प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः । गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥
praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ | guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat ||
English Translation
Having eulogized Sītā, worthy of being praised and Rāma, endeared by accomplishments that foremost of monkeys again engaged in meditation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रशस्य
प्रशंस् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
प्रशस्तव्यां
प्रशंस् [1. Ā.]
सीतां
सीता [f]
तां
तद् [pron]
हरिपुंगवः
हरि [m]
हरिपुंगवः
पुंगव [m]
गुणाभिरामं
गुण [mn]
गुणाभिरामं
अभिराम [adj]
रामं
राम [m]
च
च [ind]
पुनश्चिन्तापरो
पुनर् [ind]
पुनश्चिन्तापरो
चिन्ता [f]
पुनश्चिन्तापरो
पर [pron]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः । सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनुमान्विललाप ह ॥
sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ | sītāmāśritya tejasvī hanumānvilalāpa ha ||
English Translation
Having reflected for some time, the powerful Hanumān, having his eyes full of tears bewailed on Siita's account (in the following strain).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
इव
इव [ind]
ध्यात्वा
ध्या [3. Ā.]
बाष्पपर्याकुलेक्षणः
बाष्प [mn]
बाष्पपर्याकुलेक्षणः
पर्याकुल [adj]
बाष्पपर्याकुलेक्षणः
ईक्षण [n]
सीताम्
सीता [f]
आश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
हनुमान्
हनुमन्त् [m]
विललाप
विलप् [4. P.]
ह
ह [ind]
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया । यदि सीतापि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥
mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā | yadi sītāpi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ ||
English Translation
No one can withstand the course of destiny since Sītā, being the spouse of the worshipful brother of Laksmana, ever obedient to his elders, has been overwhelmed with grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मान्या
मन् [8. P.]
गुरुविनीतस्य
गुरु [m]
गुरुविनीतस्य
विनी [1. Ā.]
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
गुरुप्रिया
गुरु [m]
गुरुप्रिया
प्रिय [adj]
यदि
यदि [ind]
सीतापि
सीता [f]
सीतापि
अपि [ind]
दुःखार्ता
दुःख [n]
दुःखार्ता
आर्त [adj]
कालो
काल [m]
हि
हि [ind]
दुरतिक्रमः
दुरतिक्रम [adj]
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः । नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥
rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ | nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame ||
English Translation
The worshipful damsel is cognizant of the prowess of Rāma and the intelligent Laksmana and for this she is not entirely depressed like to the river Ganges at the approach of the rainy season,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामस्य
राम [m]
व्यवसायज्ञा
व्यवसाय [m]
व्यवसायज्ञा
ज्ञ [adj]
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
धीमतः
धीमत् [adj]
क्षुभ्यते
क्षुभ् [1. Ā.]
देवी
देवी [f]
गङ्गेव
गङ्गा [f]
गङ्गेव
इव [ind]
जलदागमे
जलद [m]
जलदागमे
आगम [m]
तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् । राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥
tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām | rāghavo'rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā ||
English Translation
As regards their character, age, conduct, family and other auspicious marks they are equal and hence Rāghava deserve Vaidehi and this one of dark-blue eyes is his.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तुल्यशीलवयोवृत्तां
तुल्य [adj]
तुल्यशीलवयोवृत्तां
शील [mn]
तुल्यशीलवयोवृत्तां
वयस् [n]
तुल्यशीलवयोवृत्तां
वृत्त [n]
तुल्याभिजनलक्षणाम्
तुल्य [adj]
तुल्याभिजनलक्षणाम्
अभिजन [mn]
तुल्याभिजनलक्षणाम्
लक्षण [n]
राघवो
राघव [m]
ऽर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
वैदेहीं
वैदेही [f]
तं
तद् [pron]
चेयम्
च [ind]
चेयम्
इदम् [pron]
असितेक्षणा
असित [adj]
असितेक्षणा
ईक्षण [n]
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् । जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥
tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam | jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt ||
English Translation
And having scen seen her, gold-hued and conducing to the happiness of the people like to the Goddess of wealth, Hanuman approached Rāma in his mind and said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
नवहेमाभां
नव [adj]
नवहेमाभां
हेमन् [n]
नवहेमाभां
आभ [adj]
लोककान्ताम्
लोक [m]
लोककान्ताम्
कान्त [adj]
इव
इव [ind]
श्रियम्
श्री [f]
जगाम
गम् [6. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
रामं
राम [m]
वचनं
वचन [n]
चेदम्
च [ind]
चेदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः । रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥
asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ | rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ ||
English Translation
For this (damsel) was killed the mighty Vāli and Kabandha-Rāvana's equal in prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्या
इदम् [pron]
हेतोर्
हेतु [m]
विशालाक्ष्या
विशाल [adj]
विशालाक्ष्या
अक्ष [adj]
हतो
हन् [6. P.]
