तपोबलहतान्कृत्वा वासिष्ठान्समहोदयान् । ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥
tapobalahatānkṛtvā vāsiṣṭhānsamahodayān | ṛṣimadhye mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata ||
English Translation
The most brilliant Viswamitra, having destroyed the sons of Vasishta including Mahodaya by his ascetic power, said this in the midst of saints:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपोबलहतान्
तपस् [n]
तपोबलहतान्
बल [mn]
तपोबलहतान्
हन् [6. P.]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
वासिष्ठान्
वासिष्ठ [adj]
समहोदयान्
स [ind]
समहोदयान्
महोदय [m]
ऋषिमध्ये
ऋषि [m]
ऋषिमध्ये
मध्य [n]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
ऽभ्यभाषत
अभिभाष् [1. P.]
अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः । धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः । स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया ॥
ayamikṣvākudāyādastriśaṅkuriti viśrutaḥ | dharmiṣṭhaśca vadānyaśca māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ | svenānena śarīreṇa devalokajigīṣayā ||
English Translation
"This religious and generous king born in the Ikshvaku race, wellknown as Trisanku sought my refuge to gain heaven with his physical body,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयम्
इदम् [pron]
इक्ष्वाकुदायादस्
इक्ष्वाकु [m]
इक्ष्वाकुदायादस्
दायाद [m]
त्रिशङ्कुर्
त्रिशङ्कु [m]
इति
इति [ind]
विश्रुतः
विश्रु [5. Ā.]
धर्मिष्ठश्
धर्मिष्ठ [adj]
च
च [ind]
वदान्यश्
वदान्य [adj]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
शरणं
शरण [n]
गतः
गम् [6. Ā.]
स्वेनानेन
स्व [adj]
स्वेनानेन
इदम् [pron]
शरीरेण
शरीर [n]
देवलोकजिगीषया
देव [m]
देवलोकजिगीषया
लोक [m]
देवलोकजिगीषया
जिगीषा [f]
यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति । तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह ॥
yathāyaṃ svaśarīreṇa devalokaṃ gamiṣyati | tathā pravartyatāṃ yajño bhavadbhiśca mayā saha ||
English Translation
Join me in the performance of this sacrifice in a manner by which he (Trisanku) attains heaven with his physical body".
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथायं
यथा [ind]
यथायं
इदम् [pron]
स्वशरीरेण
स्व [adj]
स्वशरीरेण
शरीर [n]
देवलोकं
देव [m]
देवलोकं
लोक [m]
गमिष्यति
गम् [6. Ā.]
तथा
तथा [ind]
प्रवर्त्यतां
प्रवर्तय् [10. Ā.]
यज्ञो
यज्ञ [m]
भवद्भिश्
भवत् [adj]
च
च [ind]
मया
मद् [pron]
सह
सह [ind]
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः । ऊचुः समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम् ॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ | ūcuḥ sametya sahitā dharmajñā dharmasaṃhitam ||
English Translation
Agreeing to these words of Viswamitra all the rishis, knowers of spiritual order and endowed with righteousness assembled there said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रवचः
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रवचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सर्व
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
महर्षयः
महत् [adj]
महर्षयः
ऋषि [m]
ऊचुः
वच् [2. P.]
समेत्य
समे [2. P.]
सहिता
सहित [adj]
धर्मज्ञा
धर्म [mn]
धर्मज्ञा
ज्ञ [adj]
धर्मसंहितम्
धर्म [mn]
धर्मसंहितम्
संधा [1. P.]
अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः । यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशयः ॥
ayaṃ kuśikadāyādo muniḥ paramakopanaḥ | yadāha vacanaṃ samyagetatkāryaṃ na saṃśayaḥ ||
English Translation
"Born in the line of Kusika, this sage is extremely cholerictempered. Whatever he says must be properly carried out. There should be no resitation on this score. The venerable sage is like fire. He will curse us if angered.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
कुशिकदायादो
कुशिक [m]
कुशिकदायादो
दायाद [m]
मुनिः
मुनि [m]
परमकोपनः
परम [adj]
परमकोपनः
कोपन [adj]
यद्
यद् [pron]
आह
अह् [1. P.]
