भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् । विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता ॥
bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | vilalāpa bhṛśaṃ sītā karuṇaṃ śokakarśitā ||
English Translation
Seeing her husband, well the exceedingly powerful Laksmana, slain, Srta, afflicted with grief, burst into bitter lamentation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भर्तारं
भर्तृ [m]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
महाबलम्
महत् [adj]
महाबलम्
बल [mn]
विललाप
विलप् [4. P.]
भृशं
भृशम् [ind]
सीता
सीता [f]
करुणं
करुण [adj]
शोककर्शिता
शोक [m]
शोककर्शिता
कर्शय् [10. P.]
ऊचुर्लक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च । तेऽस्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥
ūcurlakṣaṇikā ye māṃ putriṇyavidhaveti ca | te'sya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ ||
English Translation
The soothsayers had said that I should have sons, and should never be a widow. But on Råma being slain, it sees now that those ones, possessed of knowledge, had spoken untruthfully.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऊचुर्
वच् [2. P.]
लक्षणिका
लक्षणिक [m]
ये
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
पुत्रिण्यविधवेति
पुत्रिन् [adj]
पुत्रिण्यविधवेति
अविधवा [f]
पुत्रिण्यविधवेति
इति [ind]
च
च [ind]
ते
तद् [pron]
ऽस्य
इदम् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
हते
हन् [6. P.]
रामे
राम [m]
ऽज्ञानिनो
अज्ञानिन् [adj]
ऽनृतवादिनः
अनृत [n]
ऽनृतवादिनः
वादिन् [adj]
यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः । तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥
yajvano mahiṣīṃ ye māmūcuḥ patnīṃ ca satriṇaḥ | te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ ||
English Translation
The soothsayers had said that I should have sons, and should never be a widow. But on Råma being slain, it sees now that those ones, possessed of knowledge, had spoken untruthfully.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यज्वनो
यज्वन् [m]
महिषीं
महिषी [f]
ये
यद् [pron]
माम्
मद् [pron]
ऊचुः
वच् [2. P.]
पत्नीं
पत्नी [f]
च
च [ind]
सत्त्रिणः
सत्त्रिन् [m]
ते
तद् [pron]
ते
तद् [pron]
ते
तद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
ऽद्य
अद्य [ind]
ऽद्य
अद्य [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
हते
हन् [6. P.]
हते
हन् [6. P.]
हते
हन् [6. P.]
रामे
राम [m]
रामे
राम [m]
रामे
राम [m]
ऽज्ञानिनो
अज्ञानिन् [adj]
ऽज्ञानिनो
अज्ञानिन् [adj]
ऽज्ञानिनो
अज्ञानिन् [adj]
ऽनृतवादिनः
अनृत [n]
ऽनृतवादिनः
वादिन् [adj]
ऽनृतवादिनः
अनृत [n]
ऽनृतवादिनः
वादिन् [adj]
ऽनृतवादिनः
अनृत [n]
ऽनृतवादिनः
वादिन् [adj]
वीरपार्थिवपत्नी त्वं ये धन्येति च मां विदुः । तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥
vīrapārthivapatnī tvaṃ ye dhanyeti ca māṃ viduḥ | te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ ||
English Translation
The soothsayers had said that I should have sons, and should never be a widow. But on Råma being slain, it sees now that those ones, possessed of knowledge, had spoken untruthfully.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वीरपार्थिवपत्नी
वीर [m]
वीरपार्थिवपत्नी
पार्थिव [m]
वीरपार्थिवपत्नी
पत्नी [f]
त्वं
त्वद् [pron]
ये
यद् [pron]
धन्येति
धन्य [adj]
धन्येति
इति [ind]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
विदुः
विद् [6. Ā.]
ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम् । तेऽद्य सर्वे हते रामेऽज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥
ūcuḥ saṃśravaṇe ye māṃ dvijāḥ kārtāntikāḥ śubhām | te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ ||
English Translation
The soothsayers had said that I should have sons, and should never be a widow. But on Råma being slain, it sees now that those ones, possessed of knowledge, had spoken untruthfully.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऊचुः
वच् [2. P.]
