स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् । रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām | rāmaḥ saumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ ||
English Translation
Repairing with Lakşmaņa to the lake Pampā filled with red and while lotuses and fish Rāma having his senses agitated began to lament.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तां
तद् [pron]
पुष्करिणीं
पुष्करिन् [adj]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
पद्मोत्पलझषाकुलाम्
पद्म [mn]
पद्मोत्पलझषाकुलाम्
उत्पल [mn]
पद्मोत्पलझषाकुलाम्
झष [m]
पद्मोत्पलझषाकुलाम्
आकुल [adj]
रामः
राम [m]
सौमित्रिसहितो
सौमित्रि [m]
सौमित्रिसहितो
सहित [adj]
विललापाकुलेन्द्रियः
विलप् [4. P.]
विललापाकुलेन्द्रियः
आकुल [adj]
विललापाकुलेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे । स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire | sa kāmavaśamāpannaḥ saumitrimidamabravīt ||
English Translation
And beholding there that lake, his senses were stirred with delight. Troubled with passion he spoke to Saumitri saying,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
दृष्ट्वैव
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वैव
एव [ind]
तां
तद् [pron]
हर्षाद्
हर्ष [m]
इन्द्रियाणि
इन्द्रिय [n]
चकम्पिरे
कम्प् [1. P.]
स
तद् [pron]
कामवशम्
काम [m]
कामवशम्
वश [m]
आपन्नः
आपद् [4. P.]
सौमित्रिम्
सौमित्रि [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् । यत्र राजन्ति शैलाभा द्रुमाः सशिखरा इव ॥
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam | yatra rājanti śailābhā drumāḥ saśikharā iva ||
English Translation
Observe again, O son of Sumitra, the picturesque wood-land around the lake, where trees, crowned with large branches resembling the summits of a mountain, appear like so many hills.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
पम्पायाः
पम्पा [f]
काननं
कानन [n]
शुभदर्शनम्
शुभ [adj]
शुभदर्शनम्
दर्शन [n]
यत्र
यत्र [ind]
राजन्ति
राज् [2. P.]
शैलाभा
शैल [mn]
शैलाभा
आभ [adj]
द्रुमाः
द्रुम [m]
सशिखरा
स [ind]
सशिखरा
शिखर [mn]
इव
इव [ind]
मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै । भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥
māṃ tu śokābhisaṃtaptamādhayaḥ pīḍayanti vai | bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca ||
English Translation
Mental agony arising from Sītā's ravishment and Bharata's grief, have been grinding me who am already stricken with sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मां
मद् [pron]
तु
तु [ind]
शोकाभिसंतप्तम्
शोक [m]
शोकाभिसंतप्तम्
अभिसंतप् [1. P.]
आधयः
आधि [m]
पीडयन्ति
पीडय् [10. Ā.]
वै
वै [ind]
भरतस्य
भरत [m]
च
च [ind]
दुःखेन
दुःख [n]
वैदेह्या
वैदेही [f]
हरणेन
हरण [n]
च
च [ind]
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् । द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam | drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam ||
English Translation
This green common, chequered with yellow and blue, appeared of enhanced beauty by the various flowers of the trees as if covered with a blanket of diverse hues.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अधिकं
अधिक [adj]
प्रविभात्य्
प्रविभा [2. P.]
एतन्
एतद् [pron]
नीलपीतं
नील [adj]
नीलपीतं
पीत [adj]
तु
तु [ind]
शाद्वलम्
शाद्वल [mn]
द्रुमाणां
द्रुम [m]
विविधैः
विविध [adj]
पुष्पैः
पुष्प [n]
परिस्तोमैर्
परिस्तोम [mn]
इवार्पितम्
इव [ind]
इवार्पितम्
अर्पय् [10. Ā.]
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः । गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ | gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ ||
English Translation
The tops of the trees rich with flowery bunches are gnarled with creepers of blossoming tips. Now has appeared, O Saumitri, the fragrant spring of pleasant breezes, when greatly prevail the influence of Cupid and the trees are graced with fruits and flowers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुखानिलो
सुख [adj]
सुखानिलो
अनिल [m]
ऽयं
इदम् [pron]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
कालः
काल [m]
प्रचुरमन्मथः
प्रचुर [adj]
प्रचुरमन्मथः
मन्मथ [m]
गन्धवान्
गन्धवत् [adj]
सुरभिर्
सुरभि [adj]
मासो
मास [mn]
जातपुष्पफलद्रुमः
जन् [4. P.]
