भृशमाव्रजमानस्य तस्याधोवामलोचनम् । प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चास्य जायते ॥
bhṛśamāvrajamānasya tasyādhovāmalocanam | prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāsya jāyate ||
English Translation
As Rāma went on, his feet failed him, his left eye to beat, and a trembling came over his frame.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भृशम्
भृशम् [ind]
आव्रजमानस्य
आव्रज् [1. Ā.]
तस्याधोवामलोचनम्
तद् [pron]
तस्याधोवामलोचनम्
अधस् [ind]
तस्याधोवामलोचनम्
वाम [adj]
तस्याधोवामलोचनम्
लोचन [n]
प्रास्फुरच्
प्रस्फुर् [6. Ā.]
चास्खलद्
च [ind]
चास्खलद्
स्खल् [1. Ā.]
रामो
राम [m]
वेपथुश्
वेपथु [m]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
जायते
जन् [4. P.]
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः । अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ | api kṣemaṃ tu sītāyā iti vai vyājahāra ha ||
English Translation
Seeing again and again all these signs, he continually kept on asking (Lakşmaņa), Is it well with Sita?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपालक्ष्य
उपालक्ष् [1. Ā.]
निमित्तानि
निमित्त [n]
सो
तद् [pron]
ऽशुभानि
अशुभ [adj]
मुहुर्
मुहुर् [ind]
मुहुः
मुहुर् [ind]
अपि
अपि [ind]
क्षेमं
क्षेम [mn]
तु
तु [ind]
सीताया
सीता [f]
इति
इति [ind]
वै
वै [ind]
व्याजहार
व्याहृ [1. Ā.]
ह
ह [ind]
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः । शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ | śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ ||
English Translation
Eager to behold Sītā, he proceeded fast; but finding the abode empty, he was filled with anxiety.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वरमाणो
त्वर् [1. P.]
जगामाथ
गम् [6. Ā.]
जगामाथ
अथ [ind]
सीतादर्शनलालसः
सीता [f]
सीतादर्शनलालसः
दर्शन [n]
सीतादर्शनलालसः
लालस [adj]
शून्यम्
शून्य [adj]
आवसथं
आवसथ [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
बभूवोद्विग्नमानसः
भू [1. Ā.]
बभूवोद्विग्नमानसः
उद्विज् [6. P.]
बभूवोद्विग्नमानसः
मानस [n]
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः । तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः ॥
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ | tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣya samantataḥ ||
English Translation
And proceeding with swiftness, throwing about his limbs, Raghu's son began to survey all around the hut. He then found it empty of Sītā, like to a tank in evil plight and bereft of lotuses-during the winter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उद्भ्रमन्न्
उद्भ्रम् [4. P.]
इव
इव [ind]
वेगेन
वेग [m]
विक्षिपन्
विक्षिप् [6. Ā.]
रघुनन्दनः
रघुनन्दन [m]
तत्र
तत्र [ind]
तत्रोटजस्थानम्
तत्र [ind]
तत्रोटजस्थानम्
उटज [mn]
तत्रोटजस्थानम्
स्थान [n]
अभिवीक्ष्य
अभिवीक्ष् [1. P.]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा । श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā | śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva ||
English Translation
And proceeding with swiftness, throwing about his limbs, Raghu's son began to survey all around the hut. He then found it empty of Sītā, like to a tank in evil plight and bereft of lotuses-during the winter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ददर्श
दृश् [6. P.]
पर्णशालां
पर्णशाला [f]
च
च [ind]
रहितां
रहित [adj]
सीतया
सीता [f]
तदा
तदा [ind]
श्रिया
श्री [f]
विरहितां
विरहित [adj]
ध्वस्तां
ध्वंस् [1. Ā.]
