arms.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तां
तद् [pron]
भुजाभ्यां
भुज [m]
पीनाभ्यां
पीन [adj]
पर्यष्वजत
परिष्वज् [1. P.]
मारुतः
मारुत [m]
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो
मन्मथ [m]
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो
आविश् [6. Ā.]
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो
सर्व [pron]
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो
अङ्ग [n]
गतात्मा
गम् [6. Ā.]
गतात्मा
आत्मन् [m]
ताम्
तद् [pron]
अनिन्दिताम्
अनिन्दित [adj]
सा तु तत्रैव संभ्रान्ता सुवृत्ता वाक्यमब्रवीत् । एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति ॥
sā tu tatraiva saṃbhrāntā suvṛttā vākyamabravīt | ekapatnīvratamidaṃ ko nāśayitumicchati ||
English Translation
There influenced by fear, that one of excellent vows said,-no is it that desireth to lay violent hands upon my chastity?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तु
तु [ind]
तत्रैव
तत्र [ind]
तत्रैव
एव [ind]
संभ्रान्ता
सम्भ्रम् [1. P.]
सुवृत्ता
सु [ind]
सुवृत्ता
वृत्त [n]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
एकपत्नीव्रतम्
एक [pron]
एकपत्नीव्रतम्
पत्नी [f]
एकपत्नीव्रतम्
व्रत [n]
इदं
इदम् [pron]
को
क [pron]
नाशयितुम्
नाशय् [10. Ā.]
इच्छति
इष् [1. P.]
अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत । न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत्ते सुभगे भयम् ॥
añjanāyā vacaḥ śrutvā mārutaḥ pratyabhāṣata | na tvāṃ hiṃsāmi suśroṇi mā bhūtte subhage bhayam ||
English Translation
Hearing Anjana's words, the Wind answered, do not wrong you, O you of shapely hips. Let not her enter your heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अञ्जनाया
अञ्जना [f]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
मारुतः
मारुत [m]
प्रत्यभाषत
प्रतिभाष् [1. P.]
न
न [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
हिंसामि
हिंस् [7. Ā.]
सुश्रोणि
सुश्रोणी [f]
मा
मा [ind]
भूत्
भू [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
सुभगे
सुभग [adj]
भयम्
भय [n]
मनसास्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनि । वीर्यवान्बुद्धिसंपन्नः पुत्रस्तव भविष्यति ॥
manasāsmi gato yattvāṃ pariṣvajya yaśasvini | vīryavānbuddhisaṃpannaḥ putrastava bhaviṣyati ||
English Translation
As, O famous damsel, by embracing the, I have mentally entered into your womb, you shall her a son, intelligent and endued with prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनसास्मि
मनस् [n]
मनसास्मि
अस् [2. P.]
गतो
गम् [6. Ā.]
यत्
यत् [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
परिष्वज्य
परिष्वज् [1. P.]
यशस्विनि
यशस्विन् [adj]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
बुद्धिसम्पन्नः
बुद्धि [f]
बुद्धिसम्पन्नः
सम्पद् [4. P.]
पुत्रस्तव
पुत्र [m]
पुत्रस्तव
त्वद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने । फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्यपतो दिवम् ॥
abhyutthitaṃ tataḥ sūryaṃ bālo dṛṣṭvā mahāvane | phalaṃ ceti jighṛkṣustvamutplutyābhyapato divam ||
English Translation
In that mighty forest, you, a child, desirous of eating, seeing the sun risen, and taking on to be a fruit, sprang up and leaped into the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभ्युत्थितं
अभ्युत्था [1. P.]
ततः
ततस् [ind]
सूर्यं
सूर्य [m]
बालो
बाल [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
महावने
महत् [adj]
महावने
वन [n]
फलं
फल [n]
चेति
च [ind]
चेति
इति [ind]
जिघृक्षुस्त्वम्
जिघृक्षु [adj]
जिघृक्षुस्त्वम्
त्वद् [pron]
उत्प्लुत्याभ्यपतो
उत्प्लु [1. P.]
उत्प्लुत्याभ्यपतो
अभिपत् [1. Ā.]
