तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः । वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥
taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavānharisattamaḥ | vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam ||
English Translation
Seeing the Ten-necked one of mighty energy, that foremost of monkeys, endued with strength, calmly spoke to him words containing sense,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
महासत्त्वं
महासत्त्व [adj]
सत्त्ववान्
सत्त्ववत् [adj]
हरिसत्तमः
हरि [m]
हरिसत्तमः
सत्तम [adj]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अर्थवद्
अर्थवत् [adj]
अव्यग्रस्तम्
अव्यग्र [adj]
अव्यग्रस्तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
दशाननम्
दशानन [m]
अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवालयम् । राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥
ahaṃ sugrīvasaṃdeśādiha prāptastavālayam | rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt ||
English Translation
I have come to you at you command of Sugriva, O lord of Raksasas. Your brother, the king of monkeys, enquires after your welfare.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
सुग्रीवसंदेशाद्
सुग्रीव [m]
सुग्रीवसंदेशाद्
संदेश [m]
इह
इह [ind]
प्राप्तस्तवालयम्
प्राप् [1. P.]
प्राप्तस्तवालयम्
त्वद् [pron]
प्राप्तस्तवालयम्
आलय [mn]
राक्षसेन्द्र
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्र
इन्द्र [m]
हरीशस्त्वां
हरि [m]
हरीशस्त्वां
ईश [m]
हरीशस्त्वां
त्वद् [pron]
भ्राता
भ्रातृ [m]
कुशलम्
कुशल [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः । धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥
bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ | dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam ||
English Translation
Listen to the desire of your brother, the highsouled Sugrīva, and his words fraught with righteous sense and capable of working one's good here and hercafter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भ्रातुः
भ्रातृ [m]
शृणु
श्रु [4. P.]
समादेशं
समादेश [m]
सुग्रीवस्य
सुग्रीव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
धर्मार्थोपहितं
धर्म [mn]
धर्मार्थोपहितं
अर्थ [mn]
धर्मार्थोपहितं
उपधा [3. Ā.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
इह
इह [ind]
चामुत्र
च [ind]
चामुत्र
अमुत्र [ind]
च
च [ind]
क्षमम्
क्षम [adj]
राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् । पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥
rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān | piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ ||
English Translation
King Dasaratha, master of cars and elephants and steeds, is the friend of all like to their father, and is furnished with the splendour of the sovereign of celestials.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजा
राजन् [m]
दशरथो
दशरथ [m]
नाम
नाम [ind]
रथकुञ्जरवाजिमान्
रथ [m]
रथकुञ्जरवाजिमान्
कुञ्जर [m]
रथकुञ्जरवाजिमान्
वाजिमत् [adj]
पितेव
पितृ [m]
पितेव
इव [ind]
बन्धुर्
बन्धु [m]
लोकस्य
लोक [m]
सुरेश्वरसमद्युतिः
सुरेश्वर [m]
सुरेश्वरसमद्युतिः
सम [pron]
सुरेश्वरसमद्युतिः
द्युति [f]
ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः । पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥
jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ | piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam ||
English Translation
His eldest son, mighty-armed, and masterful, the darling (of his sire), has, in accordance with his father's order, entered the forest of Dandaka with his brother Lakşmaņa and his wife Sītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्येष्ठस्तस्य
ज्येष्ठ [adj]
ज्येष्ठस्तस्य
तद् [pron]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
पुत्रः
पुत्र [m]
प्रियकरः
प्रिय [n]
प्रियकरः
कर [adj]
प्रभुः
प्रभु [m]
पितुर्
पितृ [m]
निदेशान्निष्क्रान्तः
निदेश [m]
निदेशान्निष्क्रान्तः
निष्क्रम् [6. P.]
प्रविष्टो
प्रविश् [4. P.]
दण्डकावनम्
दण्डक [mfn]
दण्डकावनम्
वन [n]
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया । रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā | rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāśritaḥ ||
English Translation
"His eldest son, a highly effulgent one, named Rama who was dear to the king, accepting his father's orders went into exile with brother Lakshmana and wife Sita also accepting a righteous path and entered Dandaka forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्ष्मणेन
लक्ष्मण [m]
सह
सह [ind]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
सीतया
सीता [f]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
भार्यया
भार्या [f]
रामो
राम [m]
नाम
नाम [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
धर्म्यं
धर्म्य [adj]
पन्थानम्
पथिन् [m]
आश्रितः
आश्रि [1. Ā.]
तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता । वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥
tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā | vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ ||
English Translation
His name is Rāma, and he is exceedingly energetic, and ever abide on the path of virtue. His spouse, the celebrated Sītā, daughter to Vaideha, the high-souled king Janaka, either died or was carried off in Janasthāna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
भार्या
भार्या [f]
वने
वन [n]
नष्टा
नश् [1. P.]
सीता
सीता [f]
पतिम्
पति [m]
अनुव्रता
अनुव्रत [adj]
वैदेहस्य
वैदेह [m]
सुता
सुता [f]
राज्ञो
राजन् [m]
जनकस्य
जनक [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः । ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः ॥
sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ | ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa ca saṃgataḥ ||
English Translation
Seeking for that exalted lady, the king's son, accompanied by this younger brother, arriving at Rşyamūka, met with Sugrīva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मार्गमाणस्तां
मार्ग् [Denom. Ā.]
मार्गमाणस्तां
तद् [pron]
देवीं
देवी [f]
राजपुत्रः
राजन् [m]
राजपुत्रः
पुत्र [m]
सहानुजः
सहानुज [adj]
ऋश्यमूकम्
ऋश्यमूक [m]
अनुप्राप्तः
अनुप्राप् [5. Ā.]
सुग्रीवेण
सुग्रीव [m]
च
च [ind]
संगतः
संगम् [6. Ā.]
तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् । सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥
tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam | sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam ||
English Translation
And Sugrīva promised that he would undertake the search for Sītă, and Rāma (on his part promised) that he would confer on Sugrīva the kingdom of the monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
प्रतिज्ञातं
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
सीतायाः
सीता [f]
परिमार्गणम्
परिमार्गण [n]
सुग्रीवस्यापि
सुग्रीव [m]
सुग्रीवस्यापि
अपि [ind]
रामेण
राम [m]
हरिराज्यं
हरि [m]
हरिराज्यं
राज्य [n]
निवेदितम्
निवेदय् [10. Ā.]
ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् । सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥
tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam | sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ ||
English Translation
And, thereupon, slaying Vāli in battle, the king's son established Sugrīva as the lord of the monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तेन
ततस् [ind]
ततस्तेन
तद् [pron]
मृधे
मृध [mn]
हत्वा
हन् [6. P.]
राजपुत्रेण
राजन् [m]
राजपुत्रेण
पुत्र [m]
वालिनम्
वालिन् [m]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
स्थापितो
स्थापय् [10. Ā.]
राज्ये
राज्य [n]
हर्यृक्षाणां
हरि [m]
हर्यृक्षाणां
ऋक्ष [m]
गणेश्वरः
गण [m]
गणेश्वरः
ईश्वर [m]
स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः । हरीन्संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ॥
sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ | harīnsaṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ ||
English Translation
And, thereupon, the lord of monkeys, Sugrīva, true to his vow, eager for searching Sītā, despatched monkeys in all directions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सीतामार्गणे
सीता [f]
सीतामार्गणे
मार्गण [n]
व्यग्रः
व्यग्र [adj]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
सत्यसंगरः
सत्य [adj]
सत्यसंगरः
संगर [m]
हरीन्
हरि [m]
संप्रेषयामास
संप्रेषय् [10. P.]
दिशः
दिश् [f]
सर्वा
सर्व [pron]
हरीश्वरः
हरि [m]
हरीश्वरः
ईश्वर [m]
तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च । दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधश्चोपरि चाम्बरे ॥
tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca | dikṣu sarvāsu mārgante adhaścopari cāmbare ||
English Translation
And thousands and hundreds and niyutas of monkeys are exploring all sides, below and above in the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
हरीणां
हरि [m]
सहस्राणि
सहस्र [mn]
शतानि
शत [mn]
नियुतानि
नियुत [mn]
च
च [ind]
दिक्षु
दिश् [f]
सर्वासु
सर्व [pron]
मार्गन्ते
मार्ग् [Denom. Ā.]
