ततोऽङ्गदवचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः । स्वं स्वं गतौ समुत्साहमाहुस्तत्र यथाक्रमम् ॥
tato'ṅgadavacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ | svaṃ svaṃ gatau samutsāhamāhustatra yathākramam ||
English Translation
Hearing Angada's speech, those foremost monkeys one after another began to speak, touching their respective competence in coursing.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽङ्गदवचः
अङ्गद [m]
ऽङ्गदवचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
ते
तद् [pron]
वानरोत्तमाः
वानर [m]
वानरोत्तमाः
उत्तम [adj]
स्वं
स्व [adj]
स्वं
स्व [adj]
गतौ
गति [f]
समुत्साहम्
समुत्साह [m]
आहुस्तत्र
अह् [1. P.]
आहुस्तत्र
तत्र [ind]
यथाक्रमम्
यथाक्रमम् [ind]
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवांस्तथा ॥
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavāṃstathā ||
English Translation
Gaja, and Gavākṣa, and Gavaya, and Sarabha, and Gandhamādana, and Mainda, and Dwivida, and Angada, and Jāmbavān.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गवाक्षः
गवाक्ष [m]
शरभो
शरभ [m]
हनुमान्
हनुमन्त् [m]
अङ्गदो
अङ्गद [m]
नलः
नल [m]
मैन्दश्च
मैन्द [m]
मैन्दश्च
च [ind]
द्विविदश्चोभौ
द्विविद [m]
द्विविदश्चोभौ
च [ind]
द्विविदश्चोभौ
उभ् [pron]
ताभ्यां
तद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
समो
सम [pron]
युधि
युध् [f]
आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम् । गवाक्षो योजनान्याह गमिष्यामीति विंशतिम् ॥
ābabhāṣe gajastatra plaveyaṃ daśayojanam | gavākṣo yojanānyāha gamiṣyāmīti viṃśatim ||
English Translation
Gaja said, “I can leap over ten Yojanas," and Gavaksa said, "I shall go twenty Yojanas."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गवाक्षो
गवाक्ष [m]
योजनान्याह
योजन [fn]
योजनान्याह
अह् [1. P.]
गमिष्यामीति
गम् [6. Ā.]
गमिष्यामीति
इति [ind]
विंशतिम्
विंशति [f]
गवयो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह । त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवंगमाः ॥
gavayo vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha | triṃśataṃ tu gamiṣyāmi yojanānāṃ plavaṃgamāḥ ||
English Translation
There monkey Sarabha said to those monkeys, “You monkey, I shall go thirty Yojanas."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गवयो
गवय [m]
वानरस्तत्र
वानर [m]
वानरस्तत्र
तत्र [ind]
वानरांस्तान्
वानर [m]
वानरांस्तान्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
त्रिंशतं
त्रिंशत् [f]
तु
तु [ind]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
योजनानां
योजन [fn]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
शरभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह । चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां न संशयः ॥
śarabho vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha | catvāriṃśadgamiṣyāmi yojanānāṃ na saṃśayaḥ ||
English Translation
There monkey Sarabha said to those monkeys, “You monkey, I shall go thirty Yojanas."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शरभो
शरभ [m]
वानरस्तत्र
वानर [m]
वानरस्तत्र
तत्र [ind]
वानरांस्तान्
वानर [m]
वानरांस्तान्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
चत्वारिंशद्
चत्वारिंशत् [f]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
योजनानां
योजन [fn]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
वानरांस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः । योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः ॥
vānarāṃstu mahātejā abravīdgandhamādanaḥ | yojanānāṃ gamiṣyāmi pañcāśattu na saṃśayaḥ ||
English Translation
And the exceedingly energetic monkey, Gandhamädana, said, I shall for certain go fifty Yojanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वानरांस्तु
वानर [m]
वानरांस्तु
तु [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
गन्धमादनः
गन्धमादन [m]
योजनानां
योजन [fn]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
पञ्चाशत्
पञ्चाशत् [f]
तु
तु [ind]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह । योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे ॥
maindastu vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha | yojanānāṃ paraṃ ṣaṣṭimahaṃ plavitumutsahe ||
English Translation
And the monkey Mainda said to the monkeys there, I shall undertake to leap over sixty Yojanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मैन्दस्तु
मैन्द [m]
मैन्दस्तु
तु [ind]
वानरस्तत्र
वानर [m]
वानरस्तत्र
तत्र [ind]
वानरांस्तान्
वानर [m]
वानरांस्तान्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
योजनानां
योजन [fn]
परं
पर [pron]
षष्टिम्
षष्टि [f]
अहं
मद् [pron]
प्लवितुम्
प्लु [1. P.]