वचनं
वचन [n]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
एतत्
एतद् [pron]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
अग्निकल्पो हि भगवाञ्शापं दास्यति रोषितः । तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवम् । गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥
agnikalpo hi bhagavāñśāpaṃ dāsyati roṣitaḥ | tasmātpravartyatāṃ yajñaḥ saśarīro yathā divam | gacchedikṣvākudāyādo viśvāmitrasya tejasā ||
English Translation
Hence let the sacrifice be performed in such a manner that the descendant of the Ikshvakus would attain heaven with his physical body through the spiritual power of Viswamitra. All of you commence the sacrifice".
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्निकल्पो
अग्नि [m]
अग्निकल्पो
कल्प [adj]
हि
हि [ind]
भगवाञ्
भगवत् [adj]
शापं
शाप [m]
दास्यति
दा [1. Ā.]
रोषितः
रोषय् [10. Ā.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
प्रवर्त्यतां
प्रवर्तय् [10. Ā.]
यज्ञः
यज्ञ [m]
सशरीरो
स [ind]
सशरीरो
शरीर [n]
यथा
यथा [ind]
दिवम्
दिव् [m]
गच्छेद्
गम् [6. Ā.]
इक्ष्वाकुदायादो
इक्ष्वाकु [m]
इक्ष्वाकुदायादो
दायाद [m]
विश्वामित्रस्य
विश्वामित्र [m]
तेजसा
तेजस् [n]
ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठते ॥
tataḥ pravartyatāṃ yajñaḥ sarve samadhitiṣṭhate ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्रवर्त्यतां
प्रवर्तय् [10. Ā.]
यज्ञः
यज्ञ [m]
सर्वे
सर्व [pron]
समधितिष्ठत
समधिष्ठा [1. P.]
एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा । याजकाश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ ॥
evamuktvā maharṣayaḥ saṃjahrustāḥ kriyāstadā | yājakāśca mahātejā viśvāmitro'bhavatkratau ||
English Translation
The maharshis having resolved performed their respective activities relating to the sacrifice. The brilliant Viswamitra acted as the chief officiating priest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
महर्षयः
महत् [adj]
महर्षयः
ऋषि [m]
संजह्रुस्
संहृ [1. Ā.]
ताः
तद् [pron]
क्रियास्
क्रिया [f]
तदा
तदा [ind]
याजकश्
याजक [m]
च
च [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
क्रतौ
क्रतु [m]
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः । चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि ॥
ṛtvijaścānupūrvyeṇa mantravanmantrakovidāḥ | cakruḥ sarvāṇi karmāṇi yathākalpaṃ yathāvidhi ||
English Translation
The officiating priests proficient in chanting mantras performed in order of their respective ranks all the rites in accordance with the Yojanakalpa adhering to codes and traditions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋत्विजश्
ऋत्विज् [m]
चानुपूर्व्येण
च [ind]
चानुपूर्व्येण
आनुपूर्व्य [n]
मन्त्रवन्
मन्त्रवत् [ind]
मन्त्रकोविदाः
मन्त्र [mn]
मन्त्रकोविदाः
कोविद [adj]
चक्रुः
कृ [2. Ā.]
सर्वाणि
सर्व [pron]
कर्माणि
कर्मन् [n]
यथाकल्पं
यथाकल्पम् [ind]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः । चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ॥
tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ | cakārāvāhanaṃ tatra bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ ||
English Translation
Long after, the mighty ascetic Viswamitra invoked all the gods to partake their share of offerings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कालेन
काल [m]
महता
महत् [adj]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
चकारावाहनं
कृ [2. Ā.]
चकारावाहनं
आवाहन [n]
तत्र
तत्र [ind]
भागार्थं
भाग [m]
भागार्थं
अर्थ [mn]
सर्वदेवताः
सर्व [pron]
सर्वदेवताः
देवता [f]
नाह्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवताः । ततः क्रोधसमाविष्टो विश्वमित्रो महामुनिः ॥
nāhyāgamaṃstadāhūtā bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ | tataḥ krodhasamāviṣṭo viśvamitro mahāmuniḥ ||
English Translation
When, the gods invited by him did not come to receive their share of offerings, the great ascetic Viswamitra seized with anger lifted the sacrificial ladle and said to Trisanku:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाभ्यागमंस्
न [ind]
नाभ्यागमंस्
अभ्यागम् [1. P.]
तदाहूता
तदा [ind]
तदाहूता
आह्वा [4. Ā.]
भागार्थं
भाग [m]
भागार्थं
अर्थ [mn]
सर्वदेवताः
सर्व [pron]
सर्वदेवताः
देवता [f]
ततः
ततस् [ind]
क्रोधसमाविष्टो
क्रोध [m]
क्रोधसमाविष्टो
समाविश् [6. Ā.]