हेमन्ते
हेमन्त [mf]
पद्मिनीम्
पद्मिनी [f]
इव
इव [ind]
रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् । श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तवनदैवतम् ॥
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam | śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ saṃtyaktavanadaivatam ||
English Translation
And seeing the cottage empty, with its trees as if sorrowing, and its flowers faded, and its beasts and birds sunk in gloom, shorn of grace, worn out, forsaken by the sylvan deities, strewn with deer-skins and Kusa, and twists of Kasa, he wept again and again.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रुदन्तम्
रुद् [1. P.]
इव
इव [ind]
वृक्षैश्
वृक्ष [m]
च
च [ind]
म्लानपुष्पमृगद्विजम्
म्ला [4. Ā.]
म्लानपुष्पमृगद्विजम्
पुष्प [n]
म्लानपुष्पमृगद्विजम्
मृग [m]
म्लानपुष्पमृगद्विजम्
द्विज [m]
श्रिया
श्री [f]
विहीनं
विहा [3. Ā.]
विध्वस्तं
विध्वंस् [1. Ā.]
संत्यक्तवनदैवतम्
संत्यज् [1. Ā.]
संत्यक्तवनदैवतम्
वन [n]
संत्यक्तवनदैवतम्
दैवत [n]
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम् । दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabṛsīkaṭam | dṛṣṭvā śūnyoṭajasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ ||
English Translation
And seeing the cottage empty, with its trees as if sorrowing, and its flowers faded, and its beasts and birds sunk in gloom, shorn of grace, worn out, forsaken by the sylvan deities, strewn with deer-skins and Kusa, and twists of Kasa, he wept again and again.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विप्रकीर्णाजिनकुशं
विप्रकृ [6. Ā.]
विप्रकीर्णाजिनकुशं
अजिन [n]
विप्रकीर्णाजिनकुशं
कुश [mn]
विप्रविद्धबृसीकटम्
विप्रव्यध् [4. Ā.]
विप्रविद्धबृसीकटम्
बृसी [f]
विप्रविद्धबृसीकटम्
कट [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
शून्योटजस्थानं
शून्य [adj]
शून्योटजस्थानं
उटज [mn]
शून्योटजस्थानं
स्थान [n]
विललाप
विलप् [4. P.]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति । निलीनाप्यथ वा भीरुरथ वा वनमाश्रिता ॥
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati | nilīnāpyatha vā bhīruratha vā vanamāśritā ||
English Translation
Has the timid one been carried off, or is she dead, or has any one eaten her up, or has she vanished (from the earth), or has she gone to the wood, or has she gone to cull flowers and fruits, or has she gone to the pool for procuring water, or has she repaired to the river?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हृता
हृ [2. P.]
मृता
मृ [4. Ā.]
वा
वा [ind]
नष्टा
नश् [1. P.]
वा
वा [ind]
भक्षिता
भक्षय् [10. Ā.]
वा
वा [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
निलीनाप्य्
निली [1. Ā.]
निलीनाप्य्
अपि [ind]
अथ
अथ [ind]
वा
वा [ind]
भीरुर्
भीरु [adj]
अथ
अथ [ind]
वा
वा [ind]
वनम्
वन [n]
आश्रिता
आश्रि [1. Ā.]
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः । अथ वा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ | atha vā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā ||
English Translation
Has the timid one been carried off, or is she dead, or has any one eaten her up, or has she vanished (from the earth), or has she gone to the wood, or has she gone to cull flowers and fruits, or has she gone to the pool for procuring water, or has she repaired to the river?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गता
गम् [6. Ā.]
विचेतुं
विचि [5. Ā.]
पुष्पाणि
पुष्प [n]
फलान्य्
फल [n]
अपि
अपि [ind]
च
च [ind]
वा
वा [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
अथ
अथ [ind]
वा
वा [ind]
पद्मिनीं
पद्मिनी [f]
याता
या [2. Ā.]
जलार्थं
जल [n]
जलार्थं
अर्थ [mn]
वा
वा [ind]
नदीं
नदी [f]
गता
गम् [6. Ā.]