उत्सहे
उत्सह् [1. P.]
ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत । गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिं योजनान्यहम् ॥
tatastatra mahātejā dvividaḥ pratyabhāṣata | gamiṣyāmi na saṃdehaḥ saptatiṃ yojanānyaham ||
English Translation
And then the highly energetic Dwivida said,-I Shall, for certain, go seventy Yojanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तत्र
ततस् [ind]
ततस्तत्र
तत्र [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
द्विविदः
द्विविद [m]
प्रत्यभाषत
प्रतिभाष् [1. P.]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
न
न [ind]
संदेहः
संदेह [m]
सप्ततिं
सप्तति [f]
योजनान्यहम्
योजन [fn]
योजनान्यहम्
मद् [pron]
सुषेणस्तु हरिश्रेष्ठः प्रोक्तवान्कपिसत्तमान् । अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगर्षभाः ॥
suṣeṇastu hariśreṣṭhaḥ proktavānkapisattamān | aśītiṃ yojanānāṃ tu plaveyaṃ plavagarṣabhāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुषेणस्तु
सुषेण [m]
सुषेणस्तु
तु [ind]
हरिश्रेष्ठः
हरि [m]
हरिश्रेष्ठः
श्रेष्ठ [adj]
प्रोक्तवान्
प्रवच् [2. P.]
कपिसत्तमान्
कपि [m]
कपिसत्तमान्
सत्तम [adj]
अशीतिं
अशीति [f]
योजनानां
योजन [fn]
तु
तु [ind]
प्लवेयं
प्लु [1. P.]
प्लवगर्षभाः
प्लवग [m]
प्लवगर्षभाः
ऋषभ [m]
तेषां कथयतां तत्र सर्वांस्ताननुमान्य च । ततो वृद्धतमस्तेषां जाम्बवान्प्रत्यभाषत ॥
teṣāṃ kathayatāṃ tatra sarvāṃstānanumānya ca | tato vṛddhatamasteṣāṃ jāmbavānpratyabhāṣata ||
English Translation
As they were speaking thus,' the oldest of them all, Jambavān, saluting them answered.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
कथयतां
कथय् [10. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
सर्वांस्तान्
सर्व [pron]
सर्वांस्तान्
तद् [pron]
अनुमान्य
अनुमानय् [10. Ā.]
च
च [ind]
ततो
ततस् [ind]
वृद्धतमस्तेषां
वृद्धतम [adj]
वृद्धतमस्तेषां
तद् [pron]
जाम्बवान्
जाम्बवन्त् [m]
प्रत्यभाषत
प्रतिभाष् [1. P.]
पूर्वमस्माकमप्यासीत्कश्चिद्गतिपराक्रमः । ते वयं वयसः पारमनुप्राप्ताः स्म साम्प्रतम् ॥
pūrvamasmākamapyāsītkaścidgatiparākramaḥ | te vayaṃ vayasaḥ pāramanuprāptāḥ sma sāmpratam ||
English Translation
'Earlier I was also very courageous, but now I have become old and reached the fag end of life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
अस्माकम्
मद् [pron]
अप्यासीत्
अपि [ind]
अप्यासीत्
अस् [2. P.]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
गतिपराक्रमः
गति [f]
गतिपराक्रमः
पराक्रम [m]
ते
तद् [pron]
वयं
मद् [pron]
वयसः
वयस् [n]
पारम्
पार [mn]
अनुप्राप्ताः
अनुप्राप् [5. Ā.]
