तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः । देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तममब्रवीत् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahābalaḥ | deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttamamabravīt ||
English Translation
Hearing those words of his, the high-souled ten-necked one spoke to his brother a speech consonant to season and place,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
दशग्रीवो
दशग्रीव [m]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
देशकालहितं
देश [m]
देशकालहितं
काल [m]
देशकालहितं
हित [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
उत्तरम्
उत्तर [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता । अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā | avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ ||
English Translation
Properly had you spoken, to slay a messenger is improper. But let him be punished with any chastisement save slaying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सम्यग्
सम्यक् [ind]
उक्तं
वच् [2. P.]
हि
हि [ind]
भवता
भवत् [adj]
दूतवध्या
दूत [m]
दूतवध्या
वध्या [f]
विगर्हिता
विगर्ह् [1. P.]
अवश्यं
अवश्यम् [ind]
तु
तु [ind]
वधाद्
वध [m]
अन्यः
अन्य [pron]
क्रियताम्
कृ [2. Ā.]
अस्य
इदम् [pron]
निग्रहः
निग्रह [m]
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् । तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam | tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu ||
English Translation
Certainly the tail is a darling ornament to a monkey. Therefore let his tail be set on fire anon; and this having been consumed, let him go away.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कपीनां
कपि [m]
किल
किल [ind]
लाङ्गूलम्
लाङ्गूल [n]
इष्टं
इष् [1. P.]
भवति
भू [1. Ā.]
भूषणम्
भूषण [n]
तद्
तद् [pron]
अस्य
इदम् [pron]
दीप्यतां
दीप् [4. P.]
शीघ्रं
शीघ्र [adj]
तेन
तद् [pron]
दग्धेन
दह् [2. P.]
गच्छतु
गम् [6. Ā.]
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् । समित्रा ज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam | samitrā jñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ ||
English Translation
Then shall his best friends and kindred and acquaintances see him crest-fallen, with his person deformed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पश्यन्त्विमं
पश् [4. Ā.]
पश्यन्त्विमं
इदम् [pron]
दीनम्
दीन [adj]
अङ्गवैरूप्यकर्शितम्
अङ्ग [n]
अङ्गवैरूप्यकर्शितम्
वैरूप्य [n]
अङ्गवैरूप्यकर्शितम्
कर्शय् [10. P.]
समित्रा
स [ind]
समित्रा
मित्र [mn]
ज्ञातयः
ज्ञाति [m]
सर्वे
सर्व [pron]
बान्धवाः
बान्धव [m]
ससुहृज्जनाः
स [ind]
ससुहृज्जनाः
सुहृद् [m]
ससुहृज्जनाः
जन [m]
आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् । लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram | lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām ||
English Translation
The lord of Rākşasas ordered, With his tail in flames, let this one be taken all round Lankā containing terraces.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आज्ञापयद्
आज्ञापय् [10. Ā.]
राक्षसेन्द्रः
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्रः
इन्द्र [m]
पुरं
पुर [n]
सर्वं
सर्व [pron]
सचत्वरम्
सचत्वर [adj]
लाङ्गूलेन
लाङ्गूल [n]
प्रदीप्तेन
प्रदीप् [4. Ā.]
रक्षोभिः
रक्षस् [n]
परिणीयताम्
परिणी [2. P.]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः । वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarkaśāḥ | veṣṭante tasya lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsikaiḥ paṭaiḥ ||
English Translation
Hearing his words, the Raksasas, cruel through wrath, cover up his (Hanumān's) tail with worn pieces of cotton cloth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
राक्षसाः
राक्षस [m]
कोपकर्कशाः
कोप [m]
कोपकर्कशाः
कर्कश [adj]
वेष्टन्ते
वेष्ट् [1. P.]
तस्य
तद् [pron]
लाङ्गूलं
लाङ्गूल [n]
जीर्णैः
जृ [6. P.]