संश्रवणे
संश्रवण [n]
ये
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
द्विजाः
द्विज [m]
कार्तान्तिकाः
कार्तान्तिक [m]
शुभाम्
शुभ [adj]
इमानि खलु पद्मानि पादयोर्यैः किल स्त्रियः । अधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह ॥
imāni khalu padmāni pādayoryaiḥ kila striyaḥ | adhirājye'bhiṣicyante narendraiḥ patibhiḥ saha ||
English Translation
These lotus-marks on the feet, betokening to gentlewomen possessing them, that they are to be installed in the kingdom in company with their husbands-who are kings-are on me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमानि
इदम् [pron]
खलु
खलु [ind]
पद्मानि
पद्म [mn]
पादयोर्
पाद [m]
यैः
यद् [pron]
किल
किल [ind]
स्त्रियः
स्त्री [f]
अधिराज्ये
अधिराज्य [n]
ऽभिषिच्यन्ते
अभिषिच् [4. P.]
नरेन्द्रैः
नरेन्द्र [m]
पतिभिः
पति [m]
सह
सह [ind]
वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः । नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा ॥
vaidhavyaṃ yānti yairnāryo'lakṣaṇairbhāgyadurlabhāḥ | nātmanastāni paśyāmi paśyantī hatalakṣaṇā ||
English Translation
Those marks find I none on me by which women of rare fortune come by widowhood, but I find that in me these good tokens are nullified.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वैधव्यं
वैधव्य [n]
यान्ति
या [2. Ā.]
यैर्
यद् [pron]
नार्यो
नारी [f]
ऽलक्षणैर्
अलक्षण [adj]
भाग्यदुर्लभाः
भाग्य [n]
भाग्यदुर्लभाः
दुर्लभ [adj]
नात्मनस्तानि
न [ind]
नात्मनस्तानि
आत्मन् [m]
नात्मनस्तानि
तद् [pron]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
पश्यन्ती
दृश् [6. P.]
हतलक्षणा
हन् [6. P.]
हतलक्षणा
लक्षण [n]
सत्यानीमानि पद्मानि स्त्रीणामुक्त्वानि लक्षणे । तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे ॥
satyānīmāni padmāni strīṇāmuktvāni lakṣaṇe | tānyadya nihate rāme vitathāni bhavanti me ||
English Translation
Those marks that are pronounced infallible by those versed in such knowledge, on Rama being slain, are nullified in me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यानीमानि
सत्य [adj]
सत्यानीमानि
इदम् [pron]
पद्मानि
पद्म [mn]
स्त्रीणाम्
स्त्री [f]
उक्तानि
वच् [2. P.]
लक्षणे
लक्षण [n]
तान्यद्य
तद् [pron]
तान्यद्य
अद्य [ind]
निहते
निहन् [2. Ā.]
रामे
राम [m]
वितथानि
वितथ [adj]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंगते मम । वृत्ते चालोमशे जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम ॥
keśāḥ sūkṣmāḥ samā nīlā bhruvau cāsaṃgate mama | vṛtte cālomaśe jaṅghe dantāścāviralā mama ||
English Translation
My hairs are fine, equal, and blue; my eyebrows touch each other; my hips are devoid of down and round; and my teeth are close.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
केशाः
केश [m]
सूक्ष्माः
सूक्ष्म [adj]
समा
सम [pron]
नीला
नील [adj]
भ्रुवौ
भ्रू [f]
चासंगते
च [ind]
चासंगते
असंगत [adj]
मम
मद् [pron]
वृत्ते
वृत्त [adj]
चालोमशे
च [ind]
चालोमशे
अलोमश [adj]
जङ्घे
जङ्घा [f]
दन्ताश्चाविरला
दन्त [mn]
दन्ताश्चाविरला
च [ind]
दन्ताश्चाविरला
अविरल [adj]
मम
मद् [pron]
शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू च मे चितौ । अनुवृत्ता नखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम ॥
śaṅkhe netre karau pādau gulphāvūrū ca me citau | anuvṛttā nakhāḥ snigdhāḥ samāścāṅgulayo mama ||
English Translation
My temples, and eyes hands, feet, ankles, and thighs are equal. And my fingers are furnished with round nails, and are plump and even in the middle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शङ्खे
शङ्ख [m]
नेत्रे
नेत्र [mn]
करौ
कर [m]
पादौ
पाद [m]
गुल्फावूरू
गुल्फ [m]
गुल्फावूरू
ऊरु [mf]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
चितौ
चि [1. Ā.]