स्म
स्म [ind]
साम्प्रतम्
सांप्रतम् [ind]
किं तु नैवं गते शक्यमिदं कार्यमुपेक्षितुम् । यदर्थं कपिराजश्च रामश्च कृतनिश्चयौ ॥
kiṃ tu naivaṃ gate śakyamidaṃ kāryamupekṣitum | yadarthaṃ kapirājaśca rāmaśca kṛtaniścayau ||
English Translation
'However in this situation, it is not possible for us to neglect (our task) as it is the order of the monkeyking and Rama who are determined to achieve the objective.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
तु
तु [ind]
नैवं
न [ind]
नैवं
एवम् [ind]
गते
गत [n]
शक्यम्
शक्य [adj]
इदं
इदम् [pron]
कार्यम्
कार्य [n]
उपेक्षितुम्
उपेक्ष् [1. P.]
यदर्थं
यद् [pron]
यदर्थं
अर्थ [mn]
कपिराजश्च
कपि [m]
कपिराजश्च
राज [m]
कपिराजश्च
च [ind]
रामश्च
राम [m]
रामश्च
च [ind]
कृतनिश्चयौ
कृ [2. Ā.]
कृतनिश्चयौ
निश्चय [m]
साम्प्रतं कालभेदेन या गतिस्तां निबोधत । नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः ॥
sāmprataṃ kālabhedena yā gatistāṃ nibodhata | navatiṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmi na saṃśayaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साम्प्रतं
सांप्रतम् [ind]
कालभेदेन
काल [m]
कालभेदेन
भेद [m]
या
यद् [pron]
गतिस्तां
गति [f]
गतिस्तां
तद् [pron]
निबोधत
निबुध् [4. P.]
नवतिं
नवति [f]
योजनानां
योजन [fn]
तु
तु [ind]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
तांश्च सर्वान्हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवान्पुनरब्रवीत् । न खल्वेतावदेवासीद्गमने मे पराक्रमः ॥
tāṃśca sarvānhariśreṣṭhāñjāmbavānpunarabravīt | na khalvetāvadevāsīdgamane me parākramaḥ ||
English Translation
Jāmbavān said this to those choice monkeys. But (formerly) my prowess in leaping was forsooth not such.* Of old in the sacrifice of Virocana's son, the external Lord Visnu, when he had covered the entire universe with three steps, was circumambulated by me. *i.e. it was greater.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तांश्च
तद् [pron]
तांश्च
च [ind]
सर्वान्
सर्व [pron]
हरिश्रेष्ठाञ्
हरि [m]
हरिश्रेष्ठाञ्
श्रेष्ठ [adj]
जाम्बवान्
जाम्बवन्त् [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
न
न [ind]
खल्वेतावद्
खलु [ind]
खल्वेतावद्
एतावत् [adj]
एवासीद्
एव [ind]
एवासीद्
अस् [2. P.]
गमने
गमन [n]
मे
मद् [pron]
पराक्रमः
पराक्रम [m]
मया महाबलैश्चैव यज्ञे विष्णुः सनातनः । प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमः ॥
mayā mahābalaiścaiva yajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ | pradakṣiṇīkṛtaḥ pūrvaṃ kramamāṇastrivikramaḥ ||
English Translation
'In the past, at the time of the wellknown yagna (of king Bali) I was very strong. I circumambulated the eternal Vishnu while he was taking three strides (in his incarnation of Trivikrama Vamana.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
महाबलैश्चैव
महत् [adj]
महाबलैश्चैव
बल [mn]
महाबलैश्चैव
च [ind]
महाबलैश्चैव
एव [ind]
यज्ञे
यज्ञ [m]
विष्णुः
विष्णु [m]
सनातनः
सनातन [adj]
प्रदक्षिणीकृतः
प्रदक्षिणीकृ [8. P.]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
क्रममाणस्त्रिविक्रमः
क्रम् [4. P.]
