तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः । कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥
taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ | kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ ||
English Translation
Hearing the speech of the huge-bodied, longarmed and mighty Kumbhkarma, Mahodara said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
उक्तम्
वच् [2. P.]
अतिकायस्य
अतिकाय [adj]
बलिनो
बलिन् [adj]
बाहुशालिनः
बाहु [mf]
बाहुशालिनः
शालिन् [adj]
कुम्भकर्णस्य
कुम्भकर्ण [m]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वोवाच
श्रु [4. P.]
श्रुत्वोवाच
वच् [2. P.]
महोदरः
महोदर [m]
कुम्भकर्णकुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः । अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ॥
kumbhakarṇakule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ | avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum ||
English Translation
O Kumbhakarņa, although sprung in a noble line, you are wondrous haughty and of a vulgar form; and you are not everywhere competent to discern your course.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुम्भकर्णकुले
कुम्भकर्ण [m]
कुम्भकर्णकुले
कुल [n]
जातो
जन् [4. P.]
धृष्टः
धृष् [1. Ā.]
प्राकृतदर्शनः
प्राकृत [adj]
प्राकृतदर्शनः
दर्शन [n]
अवलिप्तो
अवलिप् [6. P.]
न
न [ind]
शक्नोषि
शक् [4. P.]
कृत्यं
कृत्य [n]
सर्वत्र
सर्वत्र [ind]
वेदितुम्
विद् [6. Ā.]
न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ । त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ॥
na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau | tvaṃ tu kaiśorakāddhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi ||
English Translation
It certainly cannot well be that the king cannot distinguish between proper and improper; but you has from your youth upwards been insolent; and your joy is in talking perenially.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
राजा
राजन् [m]
न
न [ind]
जानीते
ज्ञा [4. Ā.]
कुम्भकर्ण
कुम्भकर्ण [m]
नयानयौ
नय [m]
नयानयौ
अनय [m]
त्वं
त्वद् [pron]
तु
तु [ind]
कैशोरकाद्धृष्टः
कैशोरक [n]
कैशोरकाद्धृष्टः
हृष् [1. P.]
केवलं
केवलम् [ind]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित् । आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभ ॥
sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit | ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabha ||
English Translation
But the foremost of the Raksasa is versed in place and increase and injury, and know the duties touching season and place, and how to advance his own party and lower that of the foe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्थानं
स्थान [n]
वृद्धिं
वृद्धि [f]
च
च [ind]
हानिं
हानि [f]
च
च [ind]
देशकालविभागवित्
देश [m]
देशकालविभागवित्
काल [m]
देशकालविभागवित्
विभाग [m]
देशकालविभागवित्
विद् [adj]
आत्मनश्च
आत्मन् [m]
आत्मनश्च
च [ind]
परेषां
पर [pron]
च
च [ind]
बुध्यते
बुध् [1. Ā.]
राक्षसर्षभ
राक्षस [m]
राक्षसर्षभ
ऋषभ [m]
यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना । अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः ॥
yattu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā | anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāttādṛśaṃ budhaḥ ||
English Translation
But what person ever act according to what is proposed feebly by one having strength, yet of inferior intelligence, and who has never respected the aged.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
तु
तु [ind]
शक्यं
शक्य [adj]
बलवता
बलवत् [adj]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
प्राकृतबुद्धिना
प्राकृत [adj]
प्राकृतबुद्धिना
बुद्धि [f]
अनुपासितवृद्धेन
अनुपासित [adj]
अनुपासितवृद्धेन
वृद्ध [adj]
कः
क [pron]
कुर्यात्
कृ [2. Ā.]
तादृशं
तादृश [adj]
बुधः
बुध [adj]
यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान् । अनुबोद्धुं स्वभावेन न हि लक्षणमस्ति ते ॥
yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān | anuboddhuṃ svabhāvena na hi lakṣaṇamasti te ||
English Translation
You are not naturally competent to understand what you yourself says touching the opposed virtue, profit and desire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यांस्तु
यद् [pron]
यांस्तु
तु [ind]
धर्मार्थकामांस्त्वं
धर्म [mn]
धर्मार्थकामांस्त्वं
अर्थ [mn]
धर्मार्थकामांस्त्वं
काम [m]
धर्मार्थकामांस्त्वं
त्वद् [pron]
ब्रवीषि
ब्रू [2. Ā.]