विश्वमित्रो
विश्वमित्र [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत् । पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ॥
sruvamudyamya sakrodhastriśaṅkumidamabravīt | paśya me tapaso vīryaṃ svārjitasya nareśvara ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्रुवम्
स्रू [f]
उद्यम्य
उद्यम् [6. P.]
सक्रोधस्
स [ind]
सक्रोधस्
क्रोध [m]
त्रिशङ्कुम्
त्रिशङ्कु [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
पश्य
पश् [4. Ā.]
मे
मद् [pron]
तपसो
तपस् [n]
वीर्यं
वीर्य [n]
स्वार्जितस्य
स्व [adj]
स्वार्जितस्य
अर्जय् [10. Ā.]
नरेश्वर
नरेश्वर [m]
एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा । दुष्प्रापं स्वशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप ॥
eṣa tvāṃ svaśarīreṇa nayāmi svargamojasā | duṣprāpaṃ svaśarīreṇa divaṃ gaccha narādhipa ||
English Translation
"O King behold the prowess of my selfearned asceticism. With my spiritual might, I shall send you to heaven with your physical body O King go to heaven with physical body which is not possible for anybody to accomplish.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
त्वां
त्वद् [pron]
स्वशरीरेण
स्व [adj]
स्वशरीरेण
शरीर [n]
नयामि
नी [2. P.]
स्वर्गम्
स्वर्ग [m]
ओजसा
ओजस् [n]
दुष्प्रापं
दुष्प्राप [adj]
स्वशरीरेण
स्व [adj]
स्वशरीरेण
शरीर [n]
दिवं
दिव् [m]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
नराधिप
नराधिप [m]
स्वार्जितं किंचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् । राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ॥
svārjitaṃ kiṃcidapyasti mayā hi tapasaḥ phalam | rājaṃstvaṃ tejasā tasya saśarīro divaṃ vraja ||
English Translation
By the power of what little fruit of austerities I have earned, I shall send to heaven with your body".
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वार्जितं
स्व [adj]
स्वार्जितं
अर्जय् [10. Ā.]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अप्य्
अपि [ind]
अस्ति
अस् [2. P.]
मया
मद् [pron]
हि
हि [ind]
तपसः
तपस् [n]
फलम्
फल [n]
राजंस्
राजन् [m]
त्वं
त्वद् [pron]
तेजसा
तेजस् [n]
तस्य
तद् [pron]
सशरीरो
स [ind]
सशरीरो
शरीर [n]
दिवं
दिव् [m]
व्रज
व्रज् [1. Ā.]
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्सशरीरो नरेश्वरः । दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा ॥
uktavākye munau tasminsaśarīro nareśvaraḥ | divaṃ jagāma kākutstha munīnāṃ paśyatāṃ tadā ||
English Translation
"O Descendant of Kakustha (Rama) when the sage had said these words, the king with his physical body ascended to heaven in the presence of the sages.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उक्तवाक्ये
वच् [2. P.]
उक्तवाक्ये
वाक्य [n]
मुनौ
मुनि [m]
तस्मिन्
तद् [pron]
सशरीरो
स [ind]
सशरीरो
शरीर [n]
नरेश्वरः
नरेश्वर [m]
दिवं
दिव् [m]
जगाम
गम् [6. Ā.]
काकुत्स्थ
काकुत्स्थ [m]
मुनीनां
मुनि [m]
पश्यतां
दृश् [6. P.]
तदा
तदा [ind]
देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः । सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत् ॥
devalokagataṃ dṛṣṭvā triśaṅkuṃ pākaśāsanaḥ | saha sarvaiḥ suragaṇairidaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
On ascending to heaven Trisanku saw Indra (destroyer of Paka) along with hosts of gods. Indra said to him:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवलोकगतं
देव [m]
देवलोकगतं
लोक [m]
देवलोकगतं
गम् [6. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
त्रिशङ्कुं
त्रिशङ्कु [m]
पाकशासनः
पाकशासन [m]
सह
सह [ind]
सर्वैः
सर्व [pron]
सुरगणैर्
सुर [m]
सुरगणैर्
गण [m]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः । गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः ॥
triśaṅko gaccha bhūyastvaṃ nāsi svargakṛtālayaḥ | guruśāpahato mūḍha pata bhūmimavākśirāḥ ||
English Translation
"O Trisanku you are not fit to inhabit heaven. Go back, you fool Doomed by the curse of your spiritual preceptor, fall on earth, head down.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रिशङ्को
त्रिशङ्कु [m]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
भूयस्
भूयस् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
नासि
न [ind]
नासि
अस् [2. P.]