क्रममाणस्त्रिविक्रमः
त्रिविक्रम [m]
स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः । यौवने च तदासीन्मे बलमप्रतिमं परैः ॥
sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ plavane mandavikramaḥ | yauvane ca tadāsīnme balamapratimaṃ paraiḥ ||
English Translation
But I who was all this, have waxed old, and my vigour sits feebly upon me. In my youth, ever, my strength was exceeding great and incomparable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
इदानीम्
इदानीम् [ind]
अहं
मद् [pron]
वृद्धः
वृद्ध [adj]
प्लवने
प्लवन [n]
मन्दविक्रमः
मन्द [adj]
मन्दविक्रमः
विक्रम [m]
यौवने
यौवन [n]
च
च [ind]
तदासीन्मे
तदा [ind]
तदासीन्मे
अस् [2. P.]
तदासीन्मे
मद् [pron]
बलम्
बल [mn]
अप्रतिमं
अप्रतिम [adj]
परैः
पर [pron]
संप्रत्येतावतीं शक्तिं गमने तर्कयाम्यहम् । नैतावता च संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति ॥
saṃpratyetāvatīṃ śaktiṃ gamane tarkayāmyaham | naitāvatā ca saṃsiddhiḥ kāryasyāsya bhaviṣyati ||
English Translation
Now I can only by my own energy, course thus far. But has a bound shall not bring success on our undertaking.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संप्रत्येतावतीं
सम्प्रति [ind]
संप्रत्येतावतीं
एतावत् [adj]
शक्तिं
शक्ति [f]
गमने
गमन [n]
तर्कयाम्यहम्
तर्कय् [Denom. Ā.]
तर्कयाम्यहम्
मद् [pron]
नैतावता
न [ind]
नैतावता
एतावत् [adj]
च
च [ind]
संसिद्धिः
संसिद्धि [f]
कार्यस्यास्य
कार्य [n]
कार्यस्यास्य
इदम् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा । अनुमान्य महाप्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥
athottaramudārārthamabravīdaṅgadastadā | anumānya mahāprājño jāmbavantaṃ mahākapim ||
English Translation
After this, saluting the mighty monkey, Jāmbavān, the wise Angada spoke straight sense, saying,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथोत्तरम्
अथ [ind]
अथोत्तरम्
उत्तर [n]
उदारार्थम्
उदार [adj]
उदारार्थम्
अर्थ [mn]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
अङ्गदस्तदा
अङ्गद [m]
अङ्गदस्तदा
तदा [ind]
अनुमान्य
अनुमानय् [10. Ā.]
महाप्राज्ञो
महत् [adj]
महाप्राज्ञो
प्राज्ञ [adj]
जाम्बवन्तं
जाम्बवन्त् [m]
महाकपिम्
महत् [adj]
महाकपिम्
कपि [m]
अहमेतद्गमिष्यामि योजनानां शतं महत् । निवर्तने तु मे शक्तिः स्यान्न वेति न निश्चितम् ॥
ahametadgamiṣyāmi yojanānāṃ śataṃ mahat | nivartane tu me śaktiḥ syānna veti na niścitam ||
English Translation
I can go over this mighty hundred Yojanas; but there is no certainty as to my answer of returning.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहम्
मद् [pron]
एतद्
एतद् [pron]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
योजनानां
योजन [fn]
शतं
शत [mn]
महत्
महत् [adj]
निवर्तने
निवर्तन [n]
तु
तु [ind]
मे
मद् [pron]
शक्तिः
शक्ति [f]
स्यान्न
अस् [2. P.]