जातपुष्पफलद्रुमः
पुष्प [n]
जातपुष्पफलद्रुमः
फल [n]
जातपुष्पफलद्रुमः
द्रुम [m]
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् । सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव ॥
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām | sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi varṣaṃ toyamucāmiva ||
English Translation
Behold, O Saumitri, the beauty of the flowery woods, showering flowers like to clouds pouring forth rain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
रूपाणि
रूप [n]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
वनानां
वन [n]
पुष्पशालिनाम्
पुष्प [n]
पुष्पशालिनाम्
शालिन् [adj]
सृजतां
सृज् [2. P.]
पुष्पवर्षाणि
पुष्प [n]
पुष्पवर्षाणि
वर्ष [mn]
वर्षं
वर्ष [mn]
तोयमुचाम्
तोयमुच् [m]
इव
इव [ind]
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः । वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ | vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām ||
English Translation
Various trees growing on rock surfaces, moved by the wind have been scattering flowers on the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रस्तरेषु
प्रस्तर [m]
च
च [ind]
रम्येषु
रम्य [adj]
विविधाः
विविध [adj]
काननद्रुमाः
कानन [n]
काननद्रुमाः
द्रुम [m]
वायुवेगप्रचलिताः
वायु [m]
वायुवेगप्रचलिताः
वेग [m]
वायुवेगप्रचलिताः
प्रचल् [1. P.]
पुष्पैर्
पुष्प [n]
अवकिरन्ति
अवकृ [6. Ā.]
गाम्
गो [mf]
मारुतः सुखं संस्पर्शे वाति चन्दनशीतलः । षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥
mārutaḥ sukhaṃ saṃsparśe vāti candanaśītalaḥ | ṣaṭpadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu ||
English Translation
Violently shaken by wind the trees in this nectar-smelling forest are sounding as it were with the hum of bees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मारुतः
मारुत [m]
सुखं
सुखम् [ind]
संस्पर्शे
संस्पर्श [m]
वाति
वा [2. Ā.]
चन्दनशीतलः
चन्दन [mn]
चन्दनशीतलः
शीतल [adj]
षट्पदैर्
षट्पद [m]
अनुकूजद्भिर्
अनुकूज् [1. P.]
वनेषु
वन [n]
मधुगन्धिषु
मधु [n]
मधुगन्धिषु
गन्धि [adj]
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः । संसक्तशिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ | saṃsaktaśikharā śailā virājanti mahādrumaiḥ ||
English Translation
Hillocks over-topped with picturesque and flowery trees stand beautifully on this mountainous expanse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गिरिप्रस्थेषु
गिरि [m]
गिरिप्रस्थेषु
प्रस्थ [mn]
रम्येषु
रम्य [adj]
पुष्पवद्भिर्
पुष्पवत् [adj]
मनोरमैः
मनोरम [adj]
संसक्तशिखराः
संसञ्ज् [1. Ā.]
संसक्तशिखराः
शिखर [mn]
शैला
शैल [mn]
विराजन्ति
विराज् [1. Ā.]
महाद्रुमैः
महत् [adj]
महाद्रुमैः
द्रुम [m]
पुष्पिताग्रांश्च पश्येमान्कर्णिकारान्समन्ततः । हाटकप्रतिसंछन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥
puṣpitāgrāṃśca paśyemānkarṇikārānsamantataḥ | hāṭakapratisaṃchannānnarānpītāmbarāniva ||
English Translation
Behold, the Karņikāras covered with flowers appear on all sides like to human beings decorated with golden ornaments and wearing yellow cloths.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुष्पिताग्रांश्
पुष्पित [adj]
पुष्पिताग्रांश्
अग्र [n]
च
च [ind]
पश्येमान्
पश् [4. Ā.]
पश्येमान्
इदम् [pron]
कर्णिकारान्
कर्णिकार [m]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
हाटकप्रतिसंछन्नान्
हाटक [n]
हाटकप्रतिसंछन्नान्
प्रतिसंछद् [1. P.]
नरान्
नर [m]
पीताम्बरान्
पीत [adj]
पीताम्बरान्
अम्बर [n]
इव
इव [ind]
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः । सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥
ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ | sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama ||
English Translation
This spring, O Saumitri, sounded by the musical notes of the birds of different spacies has been kindling my grief who am without Sītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
वसन्तः
वसन्त [m]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
नानाविहगनादितः
नाना [ind]
नानाविहगनादितः
विहग [m]
नानाविहगनादितः
नादय् [10. Ā.]
सीतया
सीता [f]
विप्रहीणस्य
विप्रहा [3. P.]