वाली
वालिन् [m]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
रावणप्रतिमो
रावण [m]
रावणप्रतिमो
प्रतिम [adj]
वीर्ये
वीर्य [n]
कबन्धश्च
कबन्ध [m]
कबन्धश्च
च [ind]
निपातितः
निपातय् [10. Ā.]
विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः । वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥
virādhaśca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ | vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ ||
English Translation
For her (too) was destroyed in battle, the terribly powerful Rākşasa-Viradha, by Rāma putting forth his energy, like to ſambara killed by Mahendra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विराधश्च
विराध [m]
विराधश्च
च [ind]
हतः
हन् [6. P.]
संख्ये
संख्य [n]
राक्षसो
राक्षस [m]
भीमविक्रमः
भीम [adj]
भीमविक्रमः
विक्रम [m]
वने
वन [n]
रामेण
राम [m]
विक्रम्य
विक्रम् [1. Ā.]
महेन्द्रेणेव
महत् [adj]
महेन्द्रेणेव
इन्द्र [m]
महेन्द्रेणेव
इव [ind]
शम्बरः
शम्बर [m]
चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ ||
English Translation
(It was for her) that fourteen thousand Rākşasas of terrible deeds were destroyed at Janasthāna with arrow resembling the flame of fire. And Khara was killed in battle, and Trisirā was discomfited and the mighty Dūşaņa by Rāma, knowing his ownself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुर्दशसहस्राणि
चतुर्दशन् [adj]
चतुर्दशसहस्राणि
सहस्र [mn]
चतुर्दशसहस्राणि
चतुर्दशन् [adj]
चतुर्दशसहस्राणि
सहस्र [mn]
चतुर्दशसहस्राणि
चतुर्दशन् [adj]
चतुर्दशसहस्राणि
सहस्र [mn]
रक्षसां
रक्षस् [n]
रक्षसां
रक्षस् [n]
रक्षसां
रक्षस् [n]
भीमकर्मणाम्
भीम [adj]
भीमकर्मणाम्
कर्मन् [n]
भीमकर्मणाम्
भीम [adj]
भीमकर्मणाम्
कर्मन् [n]
भीमकर्मणाम्
भीम [adj]
भीमकर्मणाम्
कर्मन् [n]
निहतानि
निहन् [2. Ā.]
निहतानि
निहन् [2. Ā.]
जनस्थाने
जनस्थान [n]
जनस्थाने
जनस्थान [n]
शरैर्
शर [m]
शरैर्
शर [m]
अग्निशिखोपमैः
अग्नि [m]
अग्निशिखोपमैः
शिखा [f]
अग्निशिखोपमैः
उपम [adj]
अग्निशिखोपमैः
अग्नि [m]
अग्निशिखोपमैः
शिखा [f]
अग्निशिखोपमैः
उपम [adj]
खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः । दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥
kharaśca nihataḥ saṃkhye triśirāśca nipātitaḥ | dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā ||
English Translation
(It was for her) that fourteen thousand Rākşasas of terrible deeds were destroyed at Janasthāna with arrow resembling the flame of fire. And Khara was killed in battle, and Trisirā was discomfited and the mighty Dūşaņa by Rāma, knowing his ownself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
खरश्च
खर [m]
खरश्च
च [ind]
निहतः
निहन् [2. Ā.]