कार्पासिकैः
कार्पासिक [adj]
पटैः
पट [mn]
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः । शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ | śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ ||
English Translation
Thereat, even as fire in a forest increase on getting dry fuel, the mighty monkey grew in dimensions on his tail being wrapped up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संवेष्ट्यमाने
संवेष्ट् [1. P.]
लाङ्गूले
लाङ्गूल [n]
व्यवर्धत
विवृध् [1. Ā.]
महाकपिः
महत् [adj]
महाकपिः
कपि [m]
शुष्कम्
शुष्क [adj]
इन्धनम्
इन्धन [n]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
वनेष्विव
वन [n]
वनेष्विव
इव [ind]
हुताशनः
हुताशन [m]
तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रावपातयन् ॥
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrāvapātayan ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तैलेन
तैल [n]
परिषिच्याथ
परिषिच् [6. Ā.]
परिषिच्याथ
अथ [ind]
ते
तद् [pron]
ऽग्निं
अग्नि [m]
तत्रावपातयन्
तत्र [ind]
तत्रावपातयन्
अवपातय् [10. P.]
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् । रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ॥
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat | roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ ||
English Translation
Having soaked (the cloth) in oil, they set fire to it. Thereat with his soul overpowered with rage and hatred, and his countenance like the risen sun, he lashed them with his flaming tail.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लाङ्गूलेन
लाङ्गूल [n]
प्रदीप्तेन
प्रदीप् [4. Ā.]
राक्षसांस्तान्
राक्षस [m]
राक्षसांस्तान्
तद् [pron]
अपातयत्
पातय् [10. Ā.]
रोषामर्षपरीतात्मा
रोष [m]
रोषामर्षपरीतात्मा
अमर्ष [m]
रोषामर्षपरीतात्मा
परी [2. Ā.]
रोषामर्षपरीतात्मा
आत्मन् [m]
बालसूर्यसमाननः
बाल [adj]
बालसूर्यसमाननः
सूर्य [m]
बालसूर्यसमाननः
सम [pron]
बालसूर्यसमाननः
आनन [n]
स भूयः संगतैः क्रूरै राकसैर्हरिसत्तमः । निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ॥
sa bhūyaḥ saṃgataiḥ krūrai rākasairharisattamaḥ | nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim ||
English Translation
When the cruel demons collected together and bound him once again the heroic Hanuman thought what was appropriate to the moment.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
भूयः
भूयस् [ind]
संगतैः
संगम् [6. Ā.]
क्रूरै
क्रूर [adj]
राक्षसैर्
राक्षस [m]
हरिसत्तमः
हरि [m]
हरिसत्तमः
सत्तम [adj]
निबद्धः
निबन्ध् [9. Ā.]
कृतवान्
कृ [2. Ā.]
वीरस्तत्कालसदृशीं
वीर [m]
वीरस्तत्कालसदृशीं
तद् [pron]
वीरस्तत्कालसदृशीं
काल [m]
वीरस्तत्कालसदृशीं
सदृश [adj]
मतिम्
मति [f]
कामं खलु न मे शक्ता निबधस्यापि राक्षसाः । छित्त्वा पाशान्समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः ॥
kāmaṃ khalu na me śaktā nibadhasyāpi rākṣasāḥ | chittvā pāśānsamutpatya hanyāmahamimānpunaḥ ||
English Translation
That hero (being bound), entertained a purpose in harmony with the season. "Albeit bound, the Rākşasas cannot forsooth cope with me. Snapping these bonds, I shall, darting up, again slaughter these."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामं
कामम् [ind]
खलु
खलु [ind]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
शक्ता
शक् [4. P.]
निबद्धस्यापि
निबन्ध् [9. Ā.]
निबद्धस्यापि
अपि [ind]
राक्षसाः
राक्षस [m]
छित्त्वा
छिद् [1. P.]
पाशान्
पाश [m]
समुत्पत्य
समुत्पत् [1. Ā.]