अनुवृत्ता
अनुवृत् [1. Ā.]
नखाः
नख [mn]
स्निग्धाः
स्निग्ध [adj]
समाश्चाङ्गुलयो
सम [pron]
समाश्चाङ्गुलयो
च [ind]
समाश्चाङ्गुलयो
अङ्गुलि [mf]
मम
मद् [pron]
स्तनौ चाविरलौ पीनौ ममेमौ मग्नचूचुकौ । मग्ना चोत्सङ्गिनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम् ॥
stanau cāviralau pīnau mamemau magnacūcukau | magnā cotsaṅginī nābhiḥ pārśvoraskaṃ ca me citam ||
English Translation
And my breasts are close and firm and developed, and have their nipples sunk. And my navel is depressed, with high sides. And my chest is swelling.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्तनौ
स्तन [mn]
चाविरलौ
च [ind]
चाविरलौ
अविरल [adj]
पीनौ
पीन [adj]
ममेमौ
मद् [pron]
ममेमौ
इदम् [pron]
मग्नचूचुकौ
मज्ज् [1. Ā.]
मग्नचूचुकौ
चूचुक [mn]
मग्ना
मज्ज् [1. Ā.]
चोत्सङ्गिनी
च [ind]
चोत्सङ्गिनी
उत्सङ्गिन् [adj]
नाभिः
नाभि [f]
पार्श्वोरस्कं
पार्श्व [mn]
पार्श्वोरस्कं
उरस्क [n]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
चितम्
चि [1. Ā.]
मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च । प्रतिष्ठितां द्वदशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् ॥
mama varṇo maṇinibho mṛdūnyaṅgaruhāṇi ca | pratiṣṭhitāṃ dvadaśabhirmāmūcuḥ śubhalakṣaṇām ||
English Translation
My complexion is like the hue of gems, and my down soft. And they said that I was furnished with twelve auspicious signs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मम
मद् [pron]
वर्णो
वर्ण [mn]
मणिनिभो
मणि [m]
मणिनिभो
निभ [adj]
मृदून्यङ्गरुहाणि
मृदु [adj]
मृदून्यङ्गरुहाणि
अङ्गरुह [n]
च
च [ind]
प्रतिष्ठितां
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
द्वादशभिर्
द्वादशन् [adj]
माम्
मद् [pron]
ऊचुः
वच् [2. P.]
शुभलक्षणाम्
शुभ [adj]
शुभलक्षणाम्
लक्षण [n]
समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत् । मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालक्षणिका विदुः ॥
samagrayavamacchidraṃ pāṇipādaṃ ca varṇavat | mandasmitetyeva ca māṃ kanyālakṣaṇikā viduḥ ||
English Translation
And my hands in the middle parts of my fingers contain wheat-marks, and in the spaces between the fingers, have no uneven corners. And my feet also partake of the general complexion. And my laugh is a gentle smile. And those versed in marks of women knew that I was possessed of such marks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समग्रयवम्
समग्र [adj]
समग्रयवम्
यव [mn]
अच्छिद्रं
अच्छिद्र [adj]
पाणिपादं
पाणि [m]
पाणिपादं
पाद [m]
च
च [ind]
वर्णवत्
वर्णवत् [adj]
मन्दस्मितेत्येव
मन्द [adj]
मन्दस्मितेत्येव
स्मित [n]
मन्दस्मितेत्येव
इति [ind]
मन्दस्मितेत्येव
एव [ind]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
कन्यालक्षणिका
कन्या [f]
कन्यालक्षणिका
लक्षणिक [m]
विदुः
विद् [6. Ā.]
अधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह । कृतान्तकुशलैरुक्तं तत्सर्वं वितथीकृतम् ॥
adhirājye'bhiṣeko me brāhmaṇaiḥ patinā saha | kṛtāntakuśalairuktaṃ tatsarvaṃ vitathīkṛtam ||
English Translation
Those Brähmaņas skilled in telling fortune said that I should be installed in the kingdom along with my husband; but all that has been falsified.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अधिराज्ये
अधिराज्य [n]
ऽभिषेको
अभिषेक [m]
मे
मद् [pron]
ब्राह्मणैः
ब्राह्मण [m]
पतिना
पति [m]
सह
सह [ind]
कृतान्तकुशलैर्
कृतान्त [m]
कृतान्तकुशलैर्
कुशल [adj]
उक्तं
वच् [2. P.]