स्वर्गकृतालयः
स्वर्ग [m]
स्वर्गकृतालयः
कृ [2. Ā.]
स्वर्गकृतालयः
आलय [mn]
गुरुशापहतो
गुरु [m]
गुरुशापहतो
शाप [m]
गुरुशापहतो
हन् [6. P.]
मूढ
मुह् [4. Ā.]
पत
पत् [1. Ā.]
भूमिम्
भूमि [f]
अवाक्शिराः
अवाक्शिरस् [adj]
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुनः । विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ॥
evamukto mahendreṇa triśaṅkurapatatpunaḥ | vikrośamānastrāhīti viśvāmitraṃ tapodhanam ||
English Translation
Thus spoken to by Indra, Trisanku crying, "O Viswamitra, Protect me, Protect me" started falling down.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
महेन्द्रेण
महत् [adj]
महेन्द्रेण
इन्द्र [m]
त्रिशङ्कुर्
त्रिशङ्कु [m]
अपतत्
पत् [1. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
विक्रोशमानस्
विक्रुश् [1. Ā.]
त्राहीति
त्रा [2. Ā.]
त्राहीति
इति [ind]
विश्वामित्रं
विश्वामित्र [m]
तपोधनम्
तपस् [n]
तपोधनम्
धन [n]
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः । रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya krośamānasya kauśikaḥ | roṣamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||
English Translation
Having heard the wailing Trisanku, the enraged Viswamitra shouted, "Stay, Stay".
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्
तद् [pron]
छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वचनं
वचन [n]
तस्य
तद् [pron]
क्रोशमानस्य
क्रुश् [4. P.]
कौशिकः
कौशिक [m]
रोषम्
रोष [m]
आहारयत्
आहारय् [10. Ā.]
तीव्रं
तीव्र [adj]
तिष्ठ
स्था [1. Ā.]
तिष्ठेति
स्था [1. Ā.]
तिष्ठेति
इति [ind]
चाब्रवीत्
च [ind]
चाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः । सृजन्दक्षिणमार्गस्थान्सप्तर्षीनपरान्पुनः ॥
ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpatirivāparaḥ | sṛjandakṣiṇamārgasthānsaptarṣīnaparānpunaḥ ||
English Translation
Standing in the midst of the ascetics, that mighty sage who conjured up a constellation of seven new rishis (stars) looked like another creator Brahma. Overcome by anger the illustrious sage created a new group of stars in the southern direction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषिमध्ये
ऋषि [m]
ऋषिमध्ये
मध्य [n]
स
तद् [pron]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
प्रजापतिर्
प्रजापति [m]
इवापरः
इव [ind]
इवापरः
अपर [pron]
सृजन्
सृज् [2. P.]
दक्षिणमार्गस्थान्
दक्षिण [adj]
दक्षिणमार्गस्थान्
मार्ग [m]
दक्षिणमार्गस्थान्
स्थ [adj]
सप्तर्षीन्
सप्तर्षि [m]
अपरान्
अपर [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्छितः । दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशाः ॥
nakṣatramālāmaparāmasṛjatkrodhamūrchitaḥ | dakṣiṇāṃ diśamāsthāya munimadhye mahāyaśāḥ ||
English Translation
Standing in the midst of the ascetics, that mighty sage who conjured up a constellation of seven new rishis (stars) looked like another creator Brahma. Overcome by anger the illustrious sage created a new group of stars in the southern direction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नक्षत्रमालाम्
नक्षत्र [mn]
नक्षत्रमालाम्
माला [f]
अपराम्
अपर [pron]
असृजत्
सृज् [2. P.]
क्रोधमूर्छितः
क्रोध [m]
क्रोधमूर्छितः
मूर्छय् [10. P.]
दक्षिणां
दक्षिण [adj]
दिशम्
दिश् [f]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
मुनिमध्ये
मुनि [m]
मुनिमध्ये
मध्य [n]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः । अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः । दैवतान्यपि स क्रोधात्स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥
sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ | anyamindraṃ kariṣyāmi loko vā syādanindrakaḥ | daivatānyapi sa krodhātsraṣṭuṃ samupacakrame ||
English Translation
Having created a constellation of stars, Viswamitra out of anger said, "I will create another Indra or this world will be without Indra" and commenced to create even gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सृष्ट्वा
सृज् [2. P.]