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् । शोकरक्तेक्षणः शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām | śokaraktekṣaṇaḥ śokādunmatta iva lakṣyate ||
English Translation
Although he searched his beloved one carefully, yet he failed to find her out in the wood-land. And that graceful one with his eyes reddened with grief, seemed like a maniac
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्नान्
यत्न [m]
मृगयमाणस्
मृगय् [Denom. P.]
तु
तु [ind]
नाससाद
न [ind]
नाससाद
आसद् [2. P.]
वने
वन [n]
प्रियाम्
प्रिय [adj]
शोकरक्तेक्षणः
शोक [m]
शोकरक्तेक्षणः
रक्त [adj]
शोकरक्तेक्षणः
ईक्षण [n]
शोकाद्
शोक [m]
उन्मत्त
उन्मद् [4. Ā.]
इव
इव [ind]
लक्ष्यते
लक्षय् [10. Ā.]
वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्स गिरींश्चापि नदीन्नदीम् । बभूव विलपन्रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः ॥
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansa girīṃścāpi nadīnnadīm | babhūva vilapanrāmaḥ śokapaṅkārṇavaplutaḥ ||
English Translation
He rushed from tree to tree, and bewailing being sunk in an ocean of grief traversed all the rivers and mountains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृक्षाद्
वृक्ष [m]
वृक्षं
वृक्ष [m]
प्रधावन्
प्रधाव् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
गिरींश्
गिरि [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
नदीन्
नदि [m]
नदीम्
नदी [f]
बभूव
भू [1. Ā.]
विलपन्
विलप् [4. P.]
रामः
राम [m]
शोकपङ्कार्णवप्लुतः
शोक [m]
शोकपङ्कार्णवप्लुतः
पङ्क [mn]
शोकपङ्कार्णवप्लुतः
अर्णव [mn]
शोकपङ्कार्णवप्लुतः
प्लु [1. P.]
अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया । कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥
asti kaccittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā | kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām ||
English Translation
O Kadamba tree, tell me if you have seen my beloved with a fair face and with love for kadamba flowers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्ति
अस् [2. P.]
कच्चित्
कश्चित् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
सा
तद् [pron]
कदम्बप्रिया
कदम्ब [mn]
कदम्बप्रिया
प्रिय [adj]
प्रिया
प्रिया [f]
कदम्ब
कदम्ब [mn]
यदि
यदि [ind]
जानीषे
ज्ञा [4. Ā.]
शंस
शंस् [2. Ā.]
सीतां
सीता [f]
शुभाननाम्
शुभ [adj]
शुभाननाम्
आनन [n]
स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम् । शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥
snigdhapallavasaṃkāśāṃ pītakauśeyavāsinīm | śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī ||
English Translation
O Bilva tree, tell me if you have seen a lady delicate like your tender leaf, dressed in yellow silk, a lady whose breasts are round like Bilva fruits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्निग्धपल्लवसंकाशां
स्निग्ध [adj]
स्निग्धपल्लवसंकाशां
पल्लव [mn]
स्निग्धपल्लवसंकाशां
संकाश [m]
पीतकौशेयवासिनीम्
पीत [adj]
पीतकौशेयवासिनीम्
कौशेय [n]
पीतकौशेयवासिनीम्
वासिन् [adj]
शंसस्व
शंस् [2. Ā.]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
बिल्व
बिल्व [m]
बिल्वोपमस्तनी
बिल्व [n]
बिल्वोपमस्तनी
उपम [adj]
बिल्वोपमस्तनी
स्तन [adj]
अथ वार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् । जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥
atha vārjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām | janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā ||
English Translation
O Arjuna tree, tell me if you know a timid lady, daughter of Janaka and my beloved, fond of Arjuna tree. Is the living or not ?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
वार्जुन
वा [ind]
वार्जुन
अर्जुन [m]
शंस
शंस् [2. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
प्रियां
प्रिय [adj]
ताम्
तद् [pron]
अर्जुनप्रियाम्
अर्जुन [m]
अर्जुनप्रियाम्
प्रिय [adj]
जनकस्य
जनक [m]
सुता
सुत [m]
भीरुर्
भीरु [adj]
यदि
यदि [ind]
जीवति
जीव् [1. Ā.]