तत्
तद् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
वितथीकृतम्
वितथीकृ [8. Ā.]
शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च । तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ ॥
śodhayitvā janasthānaṃ pravṛttimupalabhya ca | tīrtvā sāgaramakṣobhyaṃ bhrātarau goṣpade hatau ||
English Translation
Having purified Janasthana (of Raksasas), obtained tidings of me, and crossed the Ocean* incapable of being agitated, those brothers have been slain in the footprint of a cow! *The commentator assigns a metaphorical sense to ocean-but this is hardly necessary.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शोधयित्वा
शोधय् [10. Ā.]
जनस्थानं
जनस्थान [n]
प्रवृत्तिम्
प्रवृत्ति [f]
उपलभ्य
उपलभ् [1. P.]
च
च [ind]
तीर्त्वा
तृ [3. P.]
सागरम्
सागर [m]
अक्षोभ्यं
अक्षोभ्य [adj]
भ्रातरौ
भ्रातृ [m]
गोष्पदे
गोष्पद [n]
हतौ
हन् [6. P.]
ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च । अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यताम् ॥
nanu vāruṇamāgneyamaindraṃ vāyavyameva ca | astraṃ brahmaśiraścaiva rāghavau pratyapadyatām ||
English Translation
The descendants of Raghu had obtained Väruņa and Āgneya and Aindra and Vāyavya and Brahmasira weapons.* * And did they not remember this now? completes the sense.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ननु
ननु [ind]
वारुणम्
वारुण [adj]
आग्नेयम्
आग्नेय [adj]
ऐन्द्रं
ऐन्द्र [adj]
वायव्यम्
वायव्य [adj]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
अस्त्रं
अस्त्र [mn]
ब्रह्मशिरश्चैव
ब्रह्मशिरस् [n]
ब्रह्मशिरश्चैव
च [ind]
ब्रह्मशिरश्चैव
एव [ind]
राघवौ
राघव [m]
प्रत्यपद्यताम्
प्रतिपद् [4. P.]
अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ । मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥
adṛśyamānena raṇe māyayā vāsavopamau | mama nāthāvanāthāyā nihatau rāmalakṣmaṇau ||
English Translation
Through illusion have those lords of me, who am forlorn. Rāma and Lakşmaņa, resembling Vasava himself in battle, been slain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अदृश्यमानेन
अदृश्यमान [adj]
रणे
रण [m]
मायया
माया [f]
वासवोपमौ
वासव [m]
वासवोपमौ
उपम [adj]
मम
मद् [pron]
नाथावनाथाया
नाथ [m]
नाथावनाथाया
अनाथ [adj]
निहतौ
निहन् [2. Ā.]
रामलक्ष्मणौ
राम [m]
रामलक्ष्मणौ
लक्ष्मण [m]
न हि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः । जीवन्प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः ॥
na hi dṛṣṭipathaṃ prāpya rāghavasya raṇe ripuḥ | jīvanpratinivarteta yadyapi syānmanojavaḥ ||
English Translation
Coming in battle within ken of Raghava, a foe, even if he be endowed with the fleetness of thought, does not go back living.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
दृष्टिपथं
दृष्टि [f]
दृष्टिपथं
पथ [m]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
राघवस्य
राघव [m]
रणे
रण [m]
रिपुः
रिपु [m]
जीवन्
जीव् [1. Ā.]
प्रतिनिवर्तेत
प्रतिनिवृत् [1. Ā.]
यद्यपि
यदि [ind]
यद्यपि
अपि [ind]
स्यान्मनोजवः
अस् [2. P.]