दिवम्
दिव् [m]
शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे । तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं ततो गतः ॥
śatāni trīṇi gatvātha yojanānāṃ mahākape | tejasā tasya nirdhūto na viṣādaṃ tato gataḥ ||
English Translation
O mighty monkey, going three thousand Yojanas, you, struck by as energy, didst not feel poverty of spirit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शतानि
शत [mn]
त्रीणि
त्रि [nr]
गत्वाथ
गम् [6. Ā.]
गत्वाथ
अथ [ind]
योजनानां
योजन [fn]
महाकपे
महत् [adj]
महाकपे
कपि [m]
तेजसा
तेजस् [n]
तस्य
तद् [pron]
निर्धूतो
निर्धू [5. Ā.]
न
न [ind]
विषादं
विषाद [m]
ततो
ततस् [ind]
गतः
गम् [6. Ā.]
तावदापततस्तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे । क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं क्रोधाविष्टेन धीमता ॥
tāvadāpatatastūrṇamantarikṣaṃ mahākape | kṣiptamindreṇa te vajraṃ krodhāviṣṭena dhīmatā ||
English Translation
And, seeing you shing through the heavens, O mighty monkey, Indra, owing wrath, hurled his thunder-bolt at you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तावद्
तावत् [ind]
आपततस्तूर्णम्
आपत् [1. Ā.]
आपततस्तूर्णम्
तूर्णम् [ind]
अन्तरिक्षं
अन्तरिक्ष [n]
महाकपे
महत् [adj]
महाकपे
कपि [m]
क्षिप्तम्
क्षिप् [6. Ā.]
इन्द्रेण
इन्द्र [m]
ते
त्वद् [pron]
वज्रं
वज्र [mn]
क्रोधाविष्टेन
क्रोध [m]
क्रोधाविष्टेन
आविश् [6. Ā.]
धीमता
धीमत् [adj]
ततः शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत । ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्त्यते ॥
tataḥ śailāgraśikhare vāmo hanurabhajyata | tato hi nāmadheyaṃ te hanumāniti kīrtyate ||
English Translation
Thereat, breaking your left jaw, you (didst fall) on the mountain From this circumstance, your name has been known Hanuman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
शैलाग्रशिखरे
शैल [mn]
शैलाग्रशिखरे
अग्र [n]
शैलाग्रशिखरे
शिखर [mn]
वामो
वाम [adj]
हनुर्
हनु [mf]
अभज्यत
भञ्ज् [4. P.]
ततो
ततस् [ind]
हि
हि [ind]
नामधेयं
नामधेय [n]
ते
त्वद् [pron]
हनुमान्
हनुमन्त् [m]
इति
इति [ind]
कीर्त्यते
कीर्तय् [10. Ā.]
ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम् । त्रैलोक्ये भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः ॥
tatastvāṃ nihataṃ dṛṣṭvā vāyurgandhavahaḥ svayam | trailokye bhṛśasaṃkruddho na vavau vai prabhañjanaḥ ||
English Translation
Witnessing you beaten back, that bearer of fumes himself, the Wind, that breaketh everything before in wrath did not blow through the three worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्त्वां
ततस् [ind]
ततस्त्वां
त्वद् [pron]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
वायुर्
वायु [m]
गन्धवहः
गन्धवह [m]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
त्रैलोक्ये
त्रैलोक्य [n]
भृशसंक्रुद्धो
भृश [adj]
भृशसंक्रुद्धो
संक्रुध् [4. Ā.]
न
न [ind]
ववौ
वा [2. Ā.]
वै
वै [ind]
प्रभञ्जनः
प्रभञ्जन [m]
संभ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति । प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः ॥
saṃbhrāntāśca surāḥ sarve trailokye kṣubhite sati | prasādayanti saṃkruddhaṃ mārutaṃ bhuvaneśvarāḥ ||
English Translation
Thereat, all gods-lords of the universeinfluenced by fear in consequence of the triune world waxing agitated, began to path the wrathful Wind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संभ्रान्ताश्च
सम्भ्रम् [1. P.]