वा
वा [ind]
न
न [ind]
वा
वा [ind]
ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् । लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥
kakubhaḥ kakubhoruṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm | latāpallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ ||
English Translation
This Kakubha tree rich with tender leaves and flowers (perhaps)knows Maithili whose thighs are beautiful like the trunk of the Kakubha tree.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ककुभः
ककुभ [m]
ककुभोरुं
ककुभ [m]
ककुभोरुं
ऊरु [mf]
तां
तद् [pron]
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
जानाति
ज्ञा [4. Ā.]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
लतापल्लवपुष्पाढ्यो
लता [f]
लतापल्लवपुष्पाढ्यो
पल्लव [mn]
लतापल्लवपुष्पाढ्यो
पुष्प [n]
लतापल्लवपुष्पाढ्यो
आढ्य [adj]
भाति
भा [2. Ā.]
ह्य्
हि [ind]
एष
एतद् [pron]
वनस्पतिः
वनस्पति [mf]
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् । एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam | eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām ||
English Translation
This great Tilaka tree round which bees bumble surely knows the lady who loves to put tilaka marks on the forehead.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भ्रमरैर्
भ्रमर [m]
उपगीतश्
उपगा [4. P.]
च
च [ind]
यथा
यथा [ind]
द्रुमवरो
द्रुम [m]
द्रुमवरो
वर [adj]
ह्य्
हि [ind]
अयम्
इदम् [pron]
एष
एतद् [pron]
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
विजानाति
विज्ञा [9. Ā.]
तिलकस्
तिलक [m]
तिलकप्रियाम्
तिलक [n]
तिलकप्रियाम्
प्रिय [adj]
अशोकशोकापनुद शोकोपहतचेतसं । त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् ॥
aśokaśokāpanuda śokopahatacetasaṃ | tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām ||
English Translation
O Ashoka tree, dispeller of sorrow, by quickly showing me my darling make me ashoka (free from sorrow) as I am griefstricken at heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अशोक
अशोक [m]
शोकापनुद
शोक [m]
शोकापनुद
अपनुद [adj]
शोकोपहतचेतसम्
शोक [m]
शोकोपहतचेतसम्
उपहन् [2. P.]
शोकोपहतचेतसम्
चेतस् [n]
त्वन्नामानं
त्वद् [pron]
त्वन्नामानं
नामन् [n]
कुरु
कृ [2. Ā.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
प्रियासंदर्शनेन
प्रिया [f]
प्रियासंदर्शनेन
संदर्शन [n]
माम्
मद् [pron]
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी । कथयस्व वरारोहां कारुष्यं यदि ते मयि ॥
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī | kathayasva varārohāṃ kāruṣyaṃ yadi te mayi ||
English Translation
O Palmyra tree be kind to me and tell me if you have seen my beautiful beloved who has breasts like ripe palmyra fruit?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
ताल
ताल [m]
त्वया
त्वद् [pron]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
पक्वतालफलस्तनी
पक्व [adj]
पक्वतालफलस्तनी
ताल [m]
पक्वतालफलस्तनी
फल [n]
पक्वतालफलस्तनी
स्तन [adj]
कथयस्व
कथय् [10. Ā.]
वरारोहां
वरारोह [adj]
कारुण्यं
कारुण्य [n]
यदि
यदि [ind]
ते
त्वद् [pron]
मयि
मद् [pron]
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बुजाम्बूनदप्रभा । प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambujāmbūnadaprabhā | priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me ||
English Translation
O Jambu tree, do not hesitate to tell me if you know Sita whose body shines lovely like gold.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
सीता
सीता [f]
जम्बु
जम्बु [f]
जाम्बूनदप्रभा
जाम्बूनद [n]
जाम्बूनदप्रभा
प्रभा [f]
प्रियां
प्रिय [adj]
यदि
यदि [ind]
विजानीषे
विज्ञा [9. Ā.]