स्यान्मनोजवः
मनोजव [adj]
न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः । यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपाथितः ॥
na kālasyātibhāro'sti kṛtāntaśca sudurjayaḥ | yatra rāmaḥ saha bhrātrā śete yudhi nipāthitaḥ ||
English Translation
There is nothing which is too hard for Time; and the Destroyer is incapable of being overcome; inasmuch as Rāma along with his brother Lakşmaņa has fallen in fight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
कालस्यातिभारो
काल [m]
कालस्यातिभारो
अतिभार [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
कृतान्तश्च
कृतान्त [m]
कृतान्तश्च
च [ind]
सुदुर्जयः
सु [ind]
सुदुर्जयः
दुर्जय [adj]
यत्र
यत्र [ind]
रामः
राम [m]
सह
सह [ind]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
शेते
शी [1. Ā.]
युधि
युध् [f]
निपातितः
निपातय् [10. Ā.]
नाहं शोचामि भर्तारं निहतं न च लक्ष्मणम् । नात्मानं जननी चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम् ॥
nāhaṃ śocāmi bhartāraṃ nihataṃ na ca lakṣmaṇam | nātmānaṃ jananī cāpi yathā śvaśrūṃ tapasvinīm ||
English Translation
"When I think of Rama or even great warrior Lakshmana, or my mother or myself I am not so sad as when I think of my motherinlaw who is an observer of austerity."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
शोचामि
शुच् [6. P.]
भर्तारं
भर्तृ [m]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
न
न [ind]
च
च [ind]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
नात्मानं
न [ind]
नात्मानं
आत्मन् [m]
जननीं
जननी [f]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
यथा
यथा [ind]
श्वश्रूं
श्वश्रू [f]
तपस्विनीम्
तपस्विनी [f]
सा हि चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम् । कदा द्रक्ष्यामि सीतां च रामं च सहलक्ष्मणम् ॥
sā hi cintayate nityaṃ samāptavratamāgatam | kadā drakṣyāmi sītāṃ ca rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam ||
English Translation
"She will also be worried and wait for Rama who has completed his vow (for fourteen years) and Lakshmana and Sita to come."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
हि
हि [ind]
चिन्तयते
चिन्तय् [10. Ā.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
समाप्तव्रतम्
समाप् [5. Ā.]
समाप्तव्रतम्
व्रत [n]
आगतम्
आगम् [6. P.]
कदा
कदा [ind]
द्रक्ष्यामि
दृश् [6. P.]
सीतां
सीता [f]
च
च [ind]
रामं
राम [m]
च
च [ind]
सहलक्ष्मणम्
सहलक्ष्मण [adj]
परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत् । मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति ॥
paridevayamānāṃ tāṃ rākṣasī trijaṭābravīt | mā viṣādaṃ kṛthā devi bhartāyaṃ tava jīvati ||
English Translation
As she was thus lamenting, the Rākṣasai, said, O exalted lady, do not weep thus, your lord live.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परिदेवयमानां
परिदेवय् [10. Ā.]
तां
तद् [pron]
राक्षसी
राक्षसी [f]
त्रिजटाब्रवीत्
त्रिजटा [f]
त्रिजटाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
मा
मा [ind]
विषादं
विषाद [m]
कृथा
कृ [2. Ā.]
देवि
देवी [f]
भर्तायं
भर्तृ [m]
भर्तायं
इदम् [pron]
तव
त्वद् [pron]
जीवति
जीव् [1. Ā.]
कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च । यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
kāraṇāni ca vakṣyāmi mahānti sadṛśāni ca | yathemau jīvato devi bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
English Translation
O dignified one, I shall unfold to you potent and probable reasons why the brothers Rāma and Laksmana live.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कारणानि
कारण [n]
च
च [ind]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
महान्ति
महत् [adj]
सदृशानि
सदृश [adj]
च
च [ind]
यथेमौ
यथा [ind]
यथेमौ
इदम् [pron]
जीवतो
जीव् [1. Ā.]
देवि
देवी [f]
भ्रातरौ
भ्रातृ [m]
रामलक्ष्मणौ
राम [m]
रामलक्ष्मणौ
लक्ष्मण [m]
न हि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च । भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ ॥
na hi kopaparītāni harṣaparyutsukāni ca | bhavanti yudhi yodhānāṃ mukhāni nihate patau ||
English Translation
When their leader fall, the countenances of the warriors in battle are not overspread with passion, or display cheerfulness and vivacity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
कोपपरीतानि
कोप [m]
कोपपरीतानि
परी [2. Ā.]