नक्षत्रवंशं
नक्षत्र [mn]
नक्षत्रवंशं
वंश [m]
च
च [ind]
क्रोधेन
क्रोध [m]
कलुषीकृतः
कलुषीकृ [8. P.]
अन्यम्
अन्य [pron]
इन्द्रं
इन्द्र [m]
करिष्यामि
कृ [2. Ā.]
लोको
लोक [m]
वा
वा [ind]
स्याद्
अस् [2. P.]
अनिन्द्रकः
अनिन्द्रक [adj]
दैवतान्य्
दैवत [n]
अपि
अपि [ind]
स
तद् [pron]
क्रोधात्
क्रोध [m]
स्रष्टुं
सृज् [2. P.]
समुपचक्रमे
समुपक्रम् [1. Ā.]
ततः परमसंभ्रान्ताः सर्षिसंघाः सुरर्षभाः । विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥
tataḥ paramasaṃbhrāntāḥ sarṣisaṃghāḥ surarṣabhāḥ | viśvāmitraṃ mahātmānamūcuḥ sānunayaṃ vacaḥ ||
English Translation
Struck with wonder and fear, hosts of rishis, suras and asuras humbly addressed Viswamitra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
परमसंभ्रान्ताः
परम [adj]
परमसंभ्रान्ताः
सम्भ्रम् [1. P.]
सर्षिसंघाः
स [ind]
सर्षिसंघाः
ऋषि [m]
सर्षिसंघाः
संघ [m]
सुरर्षभाः
सुर [m]
सुरर्षभाः
ऋषभ [m]
विश्वामित्रं
विश्वामित्र [m]
महात्मानम्
महात्मन् [adj]
ऊचुः
वच् [2. P.]
सानुनयं
स [ind]
सानुनयं
अनुनय [m]
वचः
वचस् [n]
अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः । सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ॥
ayaṃ rājā mahābhāga guruśāpaparikṣataḥ | saśarīro divaṃ yātuṃ nārhatyeva tapodhana ||
English Translation
"O Glorious maharshi, this king cursed by his spiritual preceptor is not worthy of going to heaven with his physical body".
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
राजा
राजन् [m]
महाभाग
महाभाग [adj]
गुरुशापपरिक्षतः
गुरु [m]
गुरुशापपरिक्षतः
शाप [m]
गुरुशापपरिक्षतः
परिक्षन् [8. P.]
सशरीरो
स [ind]
सशरीरो
शरीर [n]
दिवं
दिव् [m]
यातुं
या [2. Ā.]
नार्हत्य्
न [ind]
नार्हत्य्
अर्ह् [1. Ā.]
एव
एव [ind]
तपोधन
तपस् [n]
तपोधन
धन [n]
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः । अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ munipuṃgavaḥ | abravītsumahadvākyaṃ kauśikaḥ sarvadevatāḥ ||
English Translation
"O Rama incensed to fury at the words of his sons, magnanimous king Sagara replied":
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
देवानां
देव [m]
मुनिपुंगवः
मुनि [m]
मुनिपुंगवः
पुंगव [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
कौशिकः
कौशिक [m]
सर्वदेवताः
सर्व [pron]
सर्वदेवताः
देवता [f]
सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः । आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥
saśarīrasya bhadraṃ vastriśaṅkorasya bhūpateḥ | ārohaṇaṃ pratijñāya nānṛtaṃ kartumutsahe ||
English Translation
"I wish you well Having promised king Trisanku ascent to heaven with his physical form, I do not wish to go back on my word.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सशरीरस्य
स [ind]
सशरीरस्य
शरीर [n]
भद्रं
भद्र [n]
वस्
त्वद् [pron]
त्रिशङ्कोर्
त्रिशङ्कु [m]
अस्य
इदम् [pron]
भूपतेः
भूपति [m]
आरोहणं
आरोहण [n]
प्रतिज्ञाय
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
नानृतं
न [ind]
नानृतं
अनृत [n]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
उत्सहे
उत्सह् [1. P.]
सर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः । नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ॥
sargo'stu saśarīrasya triśaṅkorasya śāśvataḥ | nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇyatha ||
English Translation
Let this heaven be an eternal abode for Trisanku in his physical form All these stars created by me shall endure as long as the worlds survive. O gods it behoves of you to accord consent to this".
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्गो
सर्ग [m]
ऽस्तु
अस् [2. P.]
