तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् । कुम्भकर्णो बभाषेऽथ वचनं प्रजहास च ॥
tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam | kumbhakarṇo babhāṣe'tha vacanaṃ prajahāsa ca ||
English Translation
Hearing the lament of the king of Rākşasas, Kumbhakarma, laughing said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
राक्षसराजस्य
राक्षस [m]
राक्षसराजस्य
राज [m]
निशम्य
निशामय् [10. Ā.]
परिदेवितम्
परिदेवित [n]
कुम्भकर्णो
कुम्भकर्ण [m]
बभाषे
भाष् [1. P.]
ऽथ
अथ [ind]
वचनं
वचन [n]
प्रजहास
प्रहस् [1. Ā.]
च
च [ind]
दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये । हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया ॥
dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye | hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā ||
English Translation
That evil which on the occasion of the conclave we had seen, has befallen you, who have passed by what was fraught with your good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्टो
दृश् [6. P.]
दोषो
दोष [mn]
हि
हि [ind]
यो
यद् [pron]
ऽस्माभिः
मद् [pron]
पुरा
पुरा [ind]
मन्त्रविनिर्णये
मन्त्र [mn]
मन्त्रविनिर्णये
विनिर्णय [m]
हितेष्वनभियुक्तेन
हित [adj]
हितेष्वनभियुक्तेन
अनभियुक्त [adj]
सो
तद् [pron]
ऽयम्
इदम् [pron]
आसादितस्त्वया
आसादय् [10. Ā.]
आसादितस्त्वया
त्वद् [pron]
शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः । निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ॥
śīghraṃ khalvabhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ | nirayeṣveva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ ||
English Translation
Even as a sinner reaps perdition, verily has the fruit of your unrighteous act found you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शीघ्रं
शीघ्रम् [ind]
खल्वभ्युपेतं
खलु [ind]
खल्वभ्युपेतं
अभ्युपे [2. P.]
त्वां
त्वद् [pron]
फलं
फल [n]
पापस्य
पाप [adj]
कर्मणः
कर्मन् [n]
निरयेष्वेव
निरय [m]
निरयेष्वेव
एव [ind]
पतनं
पतन [n]
यथा
यथा [ind]
दुष्कृतकर्मणः
दुष्कृत [n]
दुष्कृतकर्मणः
कर्मन् [n]
प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम् । केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ॥
prathamaṃ vai mahārāja kṛtyametadacintitam | kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ ||
English Translation
At first, O mighty king, you did not ponder over this course of conduct; nor, from pride of prowess, did you at all take note of the evil thereof.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रथमं
प्रथमम् [ind]
वै
वै [ind]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
कृत्यम्
कृत्य [n]
एतद्
एतद् [pron]
अचिन्तितम्
अ [ind]
अचिन्तितम्
चिन्तय् [10. Ā.]
केवलं
केवलम् [ind]
वीर्यदर्पेण
वीर्य [n]
वीर्यदर्पेण
दर्प [m]
नानुबन्धो
न [ind]
नानुबन्धो
अनुबन्ध [m]
विचारितः
विचारय् [10. Ā.]
यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः । पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ ॥
yaḥ paścātpūrvakāryāṇi kuryādaiśvaryamāsthitaḥ | pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau ||
English Translation
He that dose last what should be done first, and what should be done last, is ignorant of what is prudence and what not.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
पश्चात्
पश्चात् [ind]
पूर्वकार्याणि
पूर्व [pron]
पूर्वकार्याणि
कार्य [n]
कुर्याद्
कृ [2. Ā.]
ऐश्वर्यम्
ऐश्वर्य [n]
आस्थितः
आस्था [1. Ā.]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
चोत्तरकार्याणि
च [ind]
चोत्तरकार्याणि
उत्तर [adj]
चोत्तरकार्याणि
कार्य [n]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
वेद
विद् [6. Ā.]
नयानयौ
नय [m]
नयानयौ
अनय [m]
देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ॥
deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat | kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva ||
English Translation
Acts not performed in harmony with season and place, like to acts performed counter to season and place, are the occasions of misery, and resemble clarified butter poured into fire that has not been sanctified.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देशकालविहीनानि
देश [m]
देशकालविहीनानि
काल [m]
देशकालविहीनानि
विहा [3. Ā.]