हर्षपर्युत्सुकानि
हर्ष [m]
हर्षपर्युत्सुकानि
पर्युत्सुक [adj]
च
च [ind]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
युधि
युध् [f]
योधानां
योध [m]
मुखानि
मुख [n]
निहते
निहन् [2. Ā.]
पतौ
पति [m]
इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः । दिव्यं त्वां धारयेन्नेदं यद्येतौ गजजीवितौ ॥
idaṃ vimānaṃ vaidehi puṣpakaṃ nāma nāmataḥ | divyaṃ tvāṃ dhārayennedaṃ yadyetau gajajīvitau ||
English Translation
O Vaidehi, if those had lost their lives, this celestial chariot, named Puspaka, would not have held you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
विमानं
विमान [mn]
वैदेहि
वैदेही [f]
पुष्पकं
पुष्पक [mn]
नाम
नाम [ind]
नामतः
नामन् [n]
दिव्यं
दिव्य [adj]
त्वां
त्वद् [pron]
धारयेन्नेदं
धारय् [10. Ā.]
धारयेन्नेदं
न [ind]
धारयेन्नेदं
इदम् [pron]
यद्येतौ
यदि [ind]
यद्येतौ
एतद् [pron]
गजजीवितौ
गज [m]
गजजीवितौ
जीवित [n]
हतवीरप्रधाना हि हतोत्साहा निरुद्यमा । सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले ॥
hatavīrapradhānā hi hatotsāhā nirudyamā | senā bhramati saṃkhyeṣu hatakarṇeva naurjale ||
English Translation
"The army chief killed, the interest of the troop lost, Pushpaka will move about without making an effort like the ship which lost the helmsman."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हतवीरप्रधाना
हन् [6. P.]
हतवीरप्रधाना
वीर [m]
हतवीरप्रधाना
प्रधान [adj]
हि
हि [ind]
हतोत्साहा
हन् [6. P.]
हतोत्साहा
उत्साह [m]
निरुद्यमा
निरुद्यम [adj]
सेना
सेना [f]
भ्रमति
भ्रम् [4. Ā.]
संख्येषु
संख्य [n]
हतकर्णेव
हन् [6. P.]
हतकर्णेव
कर्ण [m]
हतकर्णेव
इव [ind]
नौर्
नौ [f]
जले
जल [n]
इयं पुनरसंभ्रान्ता निरुद्विग्ना तरस्विनी । सेना रक्षति काकुत्स्थौ मायया निर्जितौ रणे ॥
iyaṃ punarasaṃbhrāntā nirudvignā tarasvinī | senā rakṣati kākutsthau māyayā nirjitau raṇe ||
English Translation
"O Lady, given to austerities! These monkeys are guarding Kakuthsa as proclaimed by me lovingly. Do not be confused. They are safe."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इयं
इदम् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
असंभ्रान्ता
असम्भ्रान्त [adj]
निरुद्विग्ना
निरुद्विग्न [adj]
तरस्विनी
तरस्विन् [adj]
सेना
सेना [f]
रक्षति
रक्ष् [4. P.]
काकुत्स्थौ
काकुत्स्थ [m]
मायया
माया [f]
निर्जितौ
निर्जि [1. P.]
रणे
रण [m]
सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः । अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद्ब्रवीमि ते ॥
sā tvaṃ bhava suvisrabdhā anumānaiḥ sukhodayaiḥ | ahatau paśya kākutsthau snehādetadbravīmi te ||
English Translation
Do you, at this conclusion bringing in joy, take comfort; and behold the Kākutsthas unslain. This I tell you from affection.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
भव
भू [1. Ā.]
सुविस्रब्धा
सु [ind]
सुविस्रब्धा
विश्रम्भ् [1. Ā.]
अनुमानैः
अनुमान [n]
सुखोदयैः
सुख [n]
सुखोदयैः
उदय [m]
अहतौ
अहत [adj]
पश्य
पश् [4. Ā.]