पृथगाश्रयान्
पृथक् [ind]
पृथगाश्रयान्
आश्रय [m]
अनुबोद्धुं
अनुबुध् [4. Ā.]
स्वभावेन
स्वभाव [m]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
लक्षणम्
लक्षण [n]
अस्ति
अस् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम् । श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ॥
karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam | śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām ||
English Translation
" Actions alone are the means of happiness. Being so how can sinful actions accrue good results?"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कर्म
कर्मन् [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
हि
हि [ind]
सर्वेषां
सर्व [pron]
कारणानां
कारण [n]
प्रयोजनम्
प्रयोजन [n]
श्रेयः
श्रेयस् [n]
पापीयसां
पापीयस् [adj]
चात्र
च [ind]
चात्र
अत्र [ind]
फलं
फल [n]
भवति
भू [1. Ā.]
कर्मणाम्
कर्मन् [n]
निःश्रेयस फलावेव धर्मार्थावितरावपि । अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम् ॥
niḥśreyasa phalāveva dharmārthāvitarāvapi | adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam ||
English Translation
" All virtues and worldly pleasures and even otherwise give only benefit. But if done with disinterest and unrighteousness it can give a result which is other than prosperity."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निःश्रेयसफलावेव
निःश्रेयस [n]
निःश्रेयसफलावेव
फल [n]
निःश्रेयसफलावेव
एव [ind]
धर्मार्थावितरावपि
धर्म [mn]
धर्मार्थावितरावपि
अर्थ [mn]
धर्मार्थावितरावपि
इतर [pron]
धर्मार्थावितरावपि
अपि [ind]
अधर्मानर्थयोः
अधर्म [m]
अधर्मानर्थयोः
अनर्थ [m]
प्राप्तिः
प्राप्ति [f]
फलं
फल [n]
च
च [ind]
प्रत्यवायिकम्
प्रत्यवायिक [adj]
ऐहलौकिकपारत्र्यं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते । कर्माण्यपि तु कल्प्यानि लभते काममास्थितः ॥
aihalaukikapāratryaṃ karma pumbhirniṣevyate | karmāṇyapi tu kalpyāni labhate kāmamāsthitaḥ ||
English Translation
" All beings reap the fruit of their actions in this world as well as in other worlds. He, who remains to be pleasure seeking, devoted to actions will receive blessings and attain pleasures in this life only (not here after)."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऐहलौकिकपारत्र्यं
ऐहलौकिक [adj]
ऐहलौकिकपारत्र्यं
पारत्र्य [adj]
कर्म
कर्मन् [n]
पुंभिर्
पुंस् [m]
निषेव्यते
निषेव् [1. Ā.]
कर्माण्यपि
कर्मन् [n]
कर्माण्यपि
अपि [ind]
तु
तु [ind]
कल्प्यानि
क्ᄆप् [1. P.]
लभते
लभ् [1. P.]
कामम्
काम [m]
आस्थितः
आस्था [1. Ā.]
तत्र कॢप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः । शत्रौ हि साहसं यत्स्यात्किमिवात्रापनीयते ॥
tatra kḷptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ | śatrau hi sāhasaṃ yatsyātkimivātrāpanīyate ||
English Translation
" At that time the king intended in his heart (to abduct Sita), and we approved his action, and it was done. What is wrong in doing such a courageous action against an enemy?"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
क्ᄆप्तम्
क्ᄆप् [1. P.]
इदं
इदम् [pron]
राज्ञा
राजन् [m]
हृदि
हृद् [n]
कार्यं
कार्य [n]
मतं
मन् [8. P.]
च
च [ind]
नः
मद् [pron]
शत्रौ
शत्रु [m]
हि
हि [ind]
साहसं
साहस [n]
यत्
यद् [pron]
स्यात्
अस् [2. P.]
किम्
क [pron]
इवात्रापनीयते
इव [ind]
इवात्रापनीयते
अत्र [ind]
इवात्रापनीयते
अपनी [1. Ā.]
एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया । तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ॥
ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prakṛtastvayā | tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca ||
English Translation
Did you show the reasons for your taking the field alone? But I shall point you out what is improper and unreasonable in this (proposed) course.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एकस्यैवाभियाने
एक [pron]
एकस्यैवाभियाने
एव [ind]
एकस्यैवाभियाने
अभियान [n]
तु
तु [ind]
हेतुर्
हेतु [m]
यः
यद् [pron]
प्रकृतस्त्वया
प्रकृ [8. Ā.]
प्रकृतस्त्वया
त्वद् [pron]
तत्राप्यनुपपन्नं
तत्र [ind]
तत्राप्यनुपपन्नं
अपि [ind]
तत्राप्यनुपपन्नं
अनुपपन्न [adj]
ते
त्वद् [pron]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
यद्
यद् [pron]
असाधु
असाधु [adj]
च
च [ind]
येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः । राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ॥
yena pūrvaṃ janasthāne bahavo'tibalā hatāḥ | rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi ||
English Translation
How shall you alone vanquish that Rāghava who formerly routed in Jansthāna innumerable Rākşasas possessed of exceeding strength?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
जनस्थाने
जनस्थान [n]
बहवो
बहु [adj]
ऽतिबला
अतिबल [adj]
हताः
हन् [6. P.]
राक्षसा
राक्षस [m]
राघवं
राघव [m]
तं
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
कथम्
कथम् [ind]
एको
एक [pron]
जयिष्यसि
जि [9. P.]
ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः । राक्षसांस्तान्पुरे सर्वान्भीतानद्यापि पश्यसि ॥
ye purā nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ | rākṣasāṃstānpure sarvānbhītānadyāpi paśyasi ||
English Translation
Did you not today in the palace behold those powerful Rākşasas that had been beaten in Janasthana-cowed down in fear?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
पुरा
पुरा [ind]
निर्जितास्तेन
निर्जि [1. P.]
निर्जितास्तेन
तद् [pron]
जनस्थाने
जनस्थान [n]
महौजसः
महत् [adj]
महौजसः
ओजस् [n]
राक्षसांस्तान्
राक्षस [m]
राक्षसांस्तान्
तद् [pron]
पुरे
पुर [n]
सर्वान्
सर्व [pron]
भीतान्
भी [1. Ā.]
अद्यापि
अद्य [ind]
अद्यापि
अपि [ind]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम् । सर्पं सुप्तमिवाबुद्ध्या प्रबोधयितुमिच्छसि ॥
taṃ siṃhamiva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam | sarpaṃ suptamivābuddhyā prabodhayitumicchasi ||
English Translation
Alas! you wished to awake Rima, son to Daśaratha-knowing full well that le resembles an enraged lion or a sleeping serpeni.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
सिंहम्
सिंह [m]
इव
इव [ind]
संक्रुद्धं
संक्रुध् [4. Ā.]
रामं
राम [m]
दशरथात्मजम्
दशरथ [m]
दशरथात्मजम्
आत्मज [m]
सर्पं
सर्प [m]
सुप्तम्
स्वप् [1. Ā.]
इवाबुद्ध्या
इव [ind]
इवाबुद्ध्या
अबुद्धि [adj]
प्रबोधयितुम्
प्रबोधय् [10. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम् । कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ॥
jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam | kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati ||
English Translation
But whom does it behove to confront him ever flaming in energy, difficult of being approached when enraged, and unbearable even like Death himself?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्वलन्तं
ज्वल् [1. Ā.]
तेजसा
तेजस् [n]
नित्यं
नित्यम् [ind]
क्रोधेन
क्रोध [m]
च
च [ind]
दुरासदम्
दुरासद [adj]
कस्तं
क [pron]
कस्तं
तद् [pron]
मृत्युम्
मृत्यु [m]
इवासह्यम्
इव [ind]
इवासह्यम्
असह्य [adj]
आसादयितुम्
आसादय् [10. Ā.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने । एकस्य गमनं तत्र न हि मे रोचते तव ॥
saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane | ekasya gamanaṃ tatra na hi me rocate tava ||
English Translation
On approaching the foe, this whole host itself shall be imperilled: and therefore, my child, your marching alone does nowise recommend itself to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संशयस्थम्
संशय [m]
संशयस्थम्
स्थ [adj]
इदं
इदम् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
शत्रोः
शत्रु [m]
प्रतिसमासने
प्रतिसमासन [n]
एकस्य
एक [pron]
गमनं
गमन [n]
तत्र
तत्र [ind]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
रोचते
रुच् [1. P.]