कर्माणि
कर्मन् [n]
विपरीतवत्
विपरीत [adj]
विपरीतवत्
वत् [ind]
क्रियमाणानि
कृ [2. Ā.]
दुष्यन्ति
दुष् [4. Ā.]
हवींष्यप्रयतेष्विव
हविस् [n]
हवींष्यप्रयतेष्विव
अप्रयत [adj]
हवींष्यप्रयतेष्विव
इव [ind]
त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति । सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि ॥
trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati | sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi ||
English Translation
He stay well in the path that, in consultation with his counsellors, ascertain the five way touching the three kinds of action* *The five ways are (1) the mans of commencing an act (2) person, thing and wealth, (3) division of season and place, (4) providing agains mischance (5) success. The three kinds of action are treaty, war, etc. All this is nebulous; And the commentator is sadly reticent over this extremely important passage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रयाणां
त्रि [nr]
पञ्चधा
पञ्चधा [ind]
योगं
योग [m]
कर्मणां
कर्मन् [n]
यः
यद् [pron]
प्रपश्यति
प्रपश् [4. P.]
सचिवैः
सचिव [m]
समयं
समय [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
स
तद् [pron]
सभ्ये
सभ्य [adj]
वर्तते
वृत् [3. P.]
पथि
पथिन् [m]
यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति । बुध्यते सचिवान्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति ॥
yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati | budhyate sacivānbuddhyā suhṛdaścānupaśyati ||
English Translation
"The king who does his duty in time in accordance with justice and thinking intelligently with his ministers, understands rightly."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथागमं
यथागम [adj]
च
च [ind]
यो
यद् [pron]
राजा
राजन् [m]
समयं
समय [m]
विचिकीर्षति
विचिकीर्ष् [Desid. Ā.]
बुध्यते
बुध् [1. Ā.]
सचिवान्
सचिव [m]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
सुहृदश्चानुपश्यति
सुहृद् [m]
सुहृदश्चानुपश्यति
च [ind]
सुहृदश्चानुपश्यति
अनुपश् [4. Ā.]
धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वा रक्षसां पते । भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvā rakṣasāṃ pate | bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ ||
English Translation
The king that aided by his own intelligence as well as his counsellors act after reflection in consonance with the science of polity, that distinguish his friends from his foes), and, O lord of the Raksasas, that seasonably' pursue righteousness, or profit, or desire, or any two, or all these combined-truly has understanding.? 1. Religion is to be sought in the morning, profit in the afternoon, and desire at nigh, so the commentator. 2. One is at sea in the midst of these formless generalities. The tantalized intellect makes a desperate attempt to grasp the body of the shadow seeming substance, but the empty air mocks his pains. A translator, however, is fast bound to the oar and must pull on, will be, nil he.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मम्
धर्म [mn]
अर्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
कामं
काम [m]
च
च [ind]
सर्वान्
सर्व [pron]
वा
वा [ind]
रक्षसां
रक्षस् [n]
पते
पति [m]
भजते
भज् [1. Ā.]
पुरुषः
पुरुष [m]
काले
काल [m]
त्रीणि
त्रि [nr]
द्वन्द्वानि
द्वंद्व [mn]
वा
वा [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते । राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ॥
triṣu caiteṣu yacchreṣṭhaṃ śrutvā tannāvabudhyate | rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam ||
English Translation
But the king or the heir apparent, that, having heard what is prime among the three, does not understand, has his time in vain on his erudition.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रिषु
त्रि [nr]
चैतेषु
च [ind]
चैतेषु
एतद् [pron]
यच्छ्रेष्ठं
यद् [pron]
यच्छ्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तन्नावबुध्यते
तद् [pron]
तन्नावबुध्यते
न [ind]
तन्नावबुध्यते
अवबुध् [4. P.]