अधश्चोपरि
अधस् [ind]
अधश्चोपरि
च [ind]
अधश्चोपरि
उपरि [ind]
चाम्बरे
च [ind]
चाम्बरे
अम्बर [n]
वैनतेय समाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः । असंगगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥
vainateya samāḥ kecitkecittatrānilopamāḥ | asaṃgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ ||
English Translation
Some are like Vinata's offspring, (Garuda) and some like the Wind; their Course is incapable of being resisted; and those heroic monkeys are endued with strength and celerity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वैनतेयसमाः
वैनतेय [m]
वैनतेयसमाः
सम [pron]
केचित्
कश्चित् [pron]
केचित्
कश्चित् [pron]
तत्रानिलोपमाः
तत्र [ind]
तत्रानिलोपमाः
अनिल [m]
तत्रानिलोपमाः
उपम [adj]
असंगगतयः
असङ्ग [adj]
असंगगतयः
गति [f]
शीघ्रा
शीघ्र [adj]
हरिवीरा
हरि [m]
हरिवीरा
वीर [m]
महाबलाः
महत् [adj]
महाबलाः
बल [mn]
अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः । सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् । समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ॥
ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ | sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam | samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ ||
English Translation
I, Hanumān my name, am the son of the Wind-god. For Sitã, I, desirous of seeing her, have come hither, bounding over the main measuring a full hundred Yojanas. And as I was roving, I came to see Janaka's daughter in your house.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
तु
तु [ind]
हनुमान्नाम
हनुमन्त् [m]
हनुमान्नाम
नाम [ind]
मारुतस्यौरसः
मारुत [m]
मारुतस्यौरसः
औरस [m]
सुतः
सुत [m]
सीतायास्तु
सीता [f]
सीतायास्तु
तु [ind]
कृते
कृत [n]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
शतयोजनम्
शत [mn]
शतयोजनम्
योजन [fn]
आयतम्
आयम् [6. P.]
समुद्रं
समुद्र [m]
लङ्घयित्वैव
लङ्घय् [10. Ā.]
लङ्घयित्वैव
एव [ind]
तां
तद् [pron]
दिदृक्षुर्
दिदृक्षु [adj]
इहागतः
इह [ind]
इहागतः
आगम् [6. P.]
तद्भवान्दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः । परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ॥
tadbhavāndṛṣṭadharmārthastapaḥ kṛtaparigrahaḥ | paradārānmahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi ||
English Translation
You are cognisant of righteousness and interest, and had attained prosperity through your asceticism. Therefore, O eminently wise one, you ought not to confine another's wife.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
दृष्टधर्मार्थस्
दृश् [6. P.]
दृष्टधर्मार्थस्
धर्म [mn]
दृष्टधर्मार्थस्
अर्थ [mn]
तपःकृतपरिग्रहः
तपस् [n]
तपःकृतपरिग्रहः
कृ [2. Ā.]
तपःकृतपरिग्रहः
परिग्रह [m]
परदारान्महाप्राज्ञ
पर [pron]
परदारान्महाप्राज्ञ
दार [mn]
परदारान्महाप्राज्ञ
महत् [adj]
परदारान्महाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
नोपरोद्धुं
न [ind]
नोपरोद्धुं
उपरुध् [1. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥
na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu | mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||
English Translation
Actions opposed to righteousness, and bringing on countless evils, and causing extermination, ill become persons of your sort.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
धर्मविरुद्धेषु
धर्म [mn]
धर्मविरुद्धेषु
विरुध् [7. Ā.]
बह्वपायेषु
बहु [adj]
बह्वपायेषु
अपाय [m]
कर्मसु
कर्मन् [n]
मूलघातिषु
मूल [mn]
मूलघातिषु
घातिन् [adj]
सज्जन्ते
सञ्ज् [1. Ā.]
बुद्धिमन्तो
बुद्धिमत् [adj]
भवद्विधाः
भवद्विध [adj]
कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् । शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥
kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām | śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi ||
English Translation
Who is there even among celestials and Asuras that is competent to stay before the shafts shot by Lakşmaņa and Rāma in wrath?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कश्च
क [pron]
कश्च
च [ind]
लक्ष्मणमुक्तानां
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणमुक्तानां
वच् [2. P.]