हन्याम्
हन् [6. P.]
अहम्
मद् [pron]
इमान्
इदम् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि । किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ॥
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi | kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam ||
English Translation
I can slay all these Rākşasas in battle; but I suffer this (maltreatment) for not marring the (pure delight) Rāma shall derive from my deed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वेषाम्
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
पर्याप्तो
पर्याप् [5. Ā.]
राक्षसानाम्
राक्षस [m]
अहं
मद् [pron]
युधि
युध् [f]
किं
क [pron]
तु
तु [ind]
रामस्य
राम [m]
प्रीत्यर्थं
प्रीति [f]
प्रीत्यर्थं
अर्थ [mn]
विषहिष्ये
विषह् [1. P.]
ऽहम्
मद् [pron]
ईदृशम्
ईदृश [adj]
लङ्का चरयितव्या मे पुनरेव भवेदिति । रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः । अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥
laṅkā carayitavyā me punareva bhavediti | rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ | avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye ||
English Translation
I shall once more range around Lankā. Let this be so. At night I could not satisfactorily examine the fortifications.* (Another meaning is:-lts places inaccessible on account of works.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लङ्का
लङ्का [f]
चारयितव्या
चारय् [10. Ā.]
मे
मद् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
एव
एव [ind]
भवेद्
भू [1. Ā.]
इति
इति [ind]
रात्रौ
रात्रि [f]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
सुदृष्टा
सु [ind]
सुदृष्टा
दृश् [6. P.]
मे
मद् [pron]
दुर्गकर्मविधानतः
दुर्ग [n]
दुर्गकर्मविधानतः
कर्मन् [n]
दुर्गकर्मविधानतः
विधान [n]
अवश्यम्
अवश्यम् [ind]
एव
एव [ind]
द्रष्टव्या
दृश् [6. P.]
मया
मद् [pron]
लङ्का
लङ्का [f]
निशाक्षये
निशा [f]
निशाक्षये
क्षय [m]
कामं बन्धैश्च मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च । पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः ॥
kāmaṃ bandhaiśca me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca | pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaḥ śramaḥ ||
English Translation
For certain, by me is to be beheld Lankā when night has departed. Let them bind me anew. The Rākşasas pain me by setting fire to my tail; but my mind dose not tire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामं
कामम् [ind]
बन्धैश्च
बन्ध [m]
बन्धैश्च
च [ind]
मे
मद् [pron]
भूयः
भूयस् [ind]
पुच्छस्योद्दीपनेन
पुच्छ [mn]
पुच्छस्योद्दीपनेन
उद्दीपन [n]
च
च [ind]
पीडां
पीडा [f]
कुर्वन्तु
कृ [2. Ā.]
रक्षांसि
रक्षस् [n]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
मनसः
मनस् [n]
श्रमः
श्रम [m]
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् । परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim | parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram ||
English Translation
Then the Raksasas, rejoicing greatly, went off, taking that mighty monkey endowed with strength, an elephant (in prowess) among monkeys. And blowing conchs and trumpets, and bruiting it abroad by various actions, (Publishing Hanuman's penalty) those Raksasas of cruel deeds took (Hanumān) about the city (of Lankā).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्ते
ततस् [ind]
ततस्ते
तद् [pron]
संवृताकारं
संवृ [9. P.]
संवृताकारं
आकार [m]
सत्त्ववन्तं
सत्त्ववत् [adj]
महाकपिम्
महत् [adj]
महाकपिम्
कपि [m]
परिगृह्य
परिग्रह् [9. Ā.]