स्यान्न
न [ind]
वेति
वा [ind]
वेति
इति [ind]
न
न [ind]
निश्चितम्
निश्चि [5. Ā.]
तमुवाच हरिश्रेष्ठो जाम्बवान्वाक्यकोविदः । ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम ॥
tamuvāca hariśreṣṭho jāmbavānvākyakovidaḥ | jñāyate gamane śaktistava haryṛkṣasattama ||
English Translation
Jambavan who was skilful in speech spoke to that great Angada, 'O leader among monkeys and bears your energy to cover this distance is wellknown to us'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
हरिश्रेष्ठो
हरि [m]
हरिश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
जाम्बवान्
जाम्बवन्त् [m]
वाक्यकोविदः
वाक्य [n]
वाक्यकोविदः
कोविद [adj]
ज्ञायते
ज्ञा [4. Ā.]
गमने
गमन [n]
शक्तिस्तव
शक्ति [f]
शक्तिस्तव
त्वद् [pron]
हर्यृक्षसत्तम
हरि [m]
हर्यृक्षसत्तम
ऋक्ष [m]
हर्यृक्षसत्तम
सत्तम [adj]
कामं शतसहस्रं वा न ह्येष विधिरुच्यते । योजनानां भवाञ्शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम् ॥
kāmaṃ śatasahasraṃ vā na hyeṣa vidhirucyate | yojanānāṃ bhavāñśakto gantuṃ pratinivartitum ||
English Translation
Thereat, Jāmbavān, cognizant of speech, said to that foremost of monkeys,-0 foremost of leonine as, we know your power of motion, you are capable of ursing a hundred thousand Yojanas, as well as of coming back. But we say that even this is what is fit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामं
कामम् [ind]
शतसहस्रं
शत [mn]
शतसहस्रं
सहस्र [mn]
वा
वा [ind]
न
न [ind]
ह्येष
हि [ind]
ह्येष
एतद् [pron]
विधिर्
विधि [m]
उच्यते
वच् [2. P.]
योजनानां
योजन [fn]
भवाञ्
भवत् [adj]
शक्तो
शक् [4. P.]
गन्तुं
गम् [6. Ā.]
प्रतिनिवर्तितुम्
प्रतिनिवृत् [1. Ā.]
न हि प्रेषयिता तत स्वामी प्रेष्यः कथंचन । भवतायं जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम ॥
na hi preṣayitā tata svāmī preṣyaḥ kathaṃcana | bhavatāyaṃ janaḥ sarvaḥ preṣyaḥ plavagasattama ||
English Translation
My child, ore master must on no account be commanded by his servants. foremost of monkeys, all these should be commanded your you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
प्रेषयिता
प्रेषयितृ [adj]
तात
तात [m]
स्वामी
स्वामिन् [m]
प्रेष्यः
प्रेष्य [m]
कथंचन
कथंचन [ind]
भवतायं
भवत् [adj]
भवतायं
इदम् [pron]
जनः
जन [m]
सर्वः
सर्व [pron]
प्रेष्यः
प्रेष् [4. P.]
प्लवगसत्तम
प्लवग [m]
प्लवगसत्तम
सत्तम [adj]
भवान्कलत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः । स्वामी कलत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परंतप ॥
bhavānkalatramasmākaṃ svāmibhāve vyavasthitaḥ | svāmī kalatraṃ sainyasya gatireṣā paraṃtapa ||
English Translation
You are our spouse, and (at the same time) occuying the position of our husband. The master is the spouse if the army. This is the way of the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवान्
भवत् [adj]
कलत्रम्
कलत्र [n]
अस्माकं
मद् [pron]
स्वामिभावे
स्वामिन् [m]
स्वामिभावे
भाव [m]
व्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
स्वामी
स्वामिन् [m]
कलत्रं
कलत्र [n]
सैन्यस्य
सैन्य [n]
गतिर्
गति [f]
एषा
एतद् [pron]
परंतप
परंतप [adj]
तस्मात्कलत्रवत्तात प्रतिपाल्यः सदा भवान् । अपि चैतस्य कार्यस्य भवान्मूलमरिंदम ॥
tasmātkalatravattāta pratipālyaḥ sadā bhavān | api caitasya kāryasya bhavānmūlamariṃdama ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तद् [pron]
कलत्रवत्
कलत्र [n]
कलत्रवत्
वत् [ind]
तात
तात [m]
प्रतिपाल्यः
प्रतिपालय् [10. Ā.]