संभ्रान्ताश्च
च [ind]
सुराः
सुर [m]
सर्वे
सर्व [pron]
त्रैलोक्ये
त्रैलोक्य [n]
क्षुभिते
क्षुभ् [1. Ā.]
सति
अस् [2. P.]
प्रसादयन्ति
प्रसादय् [10. Ā.]
संक्रुद्धं
संक्रुध् [4. Ā.]
मारुतं
मारुत [m]
भुवनेश्वराः
भुवन [n]
भुवनेश्वराः
ईश्वर [m]
प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ । अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम ॥
prasādite ca pavane brahmā tubhyaṃ varaṃ dadau | aśastravadhyatāṃ tāta samare satyavikrama ||
English Translation
And on the Wind being mollified, Bra conferred on him a boon, saying,–O child, O you of prowess, (your son) shall be incapable of being slain in be by means of weapons.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रसादिते
प्रसादय् [10. Ā.]
च
च [ind]
पवने
पवन [m]
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
तुभ्यं
त्वद् [pron]
वरं
वर [mn]
ददौ
दा [1. Ā.]
अशस्त्रवध्यतां
अशस्त्र [adj]
अशस्त्रवध्यतां
वध्यता [f]
तात
तात [m]
समरे
समर [mn]
सत्यविक्रम
सत्य [adj]
सत्यविक्रम
विक्रम [m]
वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च । सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम् ॥
vajrasya ca nipātena virujaṃ tvāṃ samīkṣya ca | sahasranetraḥ prītātmā dadau te varamuttamam ||
English Translation
And seeing him sustain (serious) injury consequent on the impact of the thunder. He of a thousand eyes, pleased in his soul, also confer on (you) and excellent boon, O lord, saying, 'Your death: take place according to your will.' *Hanuman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वज्रस्य
वज्र [mn]
च
च [ind]
निपातेन
निपात [m]
विरुजं
विरुज् [adj]
त्वां
त्वद् [pron]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
च
च [ind]
सहस्रनेत्रः
सहस्रनेत्र [m]
प्रीतात्मा
प्री [9. Ā.]
प्रीतात्मा
आत्मन् [m]
ददौ
दा [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
वरम्
वर [mn]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
स्वच्छन्दतश्च मरणं ते भूयादिति वै प्रभो । स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः ॥
svacchandataśca maraṇaṃ te bhūyāditi vai prabho | sa tvaṃ kesariṇaḥ putraḥ kṣetrajo bhīmavikramaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वच्छन्दतश्च
स्वच्छन्द [adj]
स्वच्छन्दतश्च
च [ind]
मरणं
मरण [n]
ते
त्वद् [pron]
भूयाद्
भू [1. Ā.]
इति
इति [ind]
वै
वै [ind]
प्रभो
प्रभु [m]
स
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
केसरिणः
केसरिन् [m]
पुत्रः
पुत्र [m]
क्षेत्रजो
क्षेत्रज [m]
भीमविक्रमः
भीम [adj]
भीमविक्रमः
विक्रम [m]
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः । त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः ॥
mārutasyaurasaḥ putrastejasā cāpi tatsamaḥ | tvaṃ hi vāyusuto vatsa plavane cāpi tatsamaḥ ||
English Translation
'You are a son of Kesari endowed with terrific strength and a lawful son of Maruta also. You are, therefore, equal to the very Windgod in flying and in brilliance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मारुतस्यौरसः
मारुत [m]
मारुतस्यौरसः
औरस [m]
पुत्रस्तेजसा
पुत्र [m]
पुत्रस्तेजसा
तेजस् [n]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
तत्समः
तद् [pron]
तत्समः
सम [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
वायुसुतो
वायु [m]
वायुसुतो
सुत [m]
वत्स
वत्स [m]
प्लवने
प्लवन [n]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
तत्समः
तद् [pron]
तत्समः
सम [pron]
वयमद्य गतप्राणा भवानस्मासु साम्प्रतम् । दाक्ष्यविक्रमसंपन्नः पक्षिराज इवापरः ॥
vayamadya gataprāṇā bhavānasmāsu sāmpratam | dākṣyavikramasaṃpannaḥ pakṣirāja ivāparaḥ ||
English Translation
The are the son of the Wind, my child-equal to him in power of leaping. Now we are without our lives. And you, endowed with dexterity and vigour, and like another I of the monkeys,+ are before us. *Sugriva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयम्
मद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
गतप्राणा
गम् [6. Ā.]