ययुर्
या [2. Ā.]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
राक्षसाः
राक्षस [m]
कपिकुञ्जरम्
कपि [m]
कपिकुञ्जरम्
कुञ्जर [m]
शङ्खभेरीनिनादैस्तैर्घोषयन्तः स्वकर्मभिः । राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥
śaṅkhabherīninādaistairghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ | rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm ||
English Translation
The cruel demons started blowing conches and beating drums. They paraded him in the city announcing their deeds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शङ्खभेरीनिनादैस्तैर्
शङ्ख [m]
शङ्खभेरीनिनादैस्तैर्
भेरी [f]
शङ्खभेरीनिनादैस्तैर्
निनाद [m]
शङ्खभेरीनिनादैस्तैर्
तद् [pron]
घोषयन्तः
घोषय् [10. Ā.]
स्वकर्मभिः
स्व [adj]
स्वकर्मभिः
कर्मन् [n]
राक्षसाः
राक्षस [m]
क्रूरकर्माणश्चारयन्ति
क्रूर [adj]
क्रूरकर्माणश्चारयन्ति
कर्मन् [n]
क्रूरकर्माणश्चारयन्ति
चारय् [10. Ā.]
स्म
स्म [ind]
तां
तद् [pron]
पुरीम्
पुरी [f]
हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् । अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ॥
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm | athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हनुमांश्चारयामास
हनुमन्त् [m]
हनुमांश्चारयामास
चारय् [10. Ā.]
राक्षसानां
राक्षस [m]
महापुरीम्
महत् [adj]
महापुरीम्
पुरी [f]
अथापश्यद्
अथ [ind]
अथापश्यद्
पश् [4. Ā.]
विमानानि
विमान [mn]
विचित्राणि
विचित्र [adj]
महाकपिः
महत् [adj]
महाकपिः
कपि [m]
संवृतान्भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् । रथ्याश्च गृहसंबाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च ॥
saṃvṛtānbhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān | rathyāśca gṛhasaṃbādhāḥ kapiḥ śṛṅgāṭakāni ca ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संवृतान्
संवृ [9. P.]
भूमिभागांश्च
भूमि [f]
भूमिभागांश्च
भाग [m]
भूमिभागांश्च
च [ind]
सुविभक्तांश्च
सुविभक्त [adj]
सुविभक्तांश्च
च [ind]
चत्वरान्
चत्वर [mn]
रथ्याश्च
रथ्या [f]
रथ्याश्च
च [ind]
गृहसंबाधाः
गृह [mn]
गृहसंबाधाः
सम्बाध [m]
कपिः
कपि [m]
शृङ्गाटकानि
शृङ्गाटक [mn]
च
च [ind]
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च । घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ॥
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca | ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ ||
English Translation
And on terraces and highways the Rākṣasas proclaim the monkey, saying, “This is a spy.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चत्वरेषु
चत्वर [mn]
चतुष्केषु
चतुष्क [m]
राजमार्गे
राजमार्ग [m]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
घोषयन्ति
घोषय् [10. Ā.]
कपिं
कपि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
चारीक
चारीक [m]
इति
इति [ind]
राक्षसाः
राक्षस [m]
दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः । राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ॥
dīpyamāne tatastasya lāṅgūlāgre hanūmataḥ | rākṣasyastā virūpākṣyaḥ śaṃsurdevyāstadapriyam ||
English Translation
On Hanumān's tail being in flames, Rākṣasīs of frightful eyes related to that exalted lady (Sītā) tidings of this great mishap.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दीप्यमाने
दीप् [4. P.]
ततस्तस्य
ततस् [ind]
ततस्तस्य
तद् [pron]
लाङ्गूलाग्रे
लाङ्गूल [n]
लाङ्गूलाग्रे
अग्र [n]
हनूमतः
हनुमन्त् [m]
राक्षस्यस्ता
राक्षसी [f]
राक्षस्यस्ता
तद् [pron]
विरूपाक्ष्यः
विरूप [adj]
विरूपाक्ष्यः
अक्ष [adj]
शंसुर्
शंस् [2. Ā.]
