सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम् । बलमालोकयन्सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत् ॥
sāraṇasya vacaḥ śrutvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | balamālokayansarvaṃ śuko vākyamathābravīt ||
English Translation
Having heard the words of Säraņa, who had described the forces (of the monkeys), Suka, addressed Rāvana, lord of Rākşasas, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सारणस्य
सारण [m]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
रावणं
रावण [m]
राक्षसाधिपम्
राक्षस [m]
राक्षसाधिपम्
अधिप [m]
बलम्
बल [mn]
आलोकयन्
आलोकय् [10. Ā.]
सर्वं
सर्व [pron]
शुको
शुक [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
स्थितान्पश्यसि यानेतान्मत्तानिव महाद्विपान् । न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान्सालान्हैमवतीनिव ॥
sthitānpaśyasi yānetānmattāniva mahādvipān | nyagrodhāniva gāṅgeyānsālānhaimavatīniva ||
English Translation
Those, o king, whom you see stationed, resembling mad elephants, like to nyagrodhas* belonging to the Gangă, like to Sālas in the Himavān, are incapable of being borne, they are possessed of strength, and able to wear forms at will; resembling deities and Dänavas, and like the gods in conflict. *Banians.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्थितान्
स्था [1. Ā.]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
यान्
यद् [pron]
एतान्मत्तान्
एतद् [pron]
एतान्मत्तान्
मद् [3. P.]
इव
इव [ind]
महाद्विपान्
महत् [adj]
महाद्विपान्
द्विप [m]
न्यग्रोधान्
न्यग्रोध [m]
इव
इव [ind]
गाङ्गेयान्
गाङ्गेय [adj]
सालान्
साल [m]
हैमवतान्
हैमवत [adj]
इव
इव [ind]
एते दुष्प्रसहा राजन्बलिनः कामरूपिणः । दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः ॥
ete duṣprasahā rājanbalinaḥ kāmarūpiṇaḥ | daityadānavasaṃkāśā yuddhe devaparākramāḥ ||
English Translation
Those, o king, whom you see stationed, resembling mad elephants, like to nyagrodhas* belonging to the Gangă, like to Sālas in the Himavān, are incapable of being borne, they are possessed of strength, and able to wear forms at will; resembling deities and Dänavas, and like the gods in conflict. *Banians.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
दुष्प्रसहा
दुष्प्रसह [adj]
राजन्
राजन् [m]
बलिनः
बलिन् [adj]
कामरूपिणः
कामरूपिन् [adj]
दैत्यदानवसंकाशा
दैत्य [m]
दैत्यदानवसंकाशा
दानव [m]
दैत्यदानवसंकाशा
संकाश [m]
युद्धे
युद्ध [n]
देवपराक्रमाः
देव [m]
देवपराक्रमाः
पराक्रम [m]
एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्चच सप्त च । तथा शङ्खसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च ॥
eṣāṃ koṭisahasrāṇi nava pañcaca sapta ca | tathā śaṅkhasahasrāṇi tathā vṛndaśatāni ca ||
English Translation
These, numbering nine, five, and seven thousand koțis and thousand sankus and an hundred urindas, are the ministers of Sugriva, residing in Kişkindhā-monkeys begot by gods and Gandharvas, capable of assuming shapes at will.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषां
इदम् [pron]
कोटिसहस्राणि
कोटि [f]
कोटिसहस्राणि
सहस्र [mn]
नव
नवन् [adj]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
च
च [ind]
सप्त
सप्तन् [adj]
च
च [ind]
तथा
तथा [ind]
शङ्खसहस्राणि
शङ्ख [mn]
शङ्खसहस्राणि
सहस्र [mn]
तथा
तथा [ind]
वृन्दशतानि
वृन्द [n]
वृन्दशतानि
शत [mn]
च
च [ind]
एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा । हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः ॥
ete sugrīvasacivāḥ kiṣkindhānilayāḥ sadā | harayo devagandharvairutpannāḥ kāmarūpiṇaḥ ||
English Translation
These, numbering nine, five, and seven thousand koțis and thousand sankus and an hundred urindas, are the ministers of Sugriva, residing in Kişkindhā-monkeys begot by gods and Gandharvas, capable of assuming shapes at will.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
सुग्रीवसचिवाः
सुग्रीव [m]
सुग्रीवसचिवाः
सचिव [m]
किष्किन्धानिलयाः
किष्किन्धा [f]
किष्किन्धानिलयाः
निलय [m]
सदा
सदा [ind]
हरयो
हरि [m]
देवगन्धर्वैर्
देव [m]
देवगन्धर्वैर्
गन्धर्व [m]
उत्पन्नाः
उत्पद् [4. P.]