निःशङ्कं
निःशङ्क [adj]
कथयस्व
कथय् [10. Ā.]
मे
मद् [pron]
अथ वा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् । मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥
atha vā mṛgaśāvākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm | mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet ||
English Translation
Or, O deer do you know about Maithili who has the eyes of a fawn? My beloved who has the restless eyes of a doe may be found in their company.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
वा
वा [ind]
मृगशावाक्षीं
मृगशावाक्षी [f]
मृग
मृग [m]
जानासि
ज्ञा [4. Ā.]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
मृगविप्रेक्षणी
मृग [m]
मृगविप्रेक्षणी
विप्रेक्षण [adj]
कान्ता
कान्त [adj]
मृगीभिः
मृगी [f]
सहिता
सहित [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् । तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥
gaja sā gajanāsoruryadi dṛṣṭā tvayā bhavet | tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa ||
English Translation
O elephant tell me if you have seen her whose thighs are like the trunk of an elephant. O best of elephants, tell me if you know her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गज
गज [m]
सा
तद् [pron]
गजनासोरुर्
गज [m]
गजनासोरुर्
नासा [f]
गजनासोरुर्
ऊरु [mf]
यदि
यदि [ind]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
तां
तद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
विदितां
विद् [6. Ā.]
तुभ्यम्
त्वद् [pron]
आख्याहि
आख्या [4. P.]
वरवारण
वर [adj]
वरवारण
वारण [m]
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना । मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā | maithilī mama visrabdhaḥ kathayasva na te bhayam ||
English Translation
O tiger tell me freely and fearlessly if you have seen my beloved princess from Mithila with a face like the moon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शार्दूल
शार्दूल [m]
यदि
यदि [ind]
सा
तद् [pron]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
प्रिया
प्रिय [adj]
चन्द्रनिभानना
चन्द्र [m]
चन्द्रनिभानना
निभ [adj]
चन्द्रनिभानना
आनन [n]
मैथिली
मैथिली [f]
मम
मद् [pron]
विश्रब्धः
विश्रम्भ् [1. Ā.]
कथयस्व
कथय् [10. Ā.]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
भयम्
भय [n]
किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे । वृक्षेणाच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥
kiṃ dhāvasi priye nūnaṃ dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe | vṛkṣeṇācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase ||
English Translation
O lotus eyed darling, why are you running away? I have already seen you. Why are you hiding behind trees and not replying to me?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
धावसि
धाव् [1. Ā.]
प्रिये
प्रिय [adj]
नूनं
नूनम् [ind]
दृष्टासि
दृश् [6. P.]
दृष्टासि
अस् [2. P.]
कमलेक्षणे
कमल [mn]
कमलेक्षणे
ईक्षण [n]
वृक्षेणाच्छाद्य
वृक्ष [m]
वृक्षेणाच्छाद्य
आच्छादय् [10. Ā.]
चात्मानं
च [ind]
चात्मानं
आत्मन् [m]
किं
क [pron]
मां
मद् [pron]
न
न [ind]
प्रतिभाषसे
प्रतिभाष् [1. P.]
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि । नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi | nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase ||
English Translation
O my beautiful beloved, stay, stay Have you no compassion for me ? You are so fond of fun. Why do you avoid me?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तिष्ठ
स्था [1. Ā.]
तिष्ठ
स्था [1. Ā.]
वरारोहे
वरारोह [adj]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
करुणा
करुणा [f]
मयि
मद् [pron]
नात्यर्थं
न [ind]
नात्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
हास्यशीलासि
हास्य [djan]
हास्यशीलासि
शील [mn]
हास्यशीलासि
अस् [2. P.]
किमर्थं
क [pron]
किमर्थं
अर्थ [mn]
माम्
मद् [pron]
उपेक्षसे
उपेक्ष् [1. P.]