गतप्राणा
प्राण [m]
भवान्
भवत् [adj]
अस्मासु
मद् [pron]
साम्प्रतम्
सांप्रतम् [ind]
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः
दाक्ष्य [n]
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः
विक्रम [m]
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः
सम्पद् [4. P.]
पक्षिराज
पक्षिन् [m]
पक्षिराज
राज [m]
इवापरः
इव [ind]
इवापरः
अपर [pron]
त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना । त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम् ॥
trivikrame mayā tāta saśailavanakānanā | triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī parikrāntā pradakṣiṇam ||
English Translation
On the occasion of Vişnu enveloping the earth with three steps, I, O child, had circa ambulated the earth with her mountains, woods and fore one and twenty times.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रिविक्रमे
त्रि [nr]
त्रिविक्रमे
विक्रम [m]
मया
मद् [pron]
तात
तात [m]
सशैलवनकानना
स [ind]
सशैलवनकानना
शैल [mn]
सशैलवनकानना
वन [n]
सशैलवनकानना
कानन [n]
त्रिः
त्रिस् [ind]
सप्तकृत्वः
सप्तन् [adj]
सप्तकृत्वः
कृत्वस् [ind]
पृथिवी
पृथिवी [f]
परिक्रान्ता
परिक्रम् [6. P.]
प्रदक्षिणम्
प्रदक्षिण [adj]
तदा चौषधयोऽस्माभिः संचिता देवशासनात् । निष्पन्नममृतं याभिस्तदासीन्नो महद्बलम् ॥
tadā cauṣadhayo'smābhiḥ saṃcitā devaśāsanāt | niṣpannamamṛtaṃ yābhistadāsīnno mahadbalam ||
English Translation
Then, commissioned by the gods, had gathered annuals, which (bcing cast on the deep), cat ambrosia to come out after churning. At that time, god was our strength.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदा
तदा [ind]
चौषधयो
च [ind]
चौषधयो
ओषधि [mf]
ऽस्माभिः
मद् [pron]
संचिता
संचि [5. Ā.]
देवशासनात्
देव [m]
देवशासनात्
शासन [n]
निष्पन्नम्
निष्पद् [4. Ā.]
अमृतं
अमृत [n]
याभिस्तदासीन्नो
यद् [pron]
याभिस्तदासीन्नो
तदा [ind]
याभिस्तदासीन्नो
अस् [2. P.]
याभिस्तदासीन्नो
मद् [pron]
महद्
महत् [adj]
बलम्
बल [mn]
स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः । साम्प्रतं कालमस्माकं भवान्सर्वगुणान्वितः ॥
sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ parihīnaparākramaḥ | sāmprataṃ kālamasmākaṃ bhavānsarvaguṇānvitaḥ ||
English Translation
But now I have grown old, and prowess has left me. At present we have you, furnish with every virtue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
इदानीम्
इदानीम् [ind]
अहं
मद् [pron]
वृद्धः
वृद्ध [adj]
परिहीनपराक्रमः
परिहा [3. Ā.]
परिहीनपराक्रमः
पराक्रम [m]
साम्प्रतं
सांप्रतम् [ind]
कालम्
काल [m]
अस्माकं
मद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
सर्वगुणान्वितः
सर्व [pron]
सर्वगुणान्वितः
गुण [mn]
सर्वगुणान्वितः
अन्वित [adj]
तद्विजृम्भस्व विक्रान्तः प्लवतामुत्तमो ह्यसि । त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामेयं सर्वा वानरवाहिनी ॥
tadvijṛmbhasva vikrāntaḥ plavatāmuttamo hyasi | tvadvīryaṃ draṣṭukāmeyaṃ sarvā vānaravāhinī ||
English Translation
Therefore, possessed of vigour, do I bestir yourself, and bound over (the main). You are the qualified of all. This entire monkey host is eager to bell your prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
विजृम्भस्व
विजृम्भ् [1. P.]