काकुत्स्थौ
काकुत्स्थ [m]
स्नेहाद्
स्नेह [mn]
एतद्
एतद् [pron]
ब्रवीमि
ब्रू [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन । चारित्रसुखशीलत्वात्प्रविष्टासि मनो मम ॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana | cāritrasukhaśīlatvātpraviṣṭāsi mano mama ||
English Translation
I never told you untruths heretofore; nor, O Mithila's daughter, will I tell them to you now. You by virtue of your character conducive to delight, have found an access into my heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चारित्रसुखशीलत्वात्
चारित्र [n]
चारित्रसुखशीलत्वात्
सुख [n]
चारित्रसुखशीलत्वात्
शील [mn]
चारित्रसुखशीलत्वात्
त्व [n]
प्रविष्टासि
प्रविश् [4. P.]
प्रविष्टासि
अस् [2. P.]
मनो
मनस् [n]
मम
मद् [pron]
नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः । एतयोराननं दृष्ट्वा मया चावेदितं तव ॥
nemau śakyau raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ | etayorānanaṃ dṛṣṭvā mayā cāveditaṃ tava ||
English Translation
These even the celestials and Asuras with Indra (at their head) are incompetent to quell. Seeing such sight, I speak to you as to their being alive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नेमौ
न [ind]
नेमौ
इदम् [pron]
शक्यौ
शक्य [adj]
रणे
रण [m]
जेतुं
जि [9. P.]
सेन्द्रैर्
स [ind]
सेन्द्रैर्
इन्द्र [m]
अपि
अपि [ind]
सुरासुरैः
सुर [m]
सुरासुरैः
असुर [m]
एतयोर्
एतद् [pron]
आननं
आनन [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
मया
मद् [pron]
चावेदितं
च [ind]
चावेदितं
आवेदय् [10. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
इदं च सुमहच्चिह्नं शनैः पश्यस्व मैथिलि । निःसंज्ञावप्युभावेतौ नैव लक्ष्मीर्वियुज्यते ॥
idaṃ ca sumahaccihnaṃ śanaiḥ paśyasva maithili | niḥsaṃjñāvapyubhāvetau naiva lakṣmīrviyujyate ||
English Translation
And behold O Maithili, this mighty wonder! These are lying insensible with arrows; but of these Grace has not taken leave.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
च
च [ind]
सुमहच्चिह्नं
सु [ind]
सुमहच्चिह्नं
महत् [adj]
सुमहच्चिह्नं
चिह्न [n]
शनैः
शनैस् [ind]
पश्यस्व
पश् [4. Ā.]
मैथिलि
मैथिली [f]
निःसंज्ञावप्युभावेतौ
निःसंज्ञ [adj]
निःसंज्ञावप्युभावेतौ
अपि [ind]
निःसंज्ञावप्युभावेतौ
उभ् [pron]
निःसंज्ञावप्युभावेतौ
एतद् [pron]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
लक्ष्मीर्
लक्ष्मी [f]
वियुज्यते
वियुज् [4. P.]
प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् । दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ॥
prāyeṇa gatasattvānāṃ puruṣāṇāṃ gatāyuṣām | dṛśyamāneṣu vaktreṣu paraṃ bhavati vaikṛtam ||
English Translation
It generally happens that the faces of persons dead and gone, are unsightly to a degree. Therefore, O Janka's daughter, leave off grief and sorrow and stupor. For the sake of Rāma and Lakşmaņa you can not today put a period to your existence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रायेण
प्रायेण [ind]
गतसत्त्वानां
गम् [6. Ā.]
गतसत्त्वानां
सत्त्व [n]
पुरुषाणां
पुरुष [m]
गतायुषाम्
गम् [6. Ā.]
गतायुषाम्
आयुस् [n]
दृश्यमानेषु
दृश् [6. P.]
वक्त्रेषु
वक्त्र [n]
परं
पर [pron]
भवति
भू [1. Ā.]
वैकृतम्
वैकृत [n]
त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे । रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् ॥
tyaja śokaṃ ca duḥkhaṃ ca mohaṃ ca janakātmaje | rāmalakṣmaṇayorarthe nādya śakyamajīvitum ||
English Translation
It generally happens that the faces of persons dead and gone, are unsightly to a degree. Therefore, O Janka's daughter, leave off grief and sorrow and stupor. For the sake of Rāma and Lakşmaņa you can not today put a period to your existence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्यज
त्यज् [1. Ā.]