देव्यास्तद्
देवी [f]
देव्यास्तद्
तद् [pron]
अप्रियम्
अप्रिय [adj]
यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः । लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ॥
yastvayā kṛtasaṃvādaḥ sīte tāmramukhaḥ kapiḥ | lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate ||
English Translation
O Sītā, the copper-faced monkey with whom you hadst held talk, is being led around with his tail flaming,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्त्वया
यद् [pron]
यस्त्वया
त्वद् [pron]
कृतसंवादः
कृ [2. Ā.]
कृतसंवादः
संवाद [m]
सीते
सीता [f]
ताम्रमुखः
ताम्र [adj]
ताम्रमुखः
मुख [n]
कपिः
कपि [m]
लाङ्गूलेन
लाङ्गूल [n]
प्रदीप्तेन
प्रदीप् [4. Ā.]
स
तद् [pron]
एष
एतद् [pron]
परिणीयते
परिणी [2. P.]
श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् । वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत् ॥
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam | vaidehī śokasaṃtaptā hutāśanamupāgamat ||
English Translation
Hearing these cruel words, like to loss of life, Vaidehi, burning in grief, approached the Fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
क्रूरम्
क्रूर [adj]
आत्मापहरणोपमम्
आत्मन् [m]
आत्मापहरणोपमम्
अपहरण [n]
आत्मापहरणोपमम्
उपम [adj]
वैदेही
वैदेही [f]
शोकसंतप्ता
शोक [m]
शोकसंतप्ता
संतप् [4. Ā.]
हुताशनम्
हुताशन [m]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः । उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ॥
maṅgalābhimukhī tasya sā tadāsīnmahākapeḥ | upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam ||
English Translation
And wishing for the welfare of the mighty monkey, that large eyed lady with an intent mind began to pray to that bearer of sacrificial offerings,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मङ्गलाभिमुखी
मङ्गल [n]
मङ्गलाभिमुखी
अभिमुख [adj]
तस्य
तद् [pron]
सा
तद् [pron]
तदासीन्महाकपेः
तदा [ind]
तदासीन्महाकपेः
अस् [2. P.]
तदासीन्महाकपेः
महत् [adj]
तदासीन्महाकपेः
कपि [m]
उपतस्थे
उपस्था [1. Ā.]
विशालाक्षी
विशाल [adj]
विशालाक्षी
अक्ष [adj]
प्रयता
प्रयम् [1. Ā.]
हव्यवाहनम्
हव्यवाहन [m]
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः । यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ | yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ ||
English Translation
If I have served my lord, if I bear a character, if I have ascetic merit, if I have been the wife of one alone, then prove you cool to Hanumān.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्यस्ति
यदि [ind]
यद्यस्ति
अस् [2. P.]
पतिशुश्रूषा
पति [m]
पतिशुश्रूषा
शुश्रूषा [f]
यद्यस्ति
यदि [ind]
यद्यस्ति
अस् [2. P.]
चरितं
चर् [1. Ā.]
तपः
तपस् [n]
यदि
यदि [ind]
चास्त्येकपत्नीत्वं
च [ind]
चास्त्येकपत्नीत्वं
अस् [2. P.]
चास्त्येकपत्नीत्वं
एकपत्नी [f]
चास्त्येकपत्नीत्वं
त्व [n]
शीतो
शीत [adj]
भव
भू [1. Ā.]
हनूमतः
हनुमन्त् [m]
यदि कश्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः । यदि वा भाग्यशेषं मे शीतो भव हनूमतः ॥
yadi kaścidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ | yadi vā bhāgyaśeṣaṃ me śīto bhava hanūmataḥ ||
English Translation
"If wise Rama has some compassion for me, if there is any residue of good luck for me, to Hanuman be cool O Firegod.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
अनुक्रोशस्तस्य
अनुक्रोश [m]
अनुक्रोशस्तस्य
तद् [pron]
मय्यस्ति
मद् [pron]
मय्यस्ति
अस् [2. P.]
धीमतः
धीमत् [adj]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
भाग्यशेषं
भाग्य [n]
भाग्यशेषं
शेष [mn]
मे
मद् [pron]
शीतो
शीत [adj]
भव
भू [1. Ā.]