विक्रान्तः
विक्रम् [1. Ā.]
प्लवताम्
प्लु [1. P.]
उत्तमो
उत्तम [adj]
ह्यसि
हि [ind]
ह्यसि
अस् [2. P.]
त्वद्वीर्यं
त्वद् [pron]
त्वद्वीर्यं
वीर्य [n]
द्रष्टुकामेयं
द्रष्टु [m]
द्रष्टुकामेयं
काम [m]
द्रष्टुकामेयं
इदम् [pron]
सर्वा
सर्व [pron]
वानरवाहिनी
वानर [m]
वानरवाहिनी
वाहिनी [f]
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम् । परा हि सर्वभूतानां हनुमन्या गतिस्तव ॥
uttiṣṭha hariśārdūla laṅghayasva mahārṇavam | parā hi sarvabhūtānāṃ hanumanyā gatistava ||
English Translation
O redoubtable monkey, do you arise! leap over the mighty ocean. Your motion, Hanumān, asseth that of all beings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तिष्ठ
उत्था [1. Ā.]
हरिशार्दूल
हरि [m]
हरिशार्दूल
शार्दूल [m]
लङ्घयस्व
लङ्घय् [10. Ā.]
महार्णवम्
महत् [adj]
महार्णवम्
अर्णव [mn]
परा
पर [pron]
हि
हि [ind]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
हनुमन्
हनुमन्त् [m]
या
यद् [pron]
गतिस्तव
गति [f]
गतिस्तव
त्वद् [pron]
विषाण्णा हरयः सर्वे हनुमन्किमुपेक्षसे । विक्रमस्व महावेगो विष्णुस्त्रीन्विक्रमानिव ॥
viṣāṇṇā harayaḥ sarve hanumankimupekṣase | vikramasva mahāvego viṣṇustrīnvikramāniva ||
English Translation
All the monkeys are depressed. O Hanuman, did you overlook this? Put forth your you endowed with mighty vehemence, like Vişnu sing over the three worlds in three steps.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विषण्णा
विषद् [1. Ā.]
हरयः
हरि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
हनुमन्
हनुमन्त् [m]
किम्
क [pron]
उपेक्षसे
उपेक्ष् [1. P.]
विक्रमस्व
विक्रम् [1. Ā.]
महावेगो
महत् [adj]
महावेगो
वेग [m]
विष्णुस्त्रीन्
विष्णु [m]
विष्णुस्त्रीन्
त्रि [nr]
विक्रमान्
विक्रम [m]
इव
इव [ind]
ततस्तु वै जाम्बवताभिचोदितः; प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः । प्रहर्षयंस्तां हरिवीर वाहिनीं; चकार रूपं महदात्मनस्तदा ॥
tatastu vai jāmbavatābhicoditaḥ; pratītavegaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ | praharṣayaṃstāṃ harivīra vāhinīṃ; cakāra rūpaṃ mahadātmanastadā ||
English Translation
Exhorted by foremost of monkeys, that one famed for has speech, that key, the offspring of the Wind-god, gladdening the monkey-chiefs, wore (a fit) shape for crossing the ocean.* *Another epithet of Hanumān, Pavanātmaja-son to the Wind?? on the score of Redundency.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तु
ततस् [ind]
ततस्तु
तु [ind]
वै
वै [ind]
जाम्बवताभिचोदितः
जाम्बवन्त् [m]
जाम्बवताभिचोदितः
अभिचोदय् [10. P.]
प्रतीतवेगः
प्रती [2. P.]
प्रतीतवेगः
वेग [m]
पवनात्मजः
पवनात्मज [m]
कपिः
कपि [m]
प्रहर्षयंस्तां
प्रहर्षय् [10. P.]
प्रहर्षयंस्तां
तद् [pron]
हरिवीर
हरि [m]
हरिवीर
वीर [m]
वाहिनीं
वाहिनी [f]
चकार
कृ [2. Ā.]
रूपं
रूप [n]
महद्
महत् [adj]
आत्मनस्तदा
आत्मन् [m]
आत्मनस्तदा
तदा [ind]