राजा
राजन् [m]
वा
वा [ind]
राजमात्रो
राजन् [m]
राजमात्रो
मात्र [n]
वा
वा [ind]
व्यर्थं
व्यर्थ [adj]
तस्य
तद् [pron]
बहुश्रुतम्
बहु [adj]
बहुश्रुतम्
श्रुत [n]
उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम् । योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ ॥
upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam | yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāvubhau ca nayānayau ||
English Translation
He that controlling his own self, consult with his counsellors seasonably touching gift, forbearance, difference and prowess, as well as virtue, profit and desire-does not in this world come by calamity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपप्रदानं
उपप्रदान [n]
सान्त्वं
सान्त्व [n]
वा
वा [ind]
भेदं
भेद [m]
काले
काल [m]
च
च [ind]
विक्रमम्
विक्रम [m]
योगं
योग [m]
च
च [ind]
रक्षसां
रक्षस् [n]
श्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
तावुभौ
तद् [pron]
तावुभौ
उभ् [pron]
च
च [ind]
नयानयौ
नय [m]
नयानयौ
अनय [m]
काले धर्मार्थकामान्यः संमन्त्र्य सचिवैः सह । निषेवेतात्मवाँल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥
kāle dharmārthakāmānyaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha | niṣevetātmavām̐lloke na sa vyasanamāpnuyāt ||
English Translation
He that controlling his own self, consult with his counsellors seasonably touching gift, forbearance, difference and prowess, as well as virtue, profit and desire-does not in this world come by calamity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काले
काल [m]
धर्मार्थकामान्
धर्म [mn]
धर्मार्थकामान्
अर्थ [mn]
धर्मार्थकामान्
काम [m]
यः
यद् [pron]
संमन्त्र्य
सम्मन्त्रय् [Denom. Ā.]
सचिवैः
सचिव [m]
सह
सह [ind]
निषेवेतात्मवांल्
निषेव् [1. Ā.]
निषेवेतात्मवांल्
आत्मवत् [adj]
लोके
लोक [m]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
व्यसनम्
व्यसन [n]
आप्नुयात्
आप् [1. P.]
हितानुबन्धमालोक्य कार्याकार्यमिहात्मनः । राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति ॥
hitānubandhamālokya kāryākāryamihātmanaḥ | rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati ||
English Translation
Perceiving the fair fruit (of a line of action) accruing to him here, a king should act in consultation with counsellors endowed with intelligence and versed in the import of things.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हितानुबन्धम्
हित [adj]
हितानुबन्धम्
अनुबन्ध [m]
आलोक्य
आलोकय् [10. Ā.]
कार्याकार्यम्
कार्य [n]
कार्याकार्यम्
अकार्य [n]
इहात्मनः
इह [ind]
इहात्मनः
आत्मन् [m]
राजा
राजन् [m]
सहार्थतत्त्वज्ञैः
सह [ind]
सहार्थतत्त्वज्ञैः
अर्थ [mn]
सहार्थतत्त्वज्ञैः
तत्त्व [n]
सहार्थतत्त्वज्ञैः
ज्ञ [adj]
सचिवैः
सचिव [m]
सह
सह [ind]
जीवति
जीव् [1. Ā.]
अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान्पुरुषाः पशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥
anabhijñāya śāstrārthānpuruṣāḥ paśubuddhayaḥ | prāgalbhyādvaktumicchanti mantreṣvabhyantarīkṛtāḥ ||
English Translation
Not understanding the sense of the scriptures, persons possessed of beastly intelligence, entering into the heart of their counsellors, are inspired with a desire of speaking out of sheer volubility.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनभिज्ञाय
अनभिज्ञाय [ind]
शास्त्रार्थान्
शास्त्र [n]
शास्त्रार्थान्
अर्थ [mn]
पुरुषाः
पुरुष [m]
पशुबुद्धयः
पशु [m]
पशुबुद्धयः
बुद्धि [f]
प्रागल्भ्याद्
प्रागल्भ्य [n]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
इच्छन्ति
इष् [1. P.]
मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः
मन्त्र [mn]
मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः
अभ्यन्तरीकृत [adj]
अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमहितं वचः । अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम् ॥
aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryamahitaṃ vacaḥ | arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyamicchatām ||
English Translation
Albeit uttered heedfully, the speech of those that are ignorant of learning and the knowledge of the sense of things, and who are intent upon attaining abounding affluence, should not be acted upon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अशास्त्रविदुषां
अशास्त्र [adj]
अशास्त्रविदुषां
विद्वस् [adj]
तेषां
तद् [pron]
न
न [ind]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
अहितं
अहित [adj]
वचः
वचस् [n]
अर्थशास्त्रानभिज्ञानां
अर्थशास्त्र [n]
अर्थशास्त्रानभिज्ञानां
अनभिज्ञ [adj]
विपुलां
विपुल [adj]
श्रियम्
श्री [f]
इच्छताम्
इष् [1. P.]
अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः । अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः ॥
ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyājjalpanti ye narāḥ | avekṣya mantrabāhyāste kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ ||
English Translation
Those-spoilers of business-who from recklessness talk of pernicious as if profitableshould certainly be rejected as counsellors.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहितं
अहित [adj]
च
च [ind]
हिताकारं
हित [adj]
हिताकारं
आकार [m]
धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति
धार्ष्ट्य [n]
धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति
जल्प् [1. Ā.]
ये
यद् [pron]
नराः
नर [m]
अवेक्ष्य
अवेक्ष् [1. P.]
मन्त्रबाह्यास्ते
मन्त्र [mn]
मन्त्रबाह्यास्ते
बाह्य [adj]
मन्त्रबाह्यास्ते
तद् [pron]
कर्तव्याः
कृ [2. Ā.]
कृत्यदूषणाः
कृत्य [n]
कृत्यदूषणाः
दूषण [adj]
विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः । विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥
vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhirbudhaiḥ | viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ ||
English Translation
Some counsellors-destroyers of their mastersjoining intelligent enemies (of their lords), act in a way opposed to their interests in this world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विनाशयन्तो
विनाशय् [10. Ā.]
भर्तारं
भर्तृ [m]
सहिताः
सहित [adj]
शत्रुभिर्
शत्रु [m]
बुधैः
बुध [m]
विपरीतानि
विपरीत [adj]
कृत्यानि
कृत्य [n]
कारयन्तीह
कारय् [10. Ā.]
कारयन्तीह
इह [ind]
मन्त्रिणः
मन्त्रिन् [m]
तान्भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये । व्यवहारेण जानीयात्सचिवानुपसंहितान् ॥
tānbhartā mitrasaṃkāśānamitrānmantranirṇaye | vyavahāreṇa jānīyātsacivānupasaṃhitān ||
English Translation
Their lords, at the hour of consultation, by their behaviour should know these counsellorsenemies in the guise of friends-who have been won over (by the opposite party).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तान्
तद् [pron]
भर्ता
भर्तृ [m]
मित्रसंकाशान्
मित्र [mn]
मित्रसंकाशान्
संकाश [m]
अमित्रान्मन्त्रनिर्णये
अमित्र [mf]
अमित्रान्मन्त्रनिर्णये
मन्त्र [mn]
अमित्रान्मन्त्रनिर्णये
निर्णय [m]
व्यवहारेण
व्यवहार [m]
जानीयात्
ज्ञा [4. Ā.]
सचिवान्
सचिव [m]
उपसंहितान्
उपसंधा [3. P.]
चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः । छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः ॥
capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ | chidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ ||
English Translation
Even as the fowls of the air enter the hole in the Krauñca, enemies find and easy entrance into the short comings of him that is fickle and that rush into act without heed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चपलस्येह
चपल [adj]
चपलस्येह
इह [ind]
कृत्यानि
कृत्य [n]
सहसानुप्रधावतः
सहस् [n]
सहसानुप्रधावतः
अनुप्रधाव् [1. P.]
छिद्रम्
छिद्र [n]
अन्ये
अन्य [pron]
प्रपद्यन्ते
प्रपद् [4. P.]
क्रौञ्चस्य
क्रौञ्च [m]
खम्
ख [n]
इव
इव [ind]
द्विजाः
द्विज [m]
यो हि शत्रुमवज्ञाय नात्मानमभिरक्षति । अवाप्नोति हि सोऽनर्थान्स्थानाच्च व्यवरोप्यते ॥
yo hi śatrumavajñāya nātmānamabhirakṣati | avāpnoti hi so'narthānsthānācca vyavaropyate ||
English Translation
He that disregarding his foe, omits to guard himself, come by disasters and lose his place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
हि
हि [ind]
शत्रुम्
शत्रु [m]
अवज्ञाय
अवज्ञा [9. Ā.]
नात्मानम्
न [ind]
नात्मानम्
आत्मन् [m]
अभिरक्षति
अभिरक्ष् [1. Ā.]
अवाप्नोति
अवाप् [5. Ā.]
हि
हि [ind]
सो
तद् [pron]
ऽनर्थान्
अनर्थ [m]
स्थानाच्च
स्थान [n]
स्थानाच्च
च [ind]
व्यवरोप्यते
व्यवरोपय् [10. Ā.]
तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम् । भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमुवाच ह ॥
tattu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam | bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaścainamuvāca ha ||
English Translation
Hearing Kumbhakarma's words, the Tennecked one knit up his brows, and, wrought up with wrath, said to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्
तद् [pron]
तु
तु [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
दशग्रीवः
दशग्रीव [m]
कुम्भकर्णस्य
कुम्भकर्ण [m]
भाषितम्
भाषित [n]
भ्रुकुटिं
भ्रुकुटि [f]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
संचक्रे
संकृ [8. Ā.]
क्रुद्धश्चैनम्
क्रुध् [4. Ā.]
क्रुद्धश्चैनम्
च [ind]
क्रुद्धश्चैनम्
एनद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशासति । किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा काले युक्तं विधीयताम् ॥
mānyo gururivācāryaḥ kiṃ māṃ tvamanuśāsati | kimevaṃ vākśramaṃ kṛtvā kāle yuktaṃ vidhīyatām ||
English Translation
I am worthy of being honoured by you, like your superior. What needs this verbal travail? Do you what is fit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मान्यो
मानय् [10. Ā.]
गुरुर्
गुरु [m]
इवाचार्यः
इव [ind]
इवाचार्यः
आचार्य [m]
किं
किम् [ind]
मां
मद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अनुशाससि
अनुशास् [2. Ā.]
किम्
किम् [ind]
एवं
एवम् [ind]
वाक्श्रमं
वाच् [f]
वाक्श्रमं
श्रम [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
काले
काल [m]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
विधीयताम्
विधा [3. Ā.]
विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा । नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्थास्तस्य पुनः कृथाः ॥
vibhramāccittamohādvā balavīryāśrayeṇa vā | nābhipannamidānīṃ yadvyarthāstasya punaḥ kṛthāḥ ||
English Translation
Vain is the mention now of what I did either through stupor or delusion or pride of prowess. Now bethink you of what is proper.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विभ्रमाच्चित्तमोहाद्
विभ्रम [m]
विभ्रमाच्चित्तमोहाद्
चित्त [n]
विभ्रमाच्चित्तमोहाद्
मोह [m]
वा
वा [ind]
बलवीर्याश्रयेण
बल [mn]
बलवीर्याश्रयेण
वीर्य [n]
बलवीर्याश्रयेण
आश्रय [m]
वा
वा [ind]
नाभिपन्नम्
न [ind]
नाभिपन्नम्
अभिपद् [4. P.]
इदानीं
इदानीम् [ind]
यद्
यद् [pron]
व्यर्थास्तस्य
व्यर्थ [adj]
व्यर्थास्तस्य
तद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
कृथाः
कृ [2. Ā.]
अस्मिन्काले तु यद्युक्तं तदिदानीं विधीयताम् । ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु ॥
asminkāle tu yadyuktaṃ tadidānīṃ vidhīyatām | mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru ||
English Translation
"You may speak of only what is proper to do now. Do not think of the past as it is gone."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्मिन्
इदम् [pron]
काले
काल [m]
तु
तु [ind]
यद्
यद् [pron]
युक्तं
युक्त [adj]
तद्
तद् [pron]
इदानीं
इदानीम् [ind]
विधीयताम्
विधा [3. Ā.]
ममापनयजं
मद् [pron]
ममापनयजं
अपनय [m]
ममापनयजं
ज [adj]
दोषं
दोष [mn]
विक्रमेण
विक्रम [m]
समीकुरु
समीकृ [8. Ā.]
यदि खल्वस्ति मे स्नेहो भ्रातृत्वं वावगच्छसि । यदि वा कार्यमेतत्ते हृदि कार्यतमं मतम् ॥
yadi khalvasti me sneho bhrātṛtvaṃ vāvagacchasi | yadi vā kāryametatte hṛdi kāryatamaṃ matam ||
English Translation
"If at all there is any affection in you for me now, you recognize your strengths and think what action is justified in your heart. You may nullify the evil that sprung from my heart."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
खल्वस्ति
खलु [ind]
खल्वस्ति
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
स्नेहो
स्नेह [mn]
भ्रातृत्वं
भ्रातृ [m]
भ्रातृत्वं
त्व [n]
वावगच्छसि
वा [ind]
वावगच्छसि
अवगम् [6. P.]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
कार्यम्
कार्य [n]
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
हृदि
हृद् [n]
कार्यतमं
कार्यतम [adj]
मतम्
मन् [8. P.]