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि । धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini | dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam ||
English Translation
O lady of lovely complexion, I can see your yellow silk (flying), while you are running away. If you have love for me, stay on.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पीतकौशेयकेनासि
पीत [adj]
पीतकौशेयकेनासि
कौशेयक [n]
पीतकौशेयकेनासि
अस् [2. P.]
सूचिता
सूचय् [Denom. P.]
वरवर्णिनि
वरवर्णिनी [f]
धावन्त्य्
धाव् [1. Ā.]
अपि
अपि [ind]
मया
मद् [pron]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
तिष्ठ
स्था [1. Ā.]
यद्य्
यदि [ind]
अस्ति
अस् [2. P.]
सौहृदम्
सौहृद [n]
नैव सा नूनमथ वा हिंसिता चारुहासिनी । कृच्छ्रं प्राप्तं हि मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥
naiva sā nūnamatha vā hiṃsitā cāruhāsinī | kṛcchraṃ prāptaṃ hi māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati ||
English Translation
O lady with a sweet smile I have never hurt you. When I am in difficulty it does not behove you to ignore me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
सा
तद् [pron]
नूनम्
नूनम् [ind]
अथ
अथ [ind]
वा
वा [ind]
हिंसिता
हिंस् [7. Ā.]
चारुहासिनी
चारु [adj]
चारुहासिनी
हासिन् [adj]
कृच्छ्रं
कृच्छ्र [mn]
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
हि
हि [ind]
मां
मद् [pron]
नूनं
नूनम् [ind]
यथोपेक्षितुम्
यथा [ind]
यथोपेक्षितुम्
उपेक्ष् [1. P.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः । विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ | vibhajyāṅgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā ||
English Translation
It is clear that separated from me, the body of my young beloved is torn off and eaten away by carnivorous demons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
सा
तद् [pron]
भक्षिता
भक्षय् [10. Ā.]
बाला
बाल [adj]
राक्षसैः
राक्षस [m]
पिशिताशनैः
पिशित [n]
पिशिताशनैः
अशन [n]
विभज्याङ्गानि
विभज् [1. Ā.]
विभज्याङ्गानि
अङ्ग [n]
सर्वाणि
सर्व [pron]
मया
मद् [pron]
विरहिता
विरहित [adj]
प्रिया
प्रिय [adj]
नूनं तच्छुभदन्तौष्ठं मुखं निष्प्रभतां गतम् । सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेय शोभिता ॥
nūnaṃ tacchubhadantauṣṭhaṃ mukhaṃ niṣprabhatāṃ gatam | sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveya śobhitā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नूनं
नूनम् [ind]
तच्
तद् [pron]
छुभदन्तौष्ठं
शुभ [adj]
छुभदन्तौष्ठं
दन्त [mn]
छुभदन्तौष्ठं
ओष्ठ [m]
मुखं
मुख [n]
निष्प्रभतां
निष्प्रभता [f]
गतम्
गम् [6. Ā.]
सा
तद् [pron]
हि
हि [ind]
चम्पकवर्णाभा
चम्पक [m]
चम्पकवर्णाभा
वर्ण [mn]
चम्पकवर्णाभा
आभ [adj]
ग्रीवा
ग्रीवा [f]
ग्रैवेयशोभिता
ग्रैवेय [mn]
ग्रैवेयशोभिता
शोभय् [10. Ā.]
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा । नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ॥
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā | nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कोमला
कोमल [adj]
विलपन्त्यास्
विलप् [4. P.]
तु
तु [ind]
कान्ताया
कान्ता [f]
भक्षिता
भक्षय् [10. Ā.]
शुभा
शुभ [adj]
नूनं
नूनम् [ind]
विक्षिप्यमाणौ
विक्षिप् [6. Ā.]
तौ
तद् [pron]
बाहू
बाहु [mf]
पल्लवकोमलौ
पल्लव [mn]
पल्लवकोमलौ
कोमल [adj]
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ । मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ॥
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau | mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भक्षितौ
भक्षय् [10. Ā.]