तव
त्वद् [pron]
हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतो यथा । निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ॥
hīnārthastu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛto yathā | niścitaṃ jīvitatyāge vaśamānetumicchati ||
English Translation
Who is there that, albeit weak bent on renouncing his life, wish to bring under subjection a foe that is powerful, as if he would act with reference to one that is inferior?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हीनार्थस्तु
हा [1. P.]
हीनार्थस्तु
अर्थ [mn]
हीनार्थस्तु
तु [ind]
समृद्धार्थं
समृध् [4. Ā.]
समृद्धार्थं
अर्थ [mn]
को
क [pron]
रिपुं
रिपु [m]
प्राकृतो
प्राकृत [adj]
यथा
यथा [ind]
निश्चितं
निश्चितम् [ind]
जीवितत्यागे
जीवित [n]
जीवितत्यागे
त्याग [m]
वशम्
वश [m]
आनेतुम्
आनी [1. Ā.]
इच्छति
इष् [1. P.]
यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम । कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ॥
yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama | kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ ||
English Translation
O foremost of Rākasas, why did you wish to fight with him whose peer there is none among men, and who is equal to Indra and Vavasvata himself?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
मनुष्येषु
मनुष्य [m]
सदृशो
सदृश [adj]
राक्षसोत्तम
राक्षस [m]
राक्षसोत्तम
उत्तम [adj]
कथम्
कथम् [ind]
आशंससे
आशंस् [2. Ā.]
योद्धुं
युध् [2. P.]
तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः
तुल्य [adj]
तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः
इन्द्र [m]
तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः
विवस्वन्त् [m]
एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः । उवाच रक्षसां मध्ये रावणो लोकरावणम् ॥
evamuktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ | uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇo lokarāvaṇam ||
English Translation
Having said this to Kumbhakarņa wrought up with wrath, Mahodara addressed that destroyer of creature-Ravana-in the midst of the Raksasas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
संरब्धं
संरभ् [1. Ā.]
कुम्भकर्णं
कुम्भकर्ण [m]
महोदरः
महोदर [m]
उवाच
वच् [2. P.]
रक्षसां
रक्षस् [n]
मध्ये
मध्य [n]
रावणं
रावण [m]
लोकरावणम्
लोक [m]
लोकरावणम्
रावण [adj]
लब्ध्वा पुनस्तां वैदेहीं किमर्थं त्वं प्रजल्पसि । यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥
labdhvā punastāṃ vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ prajalpasi | yadecchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati ||
English Translation
Having already obtained Vaidehi, why did you delay ? If you wish it, Sītā shall come under your control.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लब्ध्वा
लभ् [1. P.]
पुनस्तां
पुनर् [ind]
पुनस्तां
तद् [pron]
वैदेहीं
वैदेही [f]
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
प्रजल्पसि
प्रजल्प् [1. P.]
यदेच्छसि
यदा [ind]
यदेच्छसि
इष् [1. P.]
तदा
तदा [ind]
सीता
सीता [f]
वशगा
वश [m]
वशगा
ग [adj]
ते
त्वद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः । रुचितश्चेत्स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु ॥
dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ | rucitaścetsvayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu ||
English Translation
I have perceived a way as to how Sītā may smile upon you. Do you listen: and should it please you; act you accordingly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्टः
दृश् [6. P.]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
उपायो
उपाय [m]
मे
मद् [pron]
सीतोपस्थानकारकः
सीता [f]
सीतोपस्थानकारकः
उपस्थान [n]
सीतोपस्थानकारकः
कारक [adj]
रुचितश्चेत्
रुच् [1. P.]
रुचितश्चेत्
चेद् [ind]
स्वया
स्व [adj]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
राक्षसेश्वर
राक्षसेश्वर [m]
तं
तद् [pron]
शृणु
श्रु [4. P.]
अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः । पञ्चरामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ॥
ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ | pañcarāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya ||
English Translation
Do you proclaim it about that I and Dvijihva and Samhrādī, and Kumbhakarņa and Vitardanathese five-are marching for compassing the destruction of Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
द्विजिह्वः
द्विजिह्व [m]
संह्रादी
संह्रादिन् [m]
कुम्भकर्णो
कुम्भकर्ण [m]
वितर्दनः
वितर्दन [m]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
रामवधायैते
राम [m]
रामवधायैते
वध [m]
रामवधायैते
एतद् [pron]
निर्यान्तीत्यवघोषय
निर्या [2. P.]
निर्यान्तीत्यवघोषय
इति [ind]
निर्यान्तीत्यवघोषय
अवघोषय् [10. Ā.]
ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः । जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः ॥
tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ | jeṣyāmo yadi te śatrūnnopāyaiḥ kṛtyamasti naḥ ||
English Translation
We, marching out, shall battle with Rāma, putting forth our uttermost. And if we succeed in securing victory, no expedient need we resort to (or bringing Sītā round).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
वयं
मद् [pron]
युद्धं
युद्ध [n]
दास्यामस्तस्य
दा [1. Ā.]
दास्यामस्तस्य
तद् [pron]
यत्नतः
यत्न [m]
जेष्यामो
जि [9. P.]
यदि
यदि [ind]
ते
त्वद् [pron]
शत्रून्नोपायैः
शत्रु [m]
शत्रून्नोपायैः
न [ind]
शत्रून्नोपायैः
उपाय [m]
कृत्यम्
कृत्य [n]
अस्ति
अस् [2. P.]
नः
मद् [pron]
अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः । ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत्समीक्षितुम् ॥
atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ | tataḥ samabhipatsyāmo manasā yatsamīkṣitum ||
English Translation
But if our foe live after fight and we also having faught the fight, then shall we do what I conceive in my mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
जीवति
जीव् [1. Ā.]
नः
मद् [pron]
शत्रुर्
शत्रु [m]
वयं
मद् [pron]
च
च [ind]
कृतसंयुगाः
कृ [2. Ā.]
कृतसंयुगाः
संयुग [n]
ततः
ततस् [ind]
समभिपत्स्यामो
समभिपद् [4. P.]
मनसा
मनस् [n]
यत्
यद् [pron]
समीक्षितुम्
समीक्ष् [1. Ā.]
वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः । विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ॥
vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ | vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ ||
English Translation
We shall come hither from the field, bathed in blood, and having our bodies cleft with arrows marked with the name of Rama. And we shall give out that both Ráma and Lakşmaņa have been eaten up by us And then we Shall hold your feet, saying, 'Do you gratify us'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयं
मद् [pron]
युद्धाद्
युद्ध [n]
इहैष्यामो
इह [ind]
इहैष्यामो
इ [5. Ā.]
रुधिरेण
रुधिर [n]
समुक्षिताः
समुक्ष् [6. Ā.]
विदार्य
विदारय् [10. Ā.]
स्वतनुं
स्व [adj]
स्वतनुं
तनु [f]
बाणै
बाण [m]
रामनामाङ्कितैः
राम [m]
रामनामाङ्कितैः
नामन् [n]
रामनामाङ्कितैः
अङ्कय् [10. P.]
शितैः
शा [4. P.]
भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः । तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः काम प्रपूरय ॥
bhakṣito rāghavo'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ | tava pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāma prapūraya ||
English Translation
We shall come hither from the field, bathed in blood, and having our bodies cleft with arrows marked with the name of Rama. And we shall give out that both Ráma and Lakşmaņa have been eaten up by us And then we Shall hold your feet, saying, 'Do you gratify us'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भक्षितो
भक्षय् [10. Ā.]
राघवो
राघव [m]
ऽस्माभिर्
मद् [pron]
लक्ष्मणश्चेति
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणश्चेति
च [ind]
लक्ष्मणश्चेति
इति [ind]
वादिनः
वादिन् [adj]
तव
त्वद् [pron]
पादौ
पाद [m]
ग्रहीष्यामस्त्वं
ग्रह् [6. Ā.]
ग्रहीष्यामस्त्वं
त्वद् [pron]
नः
मद् [pron]
कामं
काम [m]
प्रपूरय
प्रपूरय् [10. P.]
ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव । हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥
tato'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva | hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ ||
English Translation
Then, O king, do you through Gajaskandha publish it all round that Ráma has been slain along with his brother and the army.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽवघोषय
अवघोषय् [10. Ā.]