सदा
सदा [ind]
भवान्
भवत् [adj]
अपि
अपि [ind]
चैतस्य
च [ind]
चैतस्य
एतद् [pron]
कार्यस्य
कार्य [n]
भवान्मूलम्
भवत् [adj]
भवान्मूलम्
मूल [mn]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः । मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः पुष्पफलादयः ॥
mūlamarthasya saṃrakṣyameṣa kāryavidāṃ nayaḥ | mūle hi sati sidhyanti guṇāḥ puṣpaphalādayaḥ ||
English Translation
The root of any work must be preserved. This is the policy of those versed in business. The root existing, all the virtues, obtaining fruit, certainly meet with success.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मूलम्
मूल [mn]
अर्थस्य
अर्थ [mn]
संरक्ष्यम्
संरक्ष् [1. Ā.]
एष
एतद् [pron]
कार्यविदां
कार्य [n]
कार्यविदां
विद् [adj]
नयः
नय [m]
मूले
मूल [mn]
हि
हि [ind]
सति
अस् [2. P.]
सिध्यन्ति
सिध् [4. Ā.]
गुणाः
गुण [mn]
पुष्पफलादयः
पुष्प [n]
पुष्पफलादयः
फल [n]
पुष्पफलादयः
आदि [m]
तद्भवानस्या कार्यस्य साधने सत्यविक्रमः । बुद्धिविक्रमसंपन्नो हेतुरत्र परंतपः ॥
tadbhavānasyā kāryasya sādhane satyavikramaḥ | buddhivikramasaṃpanno heturatra paraṃtapaḥ ||
English Translation
You, O you having truth for prowess are the instrument of this undertaking, and, O subduer of enemies, furnished with sense and vigour, you are the occasion herein. And, O foremost of monkeys, you are both our superior, and our superior's son; and resorting to you we are enabled to accomplish our object.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
कार्यस्य
कार्य [n]
साधने
साधन [n]
सत्यविक्रमः
सत्य [adj]
सत्यविक्रमः
विक्रम [m]
बुद्धिविक्रमसम्पन्नो
बुद्धि [f]
बुद्धिविक्रमसम्पन्नो
विक्रम [m]
बुद्धिविक्रमसम्पन्नो
सम्पद् [4. P.]
हेतुर्
हेतु [m]
अत्र
अत्र [ind]
परंतपः
परंतप [adj]
गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम । भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने ॥
guruśca guruputraśca tvaṃ hi naḥ kapisattama | bhavantamāśritya vayaṃ samarthā hyarthasādhane ||
English Translation
You, O you having truth for prowess are the instrument of this undertaking, and, O subduer of enemies, furnished with sense and vigour, you are the occasion herein. And, O foremost of monkeys, you are both our superior, and our superior's son; and resorting to you we are enabled to accomplish our object.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गुरुश्च
गुरु [m]
गुरुश्च
च [ind]
गुरुपुत्रश्च
गुरु [m]
गुरुपुत्रश्च
पुत्र [m]
गुरुपुत्रश्च
च [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
नः
मद् [pron]
कपिसत्तम
कपि [m]
कपिसत्तम
सत्तम [adj]
भवन्तम्
भवत् [adj]
आश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
वयं
मद् [pron]
समर्था
समर्थ [adj]
ह्यर्थसाधने
हि [ind]
ह्यर्थसाधने
अर्थ [mn]
ह्यर्थसाधने
साधन [n]
उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः । प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः ॥
uktavākyaṃ mahāprājñaṃ jāmbavantaṃ mahākapiḥ | pratyuvācottaraṃ vākyaṃ vālisūnurathāṅgadaḥ ||
English Translation
Threat that mighty monkey, Angada, son to Vali, answered the exceedingly wise Jambavan, when he had spoken,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उक्तवाक्यं
वच् [2. P.]