वेपमानाग्रौ
विप् [1. P.]
वेपमानाग्रौ
अग्र [n]
सहस्ताभरणाङ्गदौ
सहस्त [adj]
सहस्ताभरणाङ्गदौ
आभरण [n]
सहस्ताभरणाङ्गदौ
अङ्गद [n]
मया
मद् [pron]
विरहिता
विरहित [adj]
बाला
बाल [adj]
रक्षसां
रक्षस् [n]
भक्षणाय
भक्षण [n]
वै
वै [ind]
सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा । हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ॥
sārtheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā | hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सार्थेनेव
सार्थ [m]
सार्थेनेव
इव [ind]
परित्यक्ता
परित्यज् [1. Ā.]
भक्षिता
भक्षय् [10. Ā.]
बहुबान्धवा
बहु [adj]
बहुबान्धवा
बान्धव [m]
हा
हा [ind]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
प्रियां
प्रिय [adj]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः । इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् ॥
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ | ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हा
हा [ind]
प्रिये
प्रिय [adj]
क्व
क्व [ind]
गता
गम् [6. Ā.]
भद्रे
भद्र [adj]
हा
हा [ind]
सीतेति
सीता [f]
सीतेति
इति [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
इत्य्
इति [ind]
एवं
एवम् [ind]
विलपन्
विलप् [4. P.]
रामः
राम [m]
परिधावन्
परिधाव् [1. Ā.]
वनाद्
वन [n]
वनम्
वन [n]
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् । क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ॥
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt | kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ ||
English Translation
Rama ran from forest to forest, now jumping, now taking strong strides, but all the time weeping, a madman busy in search of his beloved.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्वचिद्
क्वचिद् [ind]
उद्भ्रमते
उद्भ्रम् [4. P.]
वेगात्
वेग [m]
क्वचिद्
क्वचिद् [ind]
विभ्रमते
विभ्रम् [4. Ā.]
बलात्
बल [mn]
क्वचिन्
क्वचिद् [ind]
मत्त
मद् [3. P.]
इवाभाति
इव [ind]
इवाभाति
आभा [2. P.]
कान्तान्वेषणतत्परः
कान्ता [f]
कान्तान्वेषणतत्परः
अन्वेषण [fn]
कान्तान्वेषणतत्परः
तत्पर [adj]
स वनानि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च । काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥
sa vanāni nadīḥ śailāngiriprasravaṇāni ca | kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ ||
English Translation
He rushed through forests, rivers, hills and mountain streams and through dense jungles with an unstable mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
वनानि
वन [n]
नदीः
नदी [f]
शैलान्
शैल [mn]
गिरिप्रस्रवणानि
गिरि [m]
गिरिप्रस्रवणानि
प्रस्रवण [n]
च
च [ind]
काननानि
कानन [n]
च
च [ind]
वेगेन
वेग [m]
भ्रमत्य्
भ्रम् [4. Ā.]
अपरिसंस्थितः
अपरिसंस्थित [adj]
तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं; परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति । अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे; पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ; parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati | aniṣṭhitāśaḥ sa cakāra mārgaṇe; punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam ||
English Translation
Rama went about the vast forest searching for the princess from Mithila all over not giving up hope of finding her. He continued to make great efforts for searching his beloved.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षष्टितमस्सर्गः॥Thus ends the sixtieth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
स
तद् [pron]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
विपुलं
विपुल [adj]
महद्
महत् [adj]
वनं
वन [n]
परीत्य
परी [2. Ā.]
सर्वं
सर्व [pron]
त्व्
तु [ind]
अथ
अथ [ind]
मैथिलीं
मैथिली [f]
प्रति
प्रति [ind]
स
तद् [pron]
चकार
कृ [2. Ā.]
मार्गणे
मार्गण [m]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रियायाः
प्रिय [adj]
परमं
परम [adj]
परिश्रमम्
परिश्रम [m]