शोकसंदीपनो
शोक [m]
शोकसंदीपनो
संदीपन [adj]
मम
मद् [pron]
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः । हृष्टः प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥
māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ | hṛṣṭaḥ pravadamānaśca samāhvayati kokilaḥ ||
English Translation
Cupid has been smiting me the more who am stricken with grief, and the cuckoos have been defying me, displaying their mirth, O Laksmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मां
मद् [pron]
हि
हि [ind]
शोकसमाक्रान्तं
शोक [m]
शोकसमाक्रान्तं
समाक्रम् [1. P.]
संतापयति
संतापय् [10. P.]
मन्मथः
मन्मथ [m]
हृष्टः
हृष् [1. P.]
प्रवदमानश्
प्रवद् [1. Ā.]
च
च [ind]
समाह्वयति
समाह्वा [4. Ā.]
कोकिलः
कोकिल [m]
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे । प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare | praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa ||
English Translation
At the pleasant fountains the delighted Dátyūahas with their warblings have been afflicting me who am possessed by Cupid.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
दात्यूहको
दात्यूहक [m]
हृष्टो
हृष् [1. P.]
रम्ये
रम्य [adj]
मां
मद् [pron]
वननिर्झरे
वन [n]
वननिर्झरे
निर्झर [mn]
प्रणदन्
प्रणद् [1. P.]
मन्मथाविष्टं
मन्मथ [m]
मन्मथाविष्टं
आविश् [6. Ā.]
शोचयिष्यति
शोचय् [10. P.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः । भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ | bhṛṅgarājapramuditāḥ saumitre madhurasvarāḥ ||
English Translation
O Saumitri, birds and bees of melodious notes accompanied by their co-mates and delighted with their mutual companionship are on the banks of this lake.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विमिश्रा
विमिश्र [adj]
विहगाः
विहग [m]
पुंभिर्
पुंस् [m]
आत्मव्यूहाभिनन्दिताः
आत्मन् [m]
आत्मव्यूहाभिनन्दिताः
व्यूह [m]
आत्मव्यूहाभिनन्दिताः
अभिनन्द् [1. Ā.]
भृङ्गराजप्रमुदिताः
भृङ्गराज [m]
भृङ्गराजप्रमुदिताः
प्रमुद् [1. P.]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
मधुरस्वराः
मधुर [adj]
मधुरस्वराः
स्वर [m]
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् । संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥
māṃ hi sā mṛgaśāvākṣī cintāśokabalātkṛtam | saṃtāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ ||
English Translation
That one having the eyes of a fawn and ruthless vernal breeze, O Saumitri, have been oppressing me who am overpowered with anxiety and grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मां
मद् [pron]
हि
हि [ind]
सा
तद् [pron]
मृगशावाक्षी
मृगशावाक्षी [f]
चिन्ताशोकबलात्कृतम्
चिन्ता [f]
चिन्ताशोकबलात्कृतम्
शोक [m]
चिन्ताशोकबलात्कृतम्
बलात्कृत [adj]
संतापयति
संतापय् [10. P.]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
क्रूरश्
क्रूर [adj]
चैत्रवनानिलः
चैत्र [m]
चैत्रवनानिलः
वन [n]
चैत्रवनानिलः
अनिल [m]
शिखिनीभिः परिवृता मयूरा गिरिसानुषु । मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥
śikhinībhiḥ parivṛtā mayūrā girisānuṣu | manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ ||
English Translation
These maddened peacocks encircled by the pea-hens, have been aggravating my amorous desire who am already possessed by the Cupid.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शिखिनीभिः
शिखिनी [f]
परिवृता
परिवृ [5. Ā.]
मयूरा
मयूर [m]
गिरिसानुषु
गिरि [m]
गिरिसानुषु
सानु [mn]
मन्मथाभिपरीतस्य
मन्मथ [m]
मन्मथाभिपरीतस्य
अभिपरी [2. Ā.]
मम
मद् [pron]
मन्मथवर्धनाः
मन्मथ [m]
मन्मथवर्धनाः
वर्धन [adj]
पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति । शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुषु ॥
paśya lakṣṇama nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati | śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuṣu ||
English Translation
Observe, O Laksmana, there dance with her dancing mate on the mountainous expanse, the pea-hen, troubled with amorous sentiments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
नृत्यन्तं
नृत् [4. Ā.]
मयूरम्
मयूर [m]
उपनृत्यति
उपनृत् [4. P.]