हनूमतः
हनुमन्त् [m]
यदि मां वृत्तसंपन्नां तत्समागमलालसाम् । स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ॥
yadi māṃ vṛttasaṃpannāṃ tatsamāgamalālasām | sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ ||
English Translation
"O Firegod if Rama is righteous, if I am pure in mind, and if I am longing to unite with him, be cool to Hanuman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
मां
मद् [pron]
वृत्तसम्पन्नां
वृत्त [n]
वृत्तसम्पन्नां
सम्पद् [4. P.]
तत्समागमलालसाम्
तद् [pron]
तत्समागमलालसाम्
समागम [m]
तत्समागमलालसाम्
लालस [adj]
स
तद् [pron]
विजानाति
विज्ञा [9. Ā.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
शीतो
शीत [adj]
भव
भू [1. Ā.]
हनूमतः
हनुमन्त् [m]
यदि मां तारयत्यार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः । अस्माद्दुःखान्महाबाहुः शीतो भव हनूमतः ॥
yadi māṃ tārayatyāryaḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ | asmādduḥkhānmahābāhuḥ śīto bhava hanūmataḥ ||
English Translation
"If Sugriva is true to his promise to fight (for me), if he should be able to rescue me from this ocean of agony let Hanuman be cool (not consumed by fire.)"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
मां
मद् [pron]
तारयत्यार्यः
तारय् [10. Ā.]
तारयत्यार्यः
आर्य [adj]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
सत्यसंगरः
सत्य [adj]
सत्यसंगरः
संगर [m]
अस्माद्
इदम् [pron]
दुःखान्महाबाहुः
दुःख [n]
दुःखान्महाबाहुः
महत् [adj]
दुःखान्महाबाहुः
बाहु [mf]
शीतो
शीत [adj]
भव
भू [1. Ā.]
हनूमतः
हनुमन्त् [m]
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः । जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शिवं कपेः ॥
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ | jajvāla mṛgaśāvākṣyāḥ śaṃsanniva śivaṃ kapeḥ ||
English Translation
Thereat, as if communicating the welfare of the monkey to that one having eyes like those of a young deer, the Fire flamed up. And Hanumān's sire, albeit furnished with fire and a tail, blew ice-cold before that worshipful one, breathing health (to Hanumān).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तीक्ष्णार्चिर्
ततस् [ind]
ततस्तीक्ष्णार्चिर्
तीक्ष्ण [adj]
ततस्तीक्ष्णार्चिर्
अर्चि [m]
अव्यग्रः
अव्यग्र [adj]
प्रदक्षिणशिखो
प्रदक्षिण [adj]
प्रदक्षिणशिखो
शिखा [f]
ऽनलः
अनल [m]
जज्वाल
ज्वल् [1. Ā.]
मृगशावाक्ष्याः
मृगशावाक्षी [f]
शंसन्न्
शंस् [2. Ā.]
इव
इव [ind]
शिवं
शिव [n]
कपेः
कपि [m]
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः । प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ॥
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ | pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ ||
English Translation
On his tail flaming, the monkey reflected, "This fire is flaming. Why dose it not then burn me all over"?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दह्यमाने
दह् [2. P.]
च
च [ind]
लाङ्गूले
लाङ्गूल [n]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
वानरः
वानर [m]
प्रदीप्तो
प्रदीप् [4. Ā.]