शोकं
शोक [m]
च
च [ind]
दुःखं
दुःख [n]
च
च [ind]
मोहं
मोह [m]
च
च [ind]
जनकात्मजे
जनकात्मजा [f]
रामलक्ष्मणयोर्
राम [m]
रामलक्ष्मणयोर्
लक्ष्मण [m]
अर्थे
अर्थ [mn]
नाद्य
न [ind]
नाद्य
अद्य [ind]
शक्यम्
शक्य [adj]
अजीवितुम्
अजीवितुम् [ind]
श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा । कृताञ्जलिरुवाचेदमेवमस्त्विति मैथिली ॥
śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sītā surasutopamā | kṛtāñjaliruvācedamevamastviti maithilī ||
English Translation
Hearing her words, Mithila's daughter-Sītāresembling the daughter of a celestial, with hands joined, said, "May this be so!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तु
तु [ind]
वचनं
वचन [n]
तस्याः
तद् [pron]
सीता
सीता [f]
सुरसुतोपमा
सुर [m]
सुरसुतोपमा
सुता [f]
सुरसुतोपमा
उपम [adj]
कृताञ्जलिर्
कृताञ्जलि [adj]
उवाचेदम्
वच् [2. P.]
उवाचेदम्
इदम् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
अस्त्विति
अस् [2. P.]
अस्त्विति
इति [ind]
मैथिली
मैथिली [f]
विमानं पुष्पकं तत्तु समिवर्त्य मनोजवम् । दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता ॥
vimānaṃ puṣpakaṃ tattu samivartya manojavam | dīnā trijaṭayā sītā laṅkāmeva praveśitā ||
English Translation
Then turning away the car Puşpaka fleet as the mind, the distressed Sītā entered Lankā along with Trijata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विमानं
विमान [mn]
पुष्पकं
पुष्पक [mn]
तत्
तद् [pron]
तु
तु [ind]
संनिवर्त्य
संनिवर्तय् [10. Ā.]
मनोजवम्
मनोजव [adj]
दीना
दीन [adj]
त्रिजटया
त्रिजटा [f]
सीता
सीता [f]
लङ्काम्
लङ्का [f]
एव
एव [ind]
प्रवेशिता
प्रवेशय् [10. Ā.]
ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा । अशोकवनिकामेव रक्षसीभिः प्रवेशिता ॥
tatastrijaṭayā sārdhaṃ puṣpakādavaruhya sā | aśokavanikāmeva rakṣasībhiḥ praveśitā ||
English Translation
Then in company with Trijatā alighting from Puşpaka, she along with the Rākşasis entered the asoka wood.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्त्रिजटया
ततस् [ind]
ततस्त्रिजटया
त्रिजटा [f]
सार्धं
सार्धम् [ind]
पुष्पकाद्
पुष्पक [mn]
अवरुह्य
अवरुह् [1. Ā.]
सा
तद् [pron]
अशोकवनिकाम्
अशोक [m]
अशोकवनिकाम्
वनिका [f]
एव
एव [ind]
राक्षसीभिः
राक्षसी [f]
प्रवेशिता
प्रवेशय् [10. Ā.]
प्रविश्य सीता बहुवृक्षषण्डां; तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम् । संप्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ; परं विषादं समुपाजगाम ॥
praviśya sītā bahuvṛkṣaṣaṇḍāṃ; tāṃ rākṣasendrasya vihārabhūmim | saṃprekṣya saṃcintya ca rājaputrau; paraṃ viṣādaṃ samupājagāma ||
English Translation
Entering that sporting-ground of the Raksasa lord abounding in woody tracts, Sītā, having beheld those princes and reflected on them, became subject to a mighty grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
सीता
सीता [f]
बहुवृक्षषण्डां
बहु [adj]
बहुवृक्षषण्डां
वृक्ष [m]
बहुवृक्षषण्डां
षण्ड [mn]
तां
तद् [pron]
राक्षसेन्द्रस्य
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
विहारभूमिम्
विहार [m]
विहारभूमिम्
भूमि [f]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
संचिन्त्य
संचिन्तय् [10. Ā.]
च
च [ind]
राजपुत्रौ
राजन् [m]
राजपुत्रौ
पुत्र [m]
परं
पर [pron]
विषादं
विषाद [m]
समुपाजगाम
समुपागम् [1. P.]