कामरूपिणः
कामरूपिन् [adj]
यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ । मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ ताभ्यां नास्ति समो युधि ॥
yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau devarūpiṇau | maindaśca dvividaścobhau tābhyāṃ nāsti samo yudhi ||
English Translation
Those two whom you beholdest, staying there, of equal proportions and endowed with god-like shapes, are Mainda and Dvivida, who have no equals in fight. Permitted by Brahma, they had partaken of ambrosia. They hope to humble Lanka by their prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यौ
यद् [pron]
तौ
तद् [pron]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
तिष्ठन्तौ
स्था [1. Ā.]
कुमारौ
कुमार [m]
देवरूपिणौ
देव [m]
देवरूपिणौ
रूपिन् [adj]
मैन्दश्च
मैन्द [m]
मैन्दश्च
च [ind]
द्विविदश्चोभौ
द्विविद [m]
द्विविदश्चोभौ
च [ind]
द्विविदश्चोभौ
उभ् [pron]
ताभ्यां
तद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
समो
सम [pron]
युधि
युध् [f]
ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ । आशंसेते युधा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा ॥
brahmaṇā samanujñātāvamṛtaprāśināvubhau | āśaṃsete yudhā laṅkāmetau marditumojasā ||
English Translation
"They drank the nectar of immortality with the permission of Brahma. These leaders are aspiring to destroy Lanka by their prowess."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मणा
ब्रह्मन् [m]
समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ
समनुज्ञा [9. P.]
समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ
अमृत [n]
समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ
प्राशिन् [adj]
समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ
उभ् [pron]
आशंसेते
आशंस् [2. Ā.]
युधा
युध् [f]
लङ्काम्
लङ्का [f]
एतौ
एतद् [pron]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
ओजसा
ओजस् [n]
यावेतावेतयोः पार्श्वे स्थितौ पर्वतसंनिभौ । सुमुखो विमुखश्चैव मृत्युपुत्रौ पितुः समौ ॥
yāvetāvetayoḥ pārśve sthitau parvatasaṃnibhau | sumukho vimukhaścaiva mṛtyuputrau pituḥ samau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावेतावेतयोः
यद् [pron]
यावेतावेतयोः
एतद् [pron]
यावेतावेतयोः
एतद् [pron]
पार्श्वे
पार्श्व [mn]
स्थितौ
स्था [1. Ā.]
पर्वतसंनिभौ
पर्वत [mn]
पर्वतसंनिभौ
संनिभ [adj]
सुमुखो
सुमुख [m]
विमुखश्चैव
विमुख [m]
विमुखश्चैव
च [ind]
विमुखश्चैव
एव [ind]
मृत्युपुत्रौ
मृत्यु [m]
मृत्युपुत्रौ
पुत्र [m]
पितुः
पितृ [m]
समौ
सम [pron]
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् । यो बलात्क्षोभयेत्क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः ॥
yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ prabhinnamiva kuñjaram | yo balātkṣobhayetkruddhaḥ samudramapi vānaraḥ ||
English Translation
"O Lord! You may see the one standing there like an elephant who can churn up the sea when he is angry. He has come to Lanka earlier, seen Sita and gone back. You may see that he has come again."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यं
यद् [pron]
तु
तु [ind]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
तिष्ठन्तं
स्था [1. Ā.]
प्रभिन्नम्
प्रभिद् [7. P.]
इव
इव [ind]
कुञ्जरम्
कुञ्जर [m]
यो
यद् [pron]
बलात्
बल [mn]
क्षोभयेत्
क्षोभय् [10. Ā.]
क्रुद्धः
क्रुध् [4. Ā.]