ऽग्निर्
अग्नि [m]
अयं
इदम् [pron]
कस्मान्न
क [pron]
कस्मान्न
न [ind]
मां
मद् [pron]
दहति
दह् [2. P.]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् । शिशिरस्येव संपातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti ca na me rujam | śiśirasyeva saṃpāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ ||
English Translation
I see it of exceeding brightness yet it pain me not. (On the contrary), at the end of my tail it seem like a mass of ice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृश्यते
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
महाज्वालः
महत् [adj]
महाज्वालः
ज्वाल [m]
करोति
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
रुजम्
रुज् [mf]
शिशिरस्येव
शिशिर [adj]
शिशिरस्येव
इव [ind]
संपातो
सम्पात [m]
लाङ्गूलाग्रे
लाङ्गूल [n]
लाङ्गूलाग्रे
अग्र [n]
प्रतिष्ठितः
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
अथ वा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया । रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ॥
atha vā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā | rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvataḥ saritāṃ patau ||
English Translation
Or this is clearly due to Rāma's power, even like the wonder (that I witnessed) while bounding over the main-the mountain under the lord of streams. (Mainaka)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथवा
अथवा [ind]
तद्
तद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
यद्
यद् [pron]
दृष्टं
दृश् [6. P.]
प्लवता
प्लु [1. P.]
मया
मद् [pron]
रामप्रभावाद्
राम [m]
रामप्रभावाद्
प्रभाव [m]
आश्चर्यं
आश्चर्य [n]
पर्वतः
पर्वत [mn]
सरितां
सरित् [f]
पतौ
पति [m]
यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमथ । रामार्थं संभ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ॥
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmatha | rāmārthaṃ saṃbhramastādṛkkimagnirna kariṣyati ||
English Translation
If the Ocean and the intelligent Maināka could show such regard for Råma, what may not the Fire do (for him?)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
तावत्
तावत् [ind]
समुद्रस्य
समुद्र [m]
मैनाकस्य
मैनाक [m]
च
च [ind]
धीमतः
धीमत् [adj]
रामार्थं
राम [m]
रामार्थं
अर्थ [mn]
संभ्रमस्तादृक्
सम्भ्रम [m]
संभ्रमस्तादृक्
तादृश् [adj]
किम्
क [pron]
अग्निर्
अग्नि [m]
न
न [ind]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च । पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ॥
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca | pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ ||
English Translation
Fire dose not burn me for Sītā's (absolute) goodness, for Rāghava's prowess, and for (his friendship with my sire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सीतायाश्चानृशंस्येन
सीता [f]
सीतायाश्चानृशंस्येन
च [ind]
सीतायाश्चानृशंस्येन
आनृशंस्य [n]
तेजसा
तेजस् [n]
राघवस्य
राघव [m]
च
च [ind]
पितुश्च
पितृ [m]
पितुश्च
च [ind]
मम
मद् [pron]
सख्येन
सख्य [n]
न
न [ind]
मां
मद् [pron]
दहति
दह् [2. P.]
पावकः
पावक [m]
भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः । उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ॥
bhūyaḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ | utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ ||
English Translation
Standing on the mountain, the elephant among monkeys pondered for a while on the means of finding Sita, in which lay the welfare of Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूयः
भूयस् [ind]
स
तद् [pron]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
मुहूर्तं
मुहूर्त [mn]
कपिकुञ्जरः
कपि [m]
कपिकुञ्जरः
कुञ्जर [m]
उत्पपाताथ
उत्पत् [1. Ā.]
उत्पपाताथ
अथ [ind]
वेगेन
वेग [m]
ननाद
नद् [1. Ā.]
च
च [ind]
महाकपिः
महत् [adj]
महाकपिः
कपि [m]
पुरद्वारं ततः श्रीमाञ्शैलशृङ्गमिवोन्नतम् । विभक्तरक्षःसंबाधमाससादानिलात्मजः ॥
puradvāraṃ tataḥ śrīmāñśailaśṛṅgamivonnatam | vibhaktarakṣaḥsaṃbādhamāsasādānilātmajaḥ ||
English Translation
Then the graceful son of the Wind-god arrived at the gate of the city resembling a hill, where Rākşasas there were none.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरद्वारं
पुर [n]
पुरद्वारं
द्वार [n]
ततः
ततस् [ind]
श्रीमाञ्
श्रीमत् [adj]
शैलशृङ्गम्
शैल [mn]
शैलशृङ्गम्
शृङ्ग [n]
इवोन्नतम्
इव [ind]
इवोन्नतम्
उन्नम् [1. Ā.]