रामकोपानुवर्तिनाम्
राम [m]
रामकोपानुवर्तिनाम्
कोप [m]
रामकोपानुवर्तिनाम्
अनुवर्तिन् [adj]
शराणाम्
शर [m]
अग्रतः
अग्रतस् [ind]
स्थातुं
स्था [1. Ā.]
शक्तो
शक् [4. P.]
देवासुरेष्वपि
देव [m]
देवासुरेष्वपि
असुर [m]
देवासुरेष्वपि
अपि [ind]
न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन । राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥
na cāpi triṣu lokeṣu rājanvidyeta kaścana | rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt ||
English Translation
There is none, O king, in all the three worlds, that is capable of attaining ease, after inflicting injury on Rāghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
राजन्
राजन् [m]
विद्येत
विद् [2. Ā.]
कश्चन
कश्चन [pron]
राघवस्य
राघव [m]
व्यलीकं
व्यलीक [n]
यः
यद् [pron]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
सुखम्
सुख [n]
अवाप्नुयात्
अवाप् [5. Ā.]
तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च । मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥
tattrikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca | manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām ||
English Translation
Treading the path of virtue and profit, do you pay heed to my speech fraught with good for three times; (Present, past, and future) and do you return Jānaki to that foremost of men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्
तद् [pron]
त्रिकालहितं
त्रि [nr]
त्रिकालहितं
काल [m]
त्रिकालहितं
हित [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
धर्म्यम्
धर्म्य [adj]
अर्थानुबन्धि
अर्थ [mn]
अर्थानुबन्धि
अनुबन्धिन् [adj]
च
च [ind]
मन्यस्व
मन् [8. P.]
नरदेवाय
नरदेव [m]
जानकी
जानकी [f]
प्रतिदीयताम्
प्रतिदा [4. Ā.]
दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् । उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥
dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham | uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ ||
English Translation
Seen have I this exalted lady, which was difficult to compass. As for what remain to be done, Rāma himself shall bring it about.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्टा
दृश् [6. P.]
हीयं
हि [ind]
हीयं
इदम् [pron]
मया
मद् [pron]
देवी
देवी [f]
लब्धं
लभ् [1. P.]
यद्
यद् [pron]
इह
इह [ind]
दुर्लभम्
दुर्लभ [adj]
उत्तरं
उत्तर [adj]
कर्म
कर्मन् [n]
यच्छेषं
यद् [pron]
यच्छेषं
शेष [mn]
निमित्तं
निमित्त [n]
तत्र
तत्र [ind]
राघवः
राघव [m]
लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा । गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥
lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā | gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm ||
English Translation
That Sītā I have beheld overwhelmed with grief, whom, albeit resembling a five-hooded serpent in your mansion, you know not.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्षितेयं
लक्षय् [10. Ā.]
लक्षितेयं
इदम् [pron]
मया
मद् [pron]
सीता
सीता [f]
तथा
तथा [ind]
शोकपरायणा
शोक [m]
शोकपरायणा
परायण [n]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
यां
यद् [pron]
नाभिजानासि
न [ind]
नाभिजानासि
अभिज्ञा [9. Ā.]
पञ्चास्याम्
पञ्चन् [adj]
पञ्चास्याम्
आस्य [n]
इव
इव [ind]
पन्नगीम्
पन्नगी [f]
नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि । विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥
neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi | viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā ||
English Translation
And even as food thoroughly mixed with poison, being taken, is incapable of being digested, this one is incapable of being subdued even by the celestials and Asuras.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नेयं
न [ind]
नेयं
इदम् [pron]
जरयितुं
जरय् [10. Ā.]
शक्या
शक्य [adj]
सासुरैर्
सासुर [adj]
अमरैर्
अमर [m]
अपि
अपि [ind]
विषसंसृष्टम्
विष [n]
विषसंसृष्टम्
संसृज् [6. Ā.]
अत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
भुक्तम्
भुज् [6. P.]