उक्तवाक्यं
वाक्य [n]
महाप्राज्ञं
महत् [adj]
महाप्राज्ञं
प्राज्ञ [adj]
जाम्बवन्तं
जाम्बवन्त् [m]
महाकपिः
महत् [adj]
महाकपिः
कपि [m]
प्रत्युवाचोत्तरं
प्रतिवच् [3. Ā.]
प्रत्युवाचोत्तरं
उत्तर [n]
वाक्यं
वाक्य [n]
वालिसूनुर्
वालिन् [m]
वालिसूनुर्
सूनु [m]
अथाङ्गदः
अथ [ind]
अथाङ्गदः
अङ्गद [m]
यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुंगवः । पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम् ॥
yadi nāhaṃ gamiṣyāmi nānyo vānarapuṃgavaḥ | punaḥ khalvidamasmābhiḥ kāryaṃ prāyopaveśanam ||
English Translation
If I go not, nor any other powerful monkey, then we should for certain again sit ourselves down to fast to death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
नान्यो
न [ind]
नान्यो
अन्य [pron]
वानरपुंगवः
वानर [m]
वानरपुंगवः
पुंगव [m]
पुनः
पुनर् [ind]
खल्विदम्
खलु [ind]
खल्विदम्
इदम् [pron]
अस्माभिः
मद् [pron]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
प्रायोपवेशनम्
प्राय [m]
प्रायोपवेशनम्
उपवेशन [n]
न ह्यकृत्वा हरिपतेः संदेशं तस्य धीमतः । तत्रापि गत्वा प्राणानां पश्यामि परिरक्षणम् ॥
na hyakṛtvā haripateḥ saṃdeśaṃ tasya dhīmataḥ | tatrāpi gatvā prāṇānāṃ paśyāmi parirakṣaṇam ||
English Translation
Without doing the mandate of the intelligent lord of monkeys, we, repairing thither, shall not behold ourselves alive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ह्यकृत्वा
हि [ind]
ह्यकृत्वा
अकृत्वा [ind]
हरिपतेः
हरि [m]
हरिपतेः
पति [m]
संदेशं
संदेश [m]
तस्य
तद् [pron]
धीमतः
धीमत् [adj]
तत्रापि
तत्र [ind]
तत्रापि
अपि [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
प्राणानां
प्राण [m]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
परिरक्षणम्
परिरक्षण [n]
स हि प्रसादे चात्यर्थं कोपे च हरिरीश्वरः । अतीत्य तस्य संदेशं विनाशो गमने भवेत् ॥
sa hi prasāde cātyarthaṃ kope ca harirīśvaraḥ | atītya tasya saṃdeśaṃ vināśo gamane bhavet ||
English Translation
He is extreme both in showing favour and in anger. Disregarding his order, we shall, going there, meet with destruction. And his ire shall, not take any other course.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
प्रसादे
प्रसाद [m]
चात्यर्थं
च [ind]
चात्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
कोपे
कोप [m]
च
च [ind]
हरिर्
हरि [m]
ईश्वरः
ईश्वर [m]
अतीत्य
अती [1. P.]
तस्य
तद् [pron]
संदेशं
संदेश [m]
विनाशो
विनाश [m]
गमने
गमन [n]
भवेत्
भू [1. Ā.]