पुरे
पुर [n]
गजस्कन्धेन
गज [m]
गजस्कन्धेन
स्कन्ध [m]
पार्थिव
पार्थिव [m]
हतो
हन् [6. P.]
रामः
राम [m]
सह
सह [ind]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
ससैन्य
स [ind]
ससैन्य
सैन्य [n]
इति
इति [ind]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम । भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसुदापय ॥
prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamariṃdama | bhogāṃśca parivārāṃśca kāmāṃśca vasudāpaya ||
English Translation
O repressor of foes, (pretending to be) well pleased, do you dispense-viands, and servants, and objects of enjoyments, and wealth to your retainers; and to the many heroes and warriors distribute wreaths and attires and unguents. And do you (Simulating) delight drink.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
नाम
नाम [ind]
ततो
ततस् [ind]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
भृत्यानां
भृत्य [m]
त्वम्
त्व [n]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
भोगांश्च
भोग [m]
भोगांश्च
च [ind]
परिवारांश्च
परिवार [m]
परिवारांश्च
च [ind]
कामांश्च
काम [m]
कामांश्च
च [ind]
वसु
वसु [mn]
दापय
दापय् [10. Ā.]
ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम् । पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥
tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam | peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba ||
English Translation
O repressor of foes, (pretending to be) well pleased, do you dispense-viands, and servants, and objects of enjoyments, and wealth to your retainers; and to the many heroes and warriors distribute wreaths and attires and unguents. And do you (Simulating) delight drink.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
माल्यानि
माल्य [n]
वासांसि
वासस् [n]
वीराणाम्
वीर [m]
अनुलेपनम्
अनुलेपन [n]
पेयं
पेय [n]
च
च [ind]
बहु
बहु [adj]
योधेभ्यः
योध [m]
स्वयं
स्वयम् [ind]
च
च [ind]
मुदितः
मुद् [1. P.]
पिब
पा [1. Ā.]
ततोऽस्मिन्बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते । प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय । धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ॥
tato'sminbahulībhūte kaulīne sarvato gate | praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya | dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya ||
English Translation
On this report-name that Rāma has been eaten up by the Rākşasas along with his friends, having spread round and round entering (the Asoka wood), and soothing and pacifying Sītā in solitude, Allure her with corn and riches and gems.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
बहुलीभूते
बहुलीभू [1. P.]
कौलीने
कौलीन [n]
सर्वतो
सर्वतस् [ind]
गते
गम् [6. Ā.]
प्रविश्याश्वास्य
प्रविश् [4. P.]
प्रविश्याश्वास्य
आश्वासय् [10. Ā.]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
सीतां
सीता [f]
रहसि
रहस् [n]
सान्त्वय
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
धनधान्यैश्च
धन [n]
धनधान्यैश्च
धान्य [n]
धनधान्यैश्च
च [ind]
कामैश्च
काम [m]
कामैश्च
च [ind]
रत्नैश्चैनां
रत्न [mn]
रत्नैश्चैनां
च [ind]
रत्नैश्चैनां
एनद् [pron]
प्रलोभय
प्रलोभय् [10. Ā.]
अनयोपधया राजन्भयशोकानुबन्धया । अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥
anayopadhayā rājanbhayaśokānubandhayā | akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati ||
English Translation
By this deceit, О king, working powerfully through Sītā's sorrow, she albeit unwilling, shall, having lost her lord, come under your control.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनयोपधया
इदम् [pron]
अनयोपधया
उपधा [mf]
राजन्
राजन् [m]
भयशोकानुबन्धया
भय [n]
भयशोकानुबन्धया
शोक [m]
भयशोकानुबन्धया
अनुबन्ध [m]
अकामा
अकाम [adj]
त्वद्वशं
त्वद् [pron]
त्वद्वशं
वश [m]
सीता
सीता [f]
नष्टनाथा
नश् [1. P.]
नष्टनाथा
नाथ [m]
गमिष्यति
गम् [6. Ā.]
रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा । नैराश्यात्स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥
rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭamavagamya sā | nairāśyātstrīlaghutvācca tvadvaśaṃ pratipatsyate ||
English Translation
Losing her charming husband, she from despair and female railty, shall come under your away.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रञ्जनीयं
रञ्जय् [10. Ā.]