अन्नम्
अन्न [n]
इवौजसा
इव [ind]
इवौजसा
ओजस् [n]
तपःसंतापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः । न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥
tapaḥsaṃtāpalabdhaste yo'yaṃ dharmaparigrahaḥ | na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ ||
English Translation
It is not proper to destroy religious merit reaped by undergoing extreme mortification, as well as access of life attained by the same means). (By such an iniquitous act as this.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपःसंतापलब्धस्ते
तपस् [n]
तपःसंतापलब्धस्ते
संताप [m]
तपःसंतापलब्धस्ते
लभ् [1. P.]
तपःसंतापलब्धस्ते
त्वद् [pron]
यो
यद् [pron]
ऽयं
इदम् [pron]
धर्मपरिग्रहः
धर्म [mn]
धर्मपरिग्रहः
परिग्रह [m]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
नाशयितुं
नाशय् [10. Ā.]
न्याय्य
न्याय्य [adj]
आत्मप्राणपरिग्रहः
आत्मन् [m]
आत्मप्राणपरिग्रहः
प्राण [m]
आत्मप्राणपरिग्रहः
परिग्रह [m]
अवध्यतां तपोभिर्यां भवान्समनुपश्यति । आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥
avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavānsamanupaśyati | ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān ||
English Translation
You deem yourself by virtue of your asceticism incapable of being destroyed by the celestials and Asuras; and herein your great merit (incident to they austerities) is the cause.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवध्यतां
अवध्य [adj]
अवध्यतां
ता [f]
तपोभिर्
तपस् [n]
यां
यद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
समनुपश्यति
समनुपश् [4. Ā.]
आत्मनः
आत्मन् [m]
सासुरैर्
सासुर [adj]
देवैर्
देव [m]
हेतुस्तत्राप्ययं
हेतु [m]
हेतुस्तत्राप्ययं
तत्र [ind]
हेतुस्तत्राप्ययं
अपि [ind]
हेतुस्तत्राप्ययं
इदम् [pron]
महान्
महत् [adj]
सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च मानुषः । न राक्षसो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥
sugrīvo na hi devo'yaṃ nāsuro na ca mānuṣaḥ | na rākṣaso na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ ||
English Translation
"Sugriva is not an demon, nor a danava nor gandharva, nor a yaksha nor even a pannaga. Therefore how can you save your life from Sugriva?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
देवो
देव [m]
ऽयं
इदम् [pron]
नासुरो
न [ind]
नासुरो
असुर [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
मानुषः
मानुष [m]
न
न [ind]
राक्षसो
राक्षस [m]
न
न [ind]
गन्धर्वो
गन्धर्व [m]
न
न [ind]
यक्षो
यक्ष [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
पन्नगः
पन्नग [mn]
मानुषो राघवो राजन्सुग्रीवश्च हरीश्वरः । तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि ॥
mānuṣo rāghavo rājansugrīvaśca harīśvaraḥ | tasmātprāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājankariṣyasi ||
English Translation
But Sugrīva is not a god or a Yakṣa or a Rākşasa. Rāghava, O king, is a mortal and Sugrīva is the lord of monkeys. How can you, O king, save your-life from them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मानुषो
मानुष [m]
राघवो
राघव [m]
राजन्
राजन् [m]
सुग्रीवश्च
सुग्रीव [m]
सुग्रीवश्च
च [ind]
हरीश्वरः
हरि [m]
हरीश्वरः
ईश्वर [m]
तस्मात्
तद् [pron]
प्राणपरित्राणं
प्राण [m]
प्राणपरित्राणं
परित्राण [n]
कथं
कथम् [ind]
राजन्
राजन् [m]
करिष्यसि
कृ [2. Ā.]
न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् । तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥
na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam | tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ ||
English Translation
He that, confiding in his strength, commit himself to foul proceedings, cannot count upon his righteous deeds, but his evil ones follow him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
तु
तु [ind]
धर्मोपसंहारम्
धर्म [mn]
धर्मोपसंहारम्
उपसंहार [m]
अधर्मफलसंहितम्
अधर्म [m]
अधर्मफलसंहितम्
फल [n]
अधर्मफलसंहितम्
संधा [1. P.]
तद्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
फलम्
फल [n]
अन्वेति
अन्वि [2. P.]