समुद्रम्
समुद्र [m]
अपि
अपि [ind]
वानरः
वानर [m]
एषोऽभिगन्ता लङ्काया वैदेह्यास्तव च प्रभो । एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम् ॥
eṣo'bhigantā laṅkāyā vaidehyāstava ca prabho | enaṃ paśya purā dṛṣṭaṃ vānaraṃ punarāgatam ||
English Translation
"O Lord! You may see the one standing there like an elephant who can churn up the sea when he is angry. He has come to Lanka earlier, seen Sita and gone back. You may see that he has come again."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषो
एतद् [pron]
ऽभिगन्ता
अभिगन्तृ [m]
लङ्काया
लङ्का [f]
वैदेह्यास्तव
वैदेही [f]
वैदेह्यास्तव
त्वद् [pron]
च
च [ind]
प्रभो
प्रभु [m]
एनं
एनद् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
पुरा
पुरा [ind]
दृष्टं
दृश् [6. P.]
वानरं
वानर [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
आगतम्
आगम् [6. P.]
ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः । हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः ॥
jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vātātmaja iti śrutaḥ | hanūmāniti vikhyāto laṅghito yena sāgaraḥ ||
English Translation
"He is the eldest son born of Kesari and the son of WindGod and is popularly known as Hanuman. He leapt over the sea and came."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्येष्ठः
ज्येष्ठ [adj]
केसरिणः
केसरिन् [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
वातात्मज
वातात्मज [m]
इति
इति [ind]
श्रुतः
श्रु [4. P.]
हनूमान्
हनुमन्त् [m]
इति
इति [ind]
विख्यातो
विख्या [2. P.]
लङ्घितो
लङ्घय् [10. Ā.]
येन
यद् [pron]
सागरः
सागर [m]
कामरूपी हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः । अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः ॥
kāmarūpī hariśreṣṭho balarūpasamanvitaḥ | anivāryagatiścaiva yathā satatagaḥ prabhuḥ ||
English Translation
Capable of wearing forms at pleasure, that first of monkeys is endued with grace and strength, and is of irresistible impetuosity even as that lord, the Wind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामरूपी
कामरूपिन् [adj]
हरिश्रेष्ठो
हरि [m]
हरिश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
बलरूपसमन्वितः
बल [mn]
बलरूपसमन्वितः
रूप [n]
बलरूपसमन्वितः
समन्वित [adj]
अनिवार्यगतिश्चैव
अनिवार्य [adj]
अनिवार्यगतिश्चैव
गति [f]
अनिवार्यगतिश्चैव
च [ind]
अनिवार्यगतिश्चैव
एव [ind]
यथा
यथा [ind]
सततगः
सततग [m]
प्रभुः
प्रभु [m]
उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल पिपासितः । त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि ॥
udyantaṃ bhāskaraṃ dṛṣṭvā bālaḥ kila pipāsitaḥ | triyojanasahasraṃ tu adhvānamavatīrya hi ||
English Translation
When he was a child, on seeing the rising Sun, he travelled three thousand yojanas and said, "I will eat up the Sun otherwise I will not be appeased', being proud of his strength."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उद्यन्तं
उदि [4. Ā.]
भास्करं
भास्कर [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
बालः
बाल [m]
किल
किल [ind]
पिपासितः
पिपासित [adj]
त्रियोजनसहस्रं
त्रि [nr]
त्रियोजनसहस्रं
योजन [fn]
त्रियोजनसहस्रं
सहस्र [mn]
तु
तु [ind]
अध्वानम्
अध्वन् [m]
अवतीर्य
अवतृ [6. P.]
हि
हि [ind]
आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत्प्रतियास्यति । इति संचिन्त्य मनसा पुरैष बलदर्पितः ॥
ādityamāhariṣyāmi na me kṣutpratiyāsyati | iti saṃcintya manasā puraiṣa baladarpitaḥ ||
English Translation
When he was a child, on seeing the rising Sun, he travelled three thousand yojanas and said, "I will eat up the Sun otherwise I will not be appeased', being proud of his strength."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आदित्यम्
आदित्य [m]
आहरिष्यामि
आहृ [1. Ā.]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
क्षुत्
क्षुध् [f]
प्रतियास्यति
प्रतिया [2. P.]
इति
इति [ind]
संचिन्त्य
संचिन्तय् [10. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
पुरैष
पुर [n]
पुरैष
एतद् [pron]
बलदर्पितः
बल [mn]
बलदर्पितः
दर्पय् [10. P.]
अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिदानवैः । अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ ॥
anādhṛṣyatamaṃ devamapi devarṣidānavaiḥ | anāsādyaiva patito bhāskarodayane girau ||
English Translation
And, not getting that god, incapable of being subdued by the deities, saints and Rākṣasas, he dropped down on the Ascending-hill. And thereat a jaw of that strong jawed one was little fractured on the rock, and he is called Hanuman in consequence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनाधृष्यतमं
अनाधृष्यतम [adj]
देवम्
देव [m]
अपि
अपि [ind]
देवर्षिदानवैः
देव [m]
देवर्षिदानवैः
ऋषि [m]
देवर्षिदानवैः
दानव [m]
अनासाद्यैव
अन् [ind]
अनासाद्यैव
आसादय् [10. Ā.]
अनासाद्यैव
एव [ind]
पतितो
पत् [1. Ā.]
भास्करोदयने
भास्कर [m]
भास्करोदयने
उदयन [n]
गिरौ
गिरि [m]
पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले । किंचिद्भिन्ना दृढहनोर्हनूमानेष तेन वै ॥
patitasya kaperasya hanurekā śilātale | kiṃcidbhinnā dṛḍhahanorhanūmāneṣa tena vai ||
English Translation
And, not getting that god, incapable of being subdued by the deities, saints and Rākṣasas, he dropped down on the Ascending-hill. And thereat a jaw of that strong jawed one was little fractured on the rock, and he is called Hanuman in consequence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पतितस्य
पत् [1. Ā.]
कपेर्
कपि [m]
अस्य
इदम् [pron]
हनुर्
हनु [mf]
एका
एक [pron]
शिलातले
शिला [f]
शिलातले
तल [mn]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
भिन्ना
भिद् [6. P.]
दृढहनोर्
दृढ [adj]
दृढहनोर्
हन् [adj]
हनूमान्
हनुमन्त् [m]
एष
एतद् [pron]
तेन
तद् [pron]
वै
वै [ind]
सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः । नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम् ॥
satyamāgamayogena mamaiṣa vidito hariḥ | nāsya śakyaṃ balaṃ rūpaṃ prabhāvo vānubhāṣitum ||
English Translation
"I came to know about him through one of my contacts. His strength, his appearance and glory are indescribable."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यम्
सत्य [n]
आगमयोगेन
आगम [m]
आगमयोगेन
योग [m]
ममैष
मद् [pron]
ममैष
एतद् [pron]
विदितो
विद् [6. Ā.]
हरिः
हरि [m]
नास्य
न [ind]
नास्य
इदम् [pron]
शक्यं
शक्य [adj]
बलं
बल [mn]
रूपं
रूप [n]
प्रभावो
प्रभाव [m]
वानुभाषितुम्
वा [ind]
वानुभाषितुम्
अनुभाष् [1. P.]
एष आशंसते लङ्कामेको मर्दितुमोजसा । यश्चैषोऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः ॥
eṣa āśaṃsate laṅkāmeko marditumojasā | yaścaiṣo'nantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
आशंसते
आशंस् [2. Ā.]
लङ्काम्
लङ्का [f]
एको
एक [pron]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
ओजसा
ओजस् [n]
यश्चैषो
यद् [pron]
यश्चैषो
च [ind]
यश्चैषो
एतद् [pron]
ऽनन्तरः
अनन्तर [adj]
शूरः
शूर [m]
श्यामः
श्याम [adj]
पद्मनिभेक्षणः
पद्म [mn]
पद्मनिभेक्षणः
निभ [adj]
पद्मनिभेक्षणः
ईक्षण [n]
इक्ष्वाकूणामतिरथो लोके विख्यात पौरुषः । यस्मिन्न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते ॥
ikṣvākūṇāmatiratho loke vikhyāta pauruṣaḥ | yasminna calate dharmo yo dharmaṃ nātivartate ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इक्ष्वाकूणाम्
इक्ष्वाकु [m]
अतिरथो
अतिरथ [m]
लोके
लोक [m]
विख्यातपौरुषः
विख्या [2. P.]
विख्यातपौरुषः
पौरुष [n]
यस्मिन्न
यद् [pron]
यस्मिन्न
न [ind]
चलते
चल् [1. Ā.]
धर्मो
धर्म [mn]
यो
यद् [pron]
धर्मं
धर्म [mn]
नातिवर्तते
न [ind]
नातिवर्तते
अतिवृत् [1. Ā.]
यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः । यो भिन्द्याद्गगनं बाणैः पर्वतांश्चापि दारयेत् ॥
yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ | yo bhindyādgaganaṃ bāṇaiḥ parvatāṃścāpi dārayet ||
English Translation
O worshipful dame, Rāma, the son of Dasaratha, the master of the Vedas, and the foremost of those conversant with Vedas has enquired of your welfare.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
ब्राह्मम्
ब्राह्म [adj]
अस्त्रं
अस्त्र [mn]
वेदांश्च
वेद [m]
वेदांश्च
च [ind]
वेद
वेद [m]
वेदविदां
वेद [m]
वेदविदां
विद् [adj]
वरः
वर [adj]
यो
यद् [pron]
भिन्द्याद्
भिद् [6. P.]
गगनं
गगन [n]
बाणैः
बाण [m]
पर्वतांश्चापि
पर्वत [mn]
पर्वतांश्चापि
च [ind]
पर्वतांश्चापि
अपि [ind]
दारयेत्
दारय् [10. Ā.]
यस्य मृत्योरिव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः । स एष रामस्त्वां योद्धुं राजन्समभिवर्तते ॥
yasya mṛtyoriva krodhaḥ śakrasyeva parākramaḥ | sa eṣa rāmastvāṃ yoddhuṃ rājansamabhivartate ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
मृत्योर्
मृत्यु [m]
इव
इव [ind]
क्रोधः
क्रोध [m]
शक्रस्येव
शक्र [m]
शक्रस्येव
इव [ind]
पराक्रमः
पराक्रम [m]
स
तद् [pron]
एष
एतद् [pron]
रामस्त्वां
राम [m]
रामस्त्वां
त्वद् [pron]
योद्धुं
युध् [2. P.]
राजन्
राजन् [m]
समभिवर्तते
समभिवृत् [1. Ā.]
यश्चैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः । विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः ॥
yaścaiṣa dakṣiṇe pārśve śuddhajāmbūnadaprabhaḥ | viśālavakṣāstāmrākṣo nīlakuñcitamūrdhajaḥ ||
English Translation
"To his right is his brother known as Lakshmana whose body radiates like gold, he has broad chest, red eyes, dark curly hair. He is as dear as his life to Rama. He is skilled in moral science and warfare. He is the foremost and the best among wielders of weapons."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यश्चैष
यद् [pron]
यश्चैष
च [ind]
यश्चैष
एतद् [pron]
दक्षिणे
दक्षिण [adj]
पार्श्वे
पार्श्व [mn]
शुद्धजाम्बूनदप्रभः
शुद्ध [adj]
शुद्धजाम्बूनदप्रभः
जाम्बूनद [n]
शुद्धजाम्बूनदप्रभः
प्रभा [f]
विशालवक्षास्ताम्राक्षो
विशाल [adj]
विशालवक्षास्ताम्राक्षो
वक्षस् [n]
विशालवक्षास्ताम्राक्षो
ताम्र [adj]
विशालवक्षास्ताम्राक्षो
अक्ष [n]
नीलकुञ्चितमूर्धजः
नील [adj]
नीलकुञ्चितमूर्धजः
कुञ्चय् [10. P.]
नीलकुञ्चितमूर्धजः
मूर्धज [m]
एषोऽस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राणसमः प्रियः । नये युद्धे च कुशलः सर्वशास्त्रविशारदः ॥
eṣo'sya lakṣmaṇo nāma bhrātā prāṇasamaḥ priyaḥ | naye yuddhe ca kuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ ||
English Translation
"To his right is his brother known as Lakshmana whose body radiates like gold, he has broad chest, red eyes, dark curly hair. He is as dear as his life to Rama. He is skilled in moral science and warfare. He is the foremost and the best among wielders of weapons."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषो
एतद् [pron]
ऽस्य
इदम् [pron]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
नाम
नाम [ind]
भ्राता
भ्रातृ [m]
प्राणसमः
प्राण [m]
प्राणसमः
सम [pron]
प्रियः
प्रिय [adj]
नये
नय [m]
युद्धे
युद्ध [n]
च
च [ind]
कुशलः
कुशल [adj]
सर्वशास्त्रविशारदः
सर्व [pron]
सर्वशास्त्रविशारदः
शास्त्र [n]
सर्वशास्त्रविशारदः
विशारद [adj]
अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली । रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः ॥
amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimānbalī | rāmasya dakṣiṇo bāhurnityaṃ prāṇo bahiścaraḥ ||
English Translation
"He is one who does not forgive (Rama's enemies), difficult to win, indomitable, victorious, strong and wise one. He is the right hand of Rama and external breath of his life."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न ह्येष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति । एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान् ॥
na hyeṣa rāghavasyārthe jīvitaṃ parirakṣati | eṣaivāśaṃsate yuddhe nihantuṃ sarvarākṣasān ||
English Translation
"For the cause of Rama, he will spare his life. He too is intent upon destroying all Rakshasas."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ह्येष
हि [ind]
ह्येष
एतद् [pron]
राघवस्यार्थे
राघव [m]
राघवस्यार्थे
अर्थ [mn]
जीवितं
जीवित [n]
परिरक्षति
परिरक्ष् [1. Ā.]