स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते । स बन्धुर्योऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते ॥
sa suhṛdyo vipannārthaṃ dīnamabhyavapadyate | sa bandhuryo'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate ||
English Translation
He is a friend that succour one fallen in distress and is undergoing affliction; and he acts friendly that helped a person lapsing from the path of morality.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सुहृद्
सुहृद् [m]
यो
यद् [pron]
विपन्नार्थं
विपद् [4. P.]
विपन्नार्थं
अर्थ [mn]
दीनम्
दीन [adj]
अभ्यवपद्यते
अभ्यवपद् [4. Ā.]
स
तद् [pron]
बन्धुर्
बन्धु [m]
यो
यद् [pron]
ऽपनीतेषु
अपनी [1. Ā.]
साहाय्यायोपकल्पते
साहाय्य [n]
साहाय्यायोपकल्पते
उपक्ᄆप् [1. Ā.]
तमथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम् । रुष्टोऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह ॥
tamathaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam | ruṣṭo'yamiti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇamuvāca ha ||
English Translation
As he was speaking thus in words sedate yet severe, Kumbhakarma, concluding that Ravana was undelighted, makes his remarks mildly. And seeing his brother extremely sorry, Kumbhakarņa, pacifying him, gently said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अथैवं
अथ [ind]
अथैवं
एवम् [ind]
ब्रुवाणं
ब्रू [2. Ā.]
तु
तु [ind]
वचनं
वचन [n]
धीरदारुणम्
धीर [adj]
धीरदारुणम्
दारुण [adj]
रुष्टो
रुष् [6. P.]
ऽयम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
विज्ञाय
विज्ञा [9. Ā.]
शनैः
शनैस् [ind]
श्लक्ष्णम्
श्लक्ष्ण [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् । कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ॥
atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam | kumbhakarṇaḥ śanairvākyaṃ babhāṣe parisāntvayan ||
English Translation
As he was speaking thus in words sedate yet severe, Kumbhakarma, concluding that Ravana was undelighted, makes his remarks mildly. And seeing his brother extremely sorry, Kumbhakarņa, pacifying him, gently said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतीव
अतीव [ind]
हि
हि [ind]
समालक्ष्य
समालक्षय् [10. P.]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
क्षुभितेन्द्रियम्
क्षुभ् [1. Ā.]
क्षुभितेन्द्रियम्
इन्द्रिय [n]
कुम्भकर्णः
कुम्भकर्ण [m]
शनैर्
शनैस् [ind]
वाक्यं
वाक्य [n]
बभाषे
भाष् [1. P.]
परिसान्त्वयन्
परिसान्त्वय् [Denom. Ā.]
अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते । रोषं च संपरित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि ॥
alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpamupapadya te | roṣaṃ ca saṃparityajya svastho bhavitumarhasi ||
English Translation
O king, intently hear my words. O repressor of foes! O lord of Raksasas, banish this sorrow, and casting away your wrath, return you to nature.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अलं
अलम् [ind]
राक्षसराजेन्द्र
राक्षस [m]
राक्षसराजेन्द्र
राजन् [m]
राक्षसराजेन्द्र
इन्द्र [m]
संतापम्
संताप [m]
उपपद्य
उपपद् [4. P.]
ते
त्वद् [pron]
रोषं
रोष [m]
च
च [ind]
सम्परित्यज्य
सम्परित्यज् [1. P.]
स्वस्थो
स्वस्थ [adj]
भवितुम्
भू [1. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
नैतन्मनसि कर्तव्व्यं मयि जीवति पार्थिव । तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे ॥
naitanmanasi kartavvyaṃ mayi jīvati pārthiva | tamahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase ||
English Translation
O king, so long as I live, you must not suffer your heart to fare thus. Him will I slay for whom you grieve.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैतन्मनसि
न [ind]
नैतन्मनसि
एतद् [pron]
नैतन्मनसि
मनस् [n]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
मयि
मद् [pron]
जीवति
जीव् [1. Ā.]
पार्थिव
पार्थिव [m]
तम्
तद् [pron]
अहं
मद् [pron]
नाशयिष्यामि
नाशय् [10. Ā.]
यत्कृते
यद् [pron]
यत्कृते
कृते [ind]
परितप्यसे
परितप् [4. Ā.]