धर्मश्चाधर्मनाशनः
धर्म [mn]
धर्मश्चाधर्मनाशनः
च [ind]
धर्मश्चाधर्मनाशनः
अधर्म [m]
धर्मश्चाधर्मनाशनः
नाशन [adj]
प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः । फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥
prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ | phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase ||
English Translation
Virtue destroy vice, (yet vice like yours destroy all virtue). (The parenthetical part is the commentator's filling in of the deficiency in the sentiment) You, without doubt, had obtained the fruit of your righteousness, and the fruit also of this iniquity you shall reap without delay.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
धर्मफलं
धर्म [mn]
धर्मफलं
फल [n]
तावद्
तावत् [ind]
भवता
भवत् [adj]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
संशयः
संशय [m]
फलम्
फल [n]
अस्याप्यधर्मस्य
इदम् [pron]
अस्याप्यधर्मस्य
अपि [ind]
अस्याप्यधर्मस्य
अधर्म [m]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
एव
एव [ind]
प्रपत्स्यसे
प्रपद् [4. P.]
जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा । रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः ॥
janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā | rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitamātmanaḥ ||
English Translation
And taking to heart the carnage in Janasthāna and the slaying of Vāli as well as the friendship of Rāma with Sugrīva, do you understand yours own good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जनस्थानवधं
जनस्थान [n]
जनस्थानवधं
वध [m]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
वालिवधं
वालिन् [m]
वालिवधं
वध [m]
तथा
तथा [ind]
रामसुग्रीवसख्यं
राम [m]
रामसुग्रीवसख्यं
सुग्रीव [m]
रामसुग्रीवसख्यं
सख्य [n]
च
च [ind]
बुध्यस्व
बुध् [1. Ā.]
हितम्
हित [adj]
आत्मनः
आत्मन् [m]
कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् । लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु विनिश्चयः ॥
kāmaṃ khalvahamapyekaḥ savājirathakuñjarām | laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu viniścayaḥ ||
English Translation
I, alone that I am, can at my will destroy Lankā with her steeds and elephants and cars; but he whose envoy I am has not yet decided on this point.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामं
कामम् [ind]
खल्वहम्
खलु [ind]
खल्वहम्
मद् [pron]
अप्येकः
अपि [ind]
अप्येकः
एक [pron]
सवाजिरथकुञ्जराम्
स [ind]
सवाजिरथकुञ्जराम्
वाजिन् [m]
सवाजिरथकुञ्जराम्
रथ [m]
सवाजिरथकुञ्जराम्
कुञ्जर [m]
लङ्कां
लङ्का [f]
नाशयितुं
नाशय् [10. Ā.]
शक्तस्तस्यैष
शक् [4. P.]
शक्तस्तस्यैष
तद् [pron]
शक्तस्तस्यैष
एतद् [pron]
तु
तु [ind]
विनिश्चयः
विनिश्चय [m]
रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ । उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥
rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasaṃnidhau | utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā ||
English Translation
Rāma has in presence of the tawny-eyed (ones) forsooth promised the annihilation of the foe by whom Sītā has been sore oppressed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामेण
राम [m]
हि
हि [ind]
प्रतिज्ञातं
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
हर्यृक्षगणसंनिधौ
हरि [m]
हर्यृक्षगणसंनिधौ
ऋक्ष [m]
हर्यृक्षगणसंनिधौ
गण [m]
हर्यृक्षगणसंनिधौ
संनिधि [m]
उत्सादनम्
उत्सादन [n]
अमित्राणां
अमित्र [mf]
सीता
सीता [f]
यैस्तु
यद् [pron]
यैस्तु
तु [ind]
प्रधर्षिता
प्रधर्षय् [10. P.]
अपकुर्वन्हि रामस्य साक्षादपि पुरंदरः । न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥
apakurvanhi rāmasya sākṣādapi puraṃdaraḥ | na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ ||
English Translation
On wronging Rāma, Purandara himself cannot escape scot-free, what shall I say of persons like you?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपकुर्वन्
अपकृ [8. Ā.]
हि
हि [ind]
रामस्य
राम [m]
साक्षाद्
साक्षात् [ind]
अपि
अपि [ind]
पुरंदरः
पुरंदर [m]
न
न [ind]
सुखं
सुख [n]
प्राप्नुयाद्
प्राप् [1. P.]