एषैवाशंसते
एतद् [pron]
एषैवाशंसते
एव [ind]
एषैवाशंसते
आशंस् [2. Ā.]
युद्धे
युध् [2. P.]
निहन्तुं
निहन् [2. Ā.]
सर्वराक्षसान्
सर्व [pron]
सर्वराक्षसान्
राक्षस [m]
यस्तु सव्यमसौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति । रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः ॥
yastu savyamasau pakṣaṃ rāmasyāśritya tiṣṭhati | rakṣogaṇaparikṣipto rājā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ ||
English Translation
He that stay occupying the left side of Rāma, and surrounded by Raksasas, is the king, Vibhīșana, sprinkled as the king of Lankā by the auspicious king of kings, he, filled with wrath, approach you (for battle).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्तु
यद् [pron]
यस्तु
तु [ind]
सव्यम्
सव्य [adj]
असौ
अदस् [pron]
पक्षं
पक्ष [m]
रामस्याश्रित्य
राम [m]
रामस्याश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
रक्षोगणपरिक्षिप्तो
रक्षस् [n]
रक्षोगणपरिक्षिप्तो
गण [m]
रक्षोगणपरिक्षिप्तो
परिक्षिप् [6. P.]
राजा
राजन् [m]
ह्येष
हि [ind]
ह्येष
एतद् [pron]
विभीषणः
विभीषण [m]
श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः । त्वामेव प्रतिसंरब्धो युद्धायैषोऽभिवर्तते ॥
śrīmatā rājarājena laṅkāyāmabhiṣecitaḥ | tvāmeva pratisaṃrabdho yuddhāyaiṣo'bhivartate ||
English Translation
He that stay occupying the left side of Rāma, and surrounded by Raksasas, is the king, Vibhīșana, sprinkled as the king of Lankā by the auspicious king of kings, he, filled with wrath, approach you (for battle).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रीमता
श्रीमत् [adj]
राजराजेन
राजन् [m]
राजराजेन
राज [m]
लङ्कायाम्
लङ्का [f]
अभिषेचितः
अभिषेचय् [10. Ā.]
त्वाम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
प्रतिसंरब्धो
प्रतिसंरभ् [1. Ā.]
युद्धायैषो
युद्ध [n]
युद्धायैषो
एतद् [pron]
ऽभिवर्तते
अभिवृत् [1. Ā.]
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिमिवाचलम् । सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारमपराजितम् ॥
yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ madhye girimivācalam | sarvaśākhāmṛgendrāṇāṃ bhartāramaparājitam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यं
यद् [pron]
तु
तु [ind]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
तिष्ठन्तं
स्था [1. Ā.]
मध्ये
मध्य [n]
गिरिम्
गिरि [m]
इवाचलम्
इव [ind]
इवाचलम्
अचल [m]
सर्वशाखामृगेन्द्राणां
सर्व [pron]
सर्वशाखामृगेन्द्राणां
शाखामृग [m]
सर्वशाखामृगेन्द्राणां
इन्द्र [m]
भर्तारम्
भर्तृ [m]
अपराजितम्
अपराजित [adj]
तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेनाभिजनेन च । यः कपीनति बभ्राज हिमवानिव पर्वतान् ॥
tejasā yaśasā buddhyā jñānenābhijanena ca | yaḥ kapīnati babhrāja himavāniva parvatān ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेजसा
तेजस् [n]
यशसा
यशस् [n]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
ज्ञानेनाभिजनेन
ज्ञान [n]
ज्ञानेनाभिजनेन
अभिजन [mn]
च
च [ind]
यः
यद् [pron]
कपीन्
कपि [m]
अति
अति [ind]
बभ्राज
भ्राज् [1. P.]