सशरीरस्य
स [ind]
सशरीरस्य
शरीर [n]
त्रिशङ्कोर्
त्रिशङ्कु [m]
अस्य
इदम् [pron]
शाश्वतः
शाश्वत [adj]
नक्षत्राणि
नक्षत्र [mn]
च
च [ind]
सर्वाणि
सर्व [pron]
मामकानि
मामक [adj]
ध्रुवाण्य्
ध्रुव [adj]
अथ
अथ [ind]
यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः । मत्कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥
yāvallokā dhariṣyanti tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ | matkṛtāni surāḥ sarve tadanujñātumarhatha ||
English Translation
Let this heaven be an eternal abode for Trisanku in his physical form All these stars created by me shall endure as long as the worlds survive. O gods it behoves of you to accord consent to this".
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावल्
यावत् [ind]
लोका
लोक [m]
धरिष्यन्ति
धृ [4. P.]
तिष्ठन्त्व्
स्था [1. Ā.]
एतानि
एतद् [pron]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
मत्कृतानि
मद् [pron]
मत्कृतानि
कृ [2. Ā.]
सुराः
सुर [m]
सर्वे
सर्व [pron]
तद्
तद् [pron]
अनुज्ञातुम्
अनुज्ञा [9. Ā.]
अर्हथ
अर्ह् [1. Ā.]
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम् ॥
evamuktāḥ surāḥ sarve pratyūcurmunipuṃgavam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ताः
वच् [2. P.]
सुराः
सुर [m]
सर्वे
सर्व [pron]
प्रत्यूचुर्
प्रतिवच् [3. Ā.]
मुनिपुंगवम्
मुनि [m]
मुनिपुंगवम्
पुंगव [m]
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः । गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहिः ॥
evaṃ bhavatu bhadraṃ te tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ | gagane tānyanekāni vaiśvānarapathādbahiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
भवतु
भू [1. Ā.]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
तिष्ठन्त्व्
स्था [1. Ā.]
एतानि
एतद् [pron]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
गगने
गगन [n]
तान्य्
तद् [pron]
अनेकानि
अनेक [adj]
वैश्वानरपथाद्
वैश्वानर [m]
वैश्वानरपथाद्
पथ [m]
बहिः
बहिस् [ind]
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् । अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः ॥
nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan | avākśirāstriśaṅkuśca tiṣṭhatvamarasaṃnibhaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नक्षत्राणि
नक्षत्र [mn]
मुनिश्रेष्ठ
मुनि [m]
मुनिश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
तेषु
तद् [pron]
ज्योतिःषु
ज्योतिस् [n]
अवाक्शिरास्
अवाक्शिरस् [adj]
त्रिशङ्कुश्
त्रिशङ्कु [m]
च
च [ind]
तिष्ठत्व्
स्था [1. Ā.]
अमरसंनिभः
अमर [m]
अमरसंनिभः
संनिभ [adj]
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः । ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवताः ॥
viśvāmitrastu dharmātmā sarvadevairabhiṣṭutaḥ | ṛṣibhiśca mahātejā bāḍhamityāha devatāḥ ||
English Translation
In this manner extolled by all devatas and rishis, mighty and righteous Viswamitra said, 'well let it be so'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रस्
विश्वामित्र [m]
तु
तु [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
सर्वदेवैर्
सर्व [pron]
सर्वदेवैर्
देव [m]
अभिष्टुतः
अभिष्टु [5. P.]
ऋषिभिश्
ऋषि [m]
च
च [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
बाढम्
बाढ [adj]
इत्य्
इति [ind]
आह
अह् [1. P.]
देवताः
देवता [f]
ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधनाः । जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥
tato devā mahātmāno munayaśca tapodhanāḥ | jagmuryathāgataṃ sarve yajñasyānte narottama ||
English Translation
"O Best among men (Rama) then at the conclusion of the sacrifice the great gods and saints went the way they had come".इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्टितमस्सर्ग:॥Thus ends the sixtieth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
देवा
देव [m]
महात्मानो
महात्मन् [adj]
मुनयश्
मुनि [m]
च
च [ind]
तपोधनाः
तपस् [n]
तपोधनाः
धन [n]
जग्मुर्
गम् [6. Ā.]
यथागतं
यथागत [adj]
सर्वे
सर्व [pron]
यज्ञस्यान्ते
यज्ञ [m]
यज्ञस्यान्ते
अन्त [m]
नरोत्तम
नरोत्तम [m]