तद्यथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः । तद्भवानेव दृष्टार्थः संचिन्तयितुमर्हति ॥
tadyathā hyasya kāryasya na bhavatyanyathā gatiḥ | tadbhavāneva dṛṣṭārthaḥ saṃcintayitumarhati ||
English Translation
Therefore it behoves you, cap of seeing issues, to reflect.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
यथा
यथा [ind]
ह्यस्य
हि [ind]
ह्यस्य
इदम् [pron]
कार्यस्य
कार्य [n]
न
न [ind]
भवत्यन्यथा
भू [1. Ā.]
भवत्यन्यथा
अन्यथा [ind]
गतिः
गति [f]
तद्
तद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
एव
एव [ind]
दृष्टार्थः
दृश् [6. P.]
दृष्टार्थः
अर्थ [mn]
संचिन्तयितुम्
संचिन्तय् [10. Ā.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
सोऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः । जाम्बवानुत्तरं वाक्यं प्रोवाचेदं ततोऽङ्गदम् ॥
so'ṅgadena tadā vīraḥ pratyuktaḥ plavagarṣabhaḥ | jāmbavānuttaraṃ vākyaṃ provācedaṃ tato'ṅgadam ||
English Translation
Thus addressed by Angada that powerful and heroic monkey Jāmbavān answered Angada in excellent words, saying,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽङ्गदेन
अङ्गद [m]
तदा
तदा [ind]
वीरः
वीर [m]
प्रत्युक्तः
प्रतिवच् [3. Ā.]
प्लवगर्षभः
प्लवग [m]
प्लवगर्षभः
ऋषभ [m]
जाम्बवान्
जाम्बवन्त् [m]
उत्तरं
उत्तर [n]
वाक्यं
वाक्य [n]
प्रोवाचेदं
प्रवच् [2. P.]
प्रोवाचेदं
इदम् [pron]
ततो
ततस् [ind]
ऽङ्गदम्
अङ्गद [m]
अस्य ते वीर कार्यस्य न किंचित्परिहीयते । एष संचोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति ॥
asya te vīra kāryasya na kiṃcitparihīyate | eṣa saṃcodayāmyenaṃ yaḥ kāryaṃ sādhayiṣyati ||
English Translation
That . business, O hero, say most moult a feather. I shall despatch even him who's bring about success.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्य
इदम् [pron]
ते
त्वद् [pron]
वीर
वीर [m]
कार्यस्य
कार्य [n]
न
न [ind]
किंचित्
कश्चित् [pron]
परिहीयते
परिहा [3. Ā.]
एष
एतद् [pron]
संचोदयाम्येनं
संचोदय् [10. Ā.]
संचोदयाम्येनं
एनद् [pron]
यः
यद् [pron]
कार्यं
कार्य [n]
साधयिष्यति
साधय् [10. Ā.]
ततः प्रतीतं प्लवतां वरिष्ठ;मेकान्तमाश्रित्य सुखोपविष्टम् । संचोदयामास हरिप्रवीरो; हरिप्रवीरं हनुमन्तमेव ॥
tataḥ pratītaṃ plavatāṃ variṣṭha;mekāntamāśritya sukhopaviṣṭam | saṃcodayāmāsa haripravīro; haripravīraṃ hanumantameva ||
English Translation
Then that heroic monkey ordered foremost of monkeys, the highly heroic monkey Hanuman who stood apart, convinced (of the wisdom of Jambavān decision).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्रतीतं
प्रती [2. P.]
प्लवतां
प्लु [1. P.]
वरिष्ठम्
वरिष्ठ [adj]
एकान्तम्
एकान्त [adj]
आश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
सुखोपविष्टम्
सुख [adj]
सुखोपविष्टम्
उपविश् [6. P.]
संचोदयामास
संचोदय् [10. Ā.]
हरिप्रवीरो
हरि [m]
हरिप्रवीरो
प्रवीर [m]
हरिप्रवीरं
हरि [m]
हरिप्रवीरं
प्रवीर [m]
हनुमन्तम्
हनुमन्त् [m]
एव
एव [ind]