हि
हि [ind]
भर्तारं
भर्तृ [m]
विनष्टम्
विनश् [4. Ā.]
अवगम्य
अवगम् [6. P.]
सा
तद् [pron]
नैराश्यात्
नैराश्य [n]
स्त्रीलघुत्वाच्च
स्त्री [f]
स्त्रीलघुत्वाच्च
लघु [adj]
स्त्रीलघुत्वाच्च
त्व [n]
स्त्रीलघुत्वाच्च
च [ind]
त्वद्वशं
त्वद् [pron]
त्वद्वशं
वश [m]
प्रतिपत्स्यते
प्रतिपद् [4. P.]
सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्षिता । त्वय्यधीनः सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति ॥
sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarṣitā | tvayyadhīnaḥ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati ||
English Translation
Having formerly been brought up in happiness, she, although worthy of felicity, (ultimately) had come by misfortune. And now finding happiness to be in your custody, she shall unreservedly come over to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
पुरा
पुरा [ind]
सुखसंवृद्धा
सुख [n]
सुखसंवृद्धा
संवृध् [1. Ā.]
सुखार्हा
सुख [n]
सुखार्हा
अर्ह [adj]
दुःखकर्षिता
दुःख [n]
दुःखकर्षिता
कर्षय् [10. P.]
त्वय्यधीनः
त्वद् [pron]
त्वय्यधीनः
अधीन [adj]
सुखं
सुख [n]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
सर्वथोपगमिष्यति
सर्वथा [ind]
सर्वथोपगमिष्यति
उपगम् [6. P.]
एतत्सुनीतं मम दर्शनेन; रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः । इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भू;र्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥
etatsunītaṃ mama darśanena; rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhavedanarthaḥ | ihaiva te setsyati motsuko bhū;rmahānayuddhena sukhasya lābhaḥ ||
English Translation
In my opinion this is the proper course to follow. As soon as you see Rāma, evil shall befall you. Remain here. Do not wish (to go to the field). By refraining from fight, you shall acquire great good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
सुनीतं
सुनीत [n]
मम
मद् [pron]
दर्शनेन
दर्शन [n]
रामं
राम [m]
हि
हि [ind]
दृष्ट्वैव
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वैव
एव [ind]
भवेद्
भू [1. Ā.]
अनर्थः
अनर्थ [m]
इहैव
इह [ind]
इहैव
एव [ind]
ते
त्वद् [pron]
सेत्स्यति
सिध् [4. Ā.]
मोत्सुको
मा [ind]
मोत्सुको
उत्सुक [adj]
भूर्
भू [1. Ā.]
महान्
महत् [adj]
अयुद्धेन
अयुद्ध [n]
सुखस्य
सुख [n]
लाभः
लाभ [m]
अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो; रिपूनयुद्धेन जयञ्जनाधिप । यशश्च पुण्यं च महन्महीपते; श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ॥
anaṣṭasainyo hyanavāptasaṃśayo; ripūnayuddhena jayañjanādhipa | yaśaśca puṇyaṃ ca mahanmahīpate; śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute ||
English Translation
O lord of people, by conquering the foe without battle, you without losing your forces and putting yourself to peril, you, O lord of earth, shall attain fame and high religious merit, and prosperity and renown for ever and for ever.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनष्टसैन्यो
अनष्ट [adj]
अनष्टसैन्यो
सैन्य [n]
ह्यनवाप्तसंशयो
हि [ind]
ह्यनवाप्तसंशयो
अनवाप्त [adj]
ह्यनवाप्तसंशयो
संशय [m]
रिपून्
रिपु [m]
अयुद्धेन
अयुद्ध [n]
जयञ्
जि [9. P.]
जनाधिप
जनाधिप [m]
यशश्च
यशस् [n]
यशश्च
च [ind]
पुण्यं
पुण्य [n]
च
च [ind]
महन्महीपते
महत् [adj]
महन्महीपते
महीपति [m]
श्रियं
श्री [f]
च
च [ind]
कीर्तिं
कीर्ति [f]
च
च [ind]
चिरं
चिरम् [ind]
समश्नुते
समश् [5. Ā.]