विभक्तरक्षःसंबाधम्
विभज् [1. Ā.]
विभक्तरक्षःसंबाधम्
रक्षस् [n]
विभक्तरक्षःसंबाधम्
सम्बाध [m]
आससादानिलात्मजः
आसद् [2. P.]
आससादानिलात्मजः
अनिलात्मज [m]
स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनरात्मवान् । ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ॥
sa bhūtvā śailasaṃkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān | hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat ||
English Translation
After having attained the magnitude of a mountain, that self-controlled diminished himself and cast off his bonds. And having freed himself, the graceful one again became mountain-like.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
शैलसंकाशः
शैल [mn]
शैलसंकाशः
संकाश [m]
क्षणेन
क्षण [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
आत्मवान्
आत्मवत् [adj]
ह्रस्वतां
ह्रस्वता [f]
परमां
परम [adj]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
बन्धनान्यवशातयत्
बन्धन [n]
बन्धनान्यवशातयत्
अवशातय् [10. P.]
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्पुनः पर्वतसंनिभः । वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ॥
vimuktaścābhavacchrīmānpunaḥ parvatasaṃnibhaḥ | vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam ||
English Translation
Illustrious Hanuman was relieved of the bond and once again grew to a mountain size. Looking around he saw an iron club near the archway.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्
विमुच् [6. Ā.]
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्
च [ind]
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्
भू [1. Ā.]
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्
श्रीमत् [adj]
पुनः
पुनर् [ind]
पर्वतसंनिभः
पर्वत [mn]
पर्वतसंनिभः
संनिभ [adj]
वीक्षमाणश्च
वीक्ष् [4. P.]
वीक्षमाणश्च
च [ind]
ददृशे
दृश् [6. P.]
परिघं
परिघ [m]
तोरणाश्रितम्
तोरण [mn]
तोरणाश्रितम्
आश्रि [1. Ā.]
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् । रक्षिणस्तान्पुनः सर्वान्सूदयामास मारुतिः ॥
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam | rakṣiṇastānpunaḥ sarvānsūdayāmāsa mārutiḥ ||
English Translation
And eyeing around, he saw a bolt standing against the gate. And that mighty-armed one, the Wind-god's son, taking up that bolt of burnished iron, again slaughtered the guards.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
कालायसपरिष्कृतम्
कालायस [n]
कालायसपरिष्कृतम्
परिष्कृ [5. P.]
रक्षिणस्तान्
रक्षिन् [adj]
रक्षिणस्तान्
तद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
सर्वान्
सर्व [pron]
सूदयामास
सूदय् [10. Ā.]
मारुतिः
मारुति [m]
स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः; समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् । प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली; प्रकाशतादित्य इवांशुमाली ॥
sa tānnihatvā raṇacaṇḍavikramaḥ; samīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām | pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī; prakāśatāditya ivāṃśumālī ||
English Translation
Having slain the warders, that one of terrific prowess crowned with a luminous wreath forged from his flaming tail, and appearing like the sun garlanded with glory, once again cast his eyes over Lanka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तान्निहत्वा
तद् [pron]
तान्निहत्वा
निहन् [2. Ā.]
रणचण्डविक्रमः
रण [m]
रणचण्डविक्रमः
चण्ड [adj]
रणचण्डविक्रमः
विक्रम [m]
समीक्षमाणः
समीक्ष् [1. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
एव
एव [ind]
लङ्काम्
लङ्का [f]
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
प्रदीप् [4. Ā.]
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
लाङ्गूल [n]
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
कृ [2. Ā.]
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
अर्चि [m]
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
मालिन् [adj]
प्रकाशतादित्य
प्रकाश् [1. P.]
प्रकाशतादित्य
आदित्य [m]
इवांशुमाली
इव [ind]
इवांशुमाली
अंशुमालिन् [m]