शिखिनी
शिखिनी [f]
मन्मथार्तैषा
मन्मथ [m]
मन्मथार्तैषा
आर्त [adj]
मन्मथार्तैषा
एतद् [pron]
भर्तारं
भर्तृ [m]
गिरिसानुषु
गिरि [m]
गिरिसानुषु
सानु [mn]
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया । मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā | mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ ||
English Translation
'The peacock's beloved, for sure, has not been abducted by the demon. Therefore, he is dancing in delight in the forest in the company of his beloved.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मयूरस्य
मयूर [m]
वने
वन [n]
नूनं
नूनम् [ind]
रक्षसा
रक्षस् [n]
न
न [ind]
हृता
हृ [2. P.]
प्रिया
प्रिय [adj]
मम
मद् [pron]
त्व्
तु [ind]
अयं
इदम् [pron]
विना
विना [ind]
वासः
वास [m]
पुष्पमासे
पुष्पमास [m]
सुदुःसहः
सु [ind]
सुदुःसहः
दुःसह [adj]
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे । पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me | puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye ||
English Translation
Behold, O Laksmana, In this season of spring flowers of this forest rich in their load of flowers are of no avail to me. These pleasant flowers of the trees have been uselessly falling on the earth along with the swarms of black bees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
पुष्पाणि
पुष्प [n]
निष्फलानि
निष्फल [adj]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
पुष्पभारसमृद्धानां
पुष्प [n]
पुष्पभारसमृद्धानां
भार [m]
पुष्पभारसमृद्धानां
समृध् [4. Ā.]
वनानां
वन [n]
शिशिरात्यये
शिशिरात्यय [m]
वदन्ति रावं मुदिताः शकुनाः संघशः कलम् । आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥
vadanti rāvaṃ muditāḥ śakunāḥ saṃghaśaḥ kalam | āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama ||
English Translation
The birds exciting my desire have been delightedly warbling in flocks as if welcoming each other.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वदन्ति
वद् [1. Ā.]
रावं
राव [m]
मुदिताः
मुद् [1. P.]
शकुनाः
शकुन [m]
संघशः
संघशस् [ind]
कलम्
कल [adj]
आह्वयन्त
आह्वा [4. Ā.]
इवान्योन्यं
इव [ind]
इवान्योन्यं
अन्योन्य [adj]
कामोन्मादकरा
काम [m]
कामोन्मादकरा
उन्माद [m]
कामोन्मादकरा
कर [adj]
मम
मद् [pron]
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा । श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया ॥
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā | śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नूनं
नूनम् [ind]
परवशा
परवश [adj]
सीता
सीता [f]
सापि
तद् [pron]
सापि
अपि [ind]
शोचत्य्
शुच् [6. P.]
अहं
मद् [pron]
यथा
यथा [ind]
श्यामा
श्याम [adj]
पद्मपलाशाक्षी
पद्म [mn]
पद्मपलाशाक्षी
पलाश [n]
पद्मपलाशाक्षी
अक्ष [adj]
मृदुभाषा
मृदु [adj]
मृदुभाषा
भाषा [f]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
प्रिया
प्रिय [adj]
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः । तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥
eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukhasparśo himāvahaḥ | tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama ||
English Translation
This cool breeze of a pleasant touch, carrying the fragrance of flowers appears like a fire-brand to me who am thinking of my spouse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
पुष्पवहो
पुष्प [n]
पुष्पवहो
वह [adj]
वायुः
वायु [m]
सुखस्पर्शो
सुख [adj]
सुखस्पर्शो
स्पर्श [m]
हिमावहः
हिम [m]
हिमावहः
आवह [adj]
तां
तद् [pron]
विचिन्तयतः
विचिन्तय् [10. Ā.]
कान्तां
कान्ता [f]
पावकप्रतिमो
पावक [m]
पावकप्रतिमो
प्रतिम [adj]
मम
मद् [pron]
तां विनाथ विहंगोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा । वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥
tāṃ vinātha vihaṃgo'sau pakṣī praṇaditastadā | vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati ||
English Translation
This bird set up a cry in the sky at that time* and now in the absence of Sītā, that crow, sitting on the tree is crying delightedly. This refers to the time when Rāma was united with Sītā i.e. at the time of his wedding, At that time the bird, flying up in the sky set up an inauspicious cry indicating that in no distant time he should be separated form her; and now his sitting on the tree and cawing delightedly indicated that he should soon be re-united with her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
विनाथ
विना [ind]
विनाथ
अथ [ind]
विहंगो
विहंग [m]
ऽसौ
अदस् [pron]
पक्षी
पक्षिन् [m]
प्रणदितस्
प्रणद् [1. P.]
तदा
तदा [ind]
वायसः
वायस [m]
पादपगतः
पादप [m]
पादपगतः
गम् [6. Ā.]
प्रहृष्टम्
प्रहृष् [4. Ā.]