हिमवान्
हिमवन्त् [m]
इव
इव [ind]
पर्वतान्
पर्वत [mn]
किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम् । दुर्गां पर्वतदुर्गस्थां प्रधानैः सह यूथपैः ॥
kiṣkindhāṃ yaḥ samadhyāste guhāṃ sagahanadrumām | durgāṃ parvatadurgasthāṃ pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किष्किन्धां
किष्किन्धा [f]
यः
यद् [pron]
समध्यास्ते
समध्यास् [2. Ā.]
गुहां
गुहा [f]
सगहनद्रुमाम्
सगहन [adj]
सगहनद्रुमाम्
द्रुम [m]
दुर्गां
दुर्ग [adj]
पर्वतदुर्गस्थां
पर्वत [mn]
पर्वतदुर्गस्थां
दुर्ग [n]
पर्वतदुर्गस्थां
स्थ [adj]
प्रधानैः
प्रधान [adj]
सह
सह [ind]
यूथपैः
यूथप [m]
यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा । कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥
yasyaiṣā kāñcanī mālā śobhate śatapuṣkarā | kāntā devamanuṣyāṇāṃ yasyāṃ lakṣmīḥ pratiṣṭhitā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्यैषा
यद् [pron]
यस्यैषा
एतद् [pron]
काञ्चनी
काञ्चन [adj]
माला
माला [f]
शोभते
शुभ् [6. Ā.]
शतपुष्करा
शत [mn]
शतपुष्करा
पुष्कर [n]
कान्ता
कान्त [adj]
देवमनुष्याणां
देव [m]
देवमनुष्याणां
मनुष्य [m]
यस्यां
यद् [pron]
लक्ष्मीः
लक्ष्मी [f]
प्रतिष्ठिता
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
एतां च मालां तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम् । सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः ॥
etāṃ ca mālāṃ tārāṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam | sugrīvo vālinaṃ hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ ||
English Translation
Rāma, having slain Vālī, has conferred this garland, Tārā, and the eternal monkey-kingdom on Sugriva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतां
एतद् [pron]
च
च [ind]
मालां
माला [f]
तारां
तारा [f]
च
च [ind]
कपिराज्यं
कपि [m]
कपिराज्यं
राज्य [n]
च
च [ind]
शाश्वतम्
शाश्वत [adj]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
वालिनं
वालिन् [m]
हत्वा
हन् [6. P.]
रामेण
राम [m]
प्रतिपादितः
प्रतिपादय् [10. Ā.]
एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च । सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थमभिवर्तते ॥
evaṃ koṭisahasreṇa śaṅkūnāṃ ca śatena ca | sugrīvo vānarendrastvāṃ yuddhārthamabhivartate ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
कोटिसहस्रेण
कोटि [f]
कोटिसहस्रेण
सहस्र [mn]
शङ्कूनां
शङ्कु [m]
च
च [ind]
शतेन
शत [mn]
च
च [ind]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
वानरेन्द्रस्त्वां
वानर [m]
वानरेन्द्रस्त्वां
इन्द्र [m]
वानरेन्द्रस्त्वां
त्वद् [pron]
युद्धार्थम्
युद्ध [n]
युद्धार्थम्
अर्थ [mn]
अभिवर्तते
अभिवृत् [1. Ā.]
इमां महाराजसमीक्ष्य वाहिनी;मुपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम् । ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां; यथा जयः स्यान्न परैः पराजयः ॥
imāṃ mahārājasamīkṣya vāhinī;mupasthitāṃ prajvalitagrahopamām | tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatāṃ; yathā jayaḥ syānna paraiḥ parājayaḥ ||
English Translation
Observing this host, that has presented itself, resembling a flaming planet, do you, O might monarch, prepare yourself to the uttermost, so that victory may be your, and that you may not come by discomfiture at the hands of the foe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमां
इदम् [pron]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
वाहिनीम्
वाहिनी [f]
उपस्थितां
उपस्था [1. Ā.]
प्रज्वलितग्रहोपमाम्
प्रज्वल् [1. P.]
प्रज्वलितग्रहोपमाम्
ग्रह [mn]
प्रज्वलितग्रहोपमाम्
उपम [adj]
ततः
ततस् [ind]
प्रयत्नः
प्रयत्न [m]
परमो
परम [adj]
विधीयतां
विधा [3. Ā.]
यथा
यथा [ind]
जयः
जय [m]
स्यान्न
अस् [2. P.]
स्यान्न
न [ind]
परैः
पर [pron]
पराजयः
पराजय [m]