अन्यः
अन्य [pron]
किं
क [pron]
पुनस्त्वद्विधो
पुनर् [ind]
पुनस्त्वद्विधो
त्वद्विध [adj]
जनः
जन [m]
यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे । कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥
yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe | kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm ||
English Translation
Her-whom you know as Sītā staying in yours abode-know her for the Fatal Night that shall bring destruction down on all Lankā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यां
यद् [pron]
सीतेत्यभिजानासि
सीता [f]
सीतेत्यभिजानासि
इति [ind]
सीतेत्यभिजानासि
अभिज्ञा [9. Ā.]
येयं
यद् [pron]
येयं
इदम् [pron]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
वशे
वश [m]
कालरात्रीति
कालरात्रि [f]
कालरात्रीति
इति [ind]
तां
तद् [pron]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
सर्वलङ्काविनाशिनीम्
सर्व [pron]
सर्वलङ्काविनाशिनीम्
लङ्का [f]
सर्वलङ्काविनाशिनीम्
विनाशिन् [adj]
तदलं कालपाशेन सीता विग्रहरूपिणा । स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षममात्मनि चिन्त्यताम् ॥
tadalaṃ kālapāśena sītā vigraharūpiṇā | svayaṃ skandhāvasaktena kṣamamātmani cintyatām ||
English Translation
Therefore, beware of yourself turning about your neck the fatal noose in the shape of Sītā! Do you rather study your welfare.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अलं
अलम् [ind]
कालपाशेन
काल [m]
कालपाशेन
पाश [m]
सीता
सीता [f]
विग्रहरूपिणा
विग्रह [mn]
विग्रहरूपिणा
रूपिन् [adj]
स्वयं
स्वयम् [ind]
स्कन्धावसक्तेन
स्कन्ध [m]
स्कन्धावसक्तेन
अवसञ्ज् [1. Ā.]
क्षमम्
क्षम [adj]
आत्मनि
आत्मन् [m]
चिन्त्यताम्
चिन्तय् [10. Ā.]
सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् । दह्यमनामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥
sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām | dahyamanāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām ||
English Translation
You shall behold this city crowned with edifices and stalls, in flames fed by the wrath of Rāma, and consumed by the energy of Şītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सीतायास्तेजसा
सीता [f]
सीतायास्तेजसा
तेजस् [n]
दग्धां
दह् [2. P.]
रामकोपप्रपीडिताम्
राम [m]
रामकोपप्रपीडिताम्
कोप [m]
रामकोपप्रपीडिताम्
प्रपीडय् [10. P.]
दह्यमानाम्
दह् [2. P.]
इमां
इदम् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
पुरीं
पुरी [f]
साट्टप्रतोलिकाम्
साट्ट [adj]
साट्टप्रतोलिकाम्
प्रतोलिक [m]
स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः; कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः । दशाननः कोपविवृत्तलोचनः; समादिशत्तस्य वधं महाकपेः ॥
sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ; kaperniśamyāpratimo'priyaṃ vacaḥ | daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ; samādiśattasya vadhaṃ mahākapeḥ ||
English Translation
Hearing the distasteful yet excellent speech of the bold and matchless monkey, the ten-necked one, with his eyes whirling in wrath, ordered the destruction of that mighty monkey.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सौष्ठवोपेतम्
सौष्ठव [n]
सौष्ठवोपेतम्
उपे [2. Ā.]
अदीनवादिनः
अदीन [adj]
अदीनवादिनः
वादिन् [adj]
कपेर्
कपि [m]
निशम्याप्रतिमो
निशामय् [10. Ā.]
निशम्याप्रतिमो
अप्रतिम [adj]
ऽप्रियं
अप्रिय [adj]
वचः
वचस् [n]
दशाननः
दशानन [m]
कोपविवृत्तलोचनः
कोप [m]
कोपविवृत्तलोचनः
विवृत् [1. Ā.]
कोपविवृत्तलोचनः
लोचन [n]
समादिशत्
समादिस् [6. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
वधं
वध [m]
महाकपेः
महत् [adj]
महाकपेः
कपि [m]