अभिनर्दति
अभिनर्द् [1. Ā.]
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः । पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति ॥
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ | pakṣī māṃ tu viśālākṣyāḥ samīpamupaneṣyati ||
English Translation
This bird flying up in the sky brought about Sītā's ravishment and this bird shall take me to her having expansive eyes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
वै
वै [ind]
तत्र
तत्र [ind]
वैदेह्या
वैदेही [f]
विहगः
विहग [m]
प्रतिहारकः
प्रतिहारक [m]
पक्षी
पक्षिन् [m]
मां
मद् [pron]
तु
तु [ind]
विशालाक्ष्याः
विशाल [adj]
विशालाक्ष्याः
अक्ष [adj]
समीपम्
समीप [n]
उपनेष्यति
उपनी [1. Ā.]
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम् । पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥
paśya lakṣmaṇa saṃnādaṃ vane madavivardhanam | puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām ||
English Translation
Hear, O Laksmana, the maddening notes of those birds sitting on the tops of the flowery trees and setting up their melody.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
संनादं
संनाद [m]
वने
वन [n]
मदविवर्धनम्
मद [m]
मदविवर्धनम्
विवर्धन [adj]
पुष्पिताग्रेषु
पुष्पित [adj]
पुष्पिताग्रेषु
अग्र [n]
वृक्षेषु
वृक्ष [m]
द्विजानाम्
द्विज [m]
उपकूजताम्
उपकूज् [1. P.]
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु । नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu | nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat ||
English Translation
Behold, O Saumitri, O foremost of men, the Kinnaras are ranging at large in this variegated forest land on the banks of Pampā. Behold, O Lakşmaņa, here the fragrant red lotuses are shedding forth their splendour like to the newly risen sun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
पम्पायाश्
पम्पा [f]
चित्रासु
चित्र [adj]
वनराजिषु
वन [n]
वनराजिषु
राजि [f]
नलिनानि
नलिन [n]
प्रकाशन्ते
प्रकाश् [1. P.]
जले
जल [n]
तरुणसूर्यवत्
तरुण [adj]
तरुणसूर्यवत्
सूर्य [m]
तरुणसूर्यवत्
वत् [ind]
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायता । हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyatā | haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikāyutā ||
English Translation
'This Pampa with its water clear and fragrant with red and blue lotuses is filled with swans and geese.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषा
एतद् [pron]
प्रसन्नसलिला
प्रसद् [1. Ā.]
प्रसन्नसलिला
सलिल [n]
पद्मनीलोत्पलायता
पद्म [mn]
पद्मनीलोत्पलायता
नीलोत्पल [n]
पद्मनीलोत्पलायता
आयत [adj]
हंसकारण्डवाकीर्णा
हंस [m]
हंसकारण्डवाकीर्णा
कारण्डव [m]
हंसकारण्डवाकीर्णा
आकृ [6. P.]
पम्पा
पम्पा [f]
सौगन्धिकायुता
सौगन्धिक [n]
सौगन्धिकायुता
आयुत [adj]
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा । मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥
cakravākayutā nityaṃ citraprasthavanāntarā | mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ ||
English Translation
'Frequented by the Chakravakas and surrounded by the wonderful forest with thirsty elephants and deer this Pampa looks beautiful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चक्रवाकयुता
चक्रवाक [m]
चक्रवाकयुता
युत [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
चित्रप्रस्थवनान्तरा
चित्र [adj]
चित्रप्रस्थवनान्तरा
प्रस्थ [mn]
चित्रप्रस्थवनान्तरा
वन [n]
चित्रप्रस्थवनान्तरा
अन्तर [n]
मातंगमृगयूथैश्
मातंग [m]
मातंगमृगयूथैश्
मृग [m]
मातंगमृगयूथैश्
यूथ [mn]
च
च [ind]
शोभते
शुभ् [6. Ā.]
सलिलार्थिभिः
सलिल [n]
सलिलार्थिभिः
अर्थिन् [adj]
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते । सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate | sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa ||
English Translation
My eyes pant for beholding those lotus-petals, O Lakṣmaṇa, because of their resemblance with Sītā's eyes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पद्मकोशपलाशानि
पद्म [mn]
पद्मकोशपलाशानि
कोश [mn]
पद्मकोशपलाशानि
पलाश [n]
द्रष्टुं
दृश् [6. P.]
दृष्टिर्
दृष्टि [f]
हि
हि [ind]
मन्यते
मन् [8. P.]
सीताया
सीता [f]
नेत्रकोशाभ्यां
नेत्रकोश [m]
सदृशानीति
सदृश [adj]
सदृशानीति
इति [ind]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]