संख्ये
संख्य [n]
त्रिशिराश्च
त्रिशिरस् [m]
त्रिशिराश्च
च [ind]
निपातितः
निपातय् [10. Ā.]
दूषणश्च
दूषण [m]
दूषणश्च
च [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
रामेण
राम [m]
विदितात्मना
विद् [6. Ā.]
विदितात्मना
आत्मन् [m]
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् । अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकसत्कृतम् ॥
aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam | asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavām̐llokasatkṛtam ||
English Translation
And it was on her account that Sugrīva, known all over the world, came by the wealth of the monkeys hard to acquire and amassed by Vali.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऐश्वर्यं
ऐश्वर्य [n]
वानराणां
वानर [m]
च
च [ind]
दुर्लभं
दुर्लभ [adj]
वालिपालितम्
वालिन् [m]
वालिपालितम्
पालय् [10. Ā.]
अस्या
इदम् [pron]
निमित्ते
निमित्त [n]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
प्राप्तवांल्
प्राप् [1. P.]
लोकसत्कृतम्
लोक [m]
लोकसत्कृतम्
सत्कृ [8. Ā.]
सागरश्च मया क्रान्तः श्रीमान्नदनदीपतिः । अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥
sāgaraśca mayā krāntaḥ śrīmānnadanadīpatiḥ | asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā ||
English Translation
And it is for this (damsel) of expansive eyes that I have crossed the effulgent lord of rivers and have seen this city.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सागरश्च
सागर [m]
सागरश्च
च [ind]
मया
मद् [pron]
क्रान्तः
क्रम् [4. P.]
श्रीमान्नदनदीपतिः
श्रीमत् [adj]
श्रीमान्नदनदीपतिः
नद [m]
श्रीमान्नदनदीपतिः
नदीपति [m]
अस्या
इदम् [pron]
हेतोर्
हेतु [m]
विशालाक्ष्याः
विशाल [adj]
विशालाक्ष्याः
अक्ष [adj]
पुरी
पुरी [f]
चेयं
च [ind]
चेयं
इदम् [pron]
निरीक्षिता
निरीक्ष् [1. P.]
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् । अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥
yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet | asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ ||
English Translation
And methinks it would have been all proper had Rāma turned on her account the whole earth bounded by oceans.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
रामः
राम [m]
समुद्रान्तां
समुद्रान्ता [f]
मेदिनीं
मेदिनी [f]
परिवर्तयेत्
परिवर्तय् [10. Ā.]
अस्याः
इदम् [pron]
कृते
कृत [n]
जगच्चापि
जगन्त् [n]
जगच्चापि
च [ind]
जगच्चापि
अपि [ind]
युक्तम्
युज् [6. Ā.]
इत्येव
इति [ind]
इत्येव
एव [ind]
मे
मद् [pron]
मतिः
मति [f]
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा । त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम् ॥
rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā | trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyātkalām ||
English Translation
If the kingdom over the three worlds and the daughter of Janaka be compared together, the former is not equal to one hundredth part of Sītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राज्यं
राज्य [n]
वा
वा [ind]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
सीता
सीता [f]
वा
वा [ind]
जनकात्मजा
जनकात्मजा [f]
त्रैलोक्यराज्यं
त्रैलोक्य [n]
त्रैलोक्यराज्यं
राज्य [n]
सकलं
सकल [adj]
सीताया
सीता [f]
नाप्नुयात्
न [ind]
नाप्नुयात्
आप् [1. P.]
कलाम्
कला [f]
इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः । सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥
iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ | sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā ||
English Translation
She had risen from the land when tilled by the plough and was covered with auspicious paddy dust resembling the pollen grains of lotuses, this daughter of Janaka, the great righteous ruler of Mithila, This lady with unswerving devotion to her husband.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इयं
इदम् [pron]
सा
तद् [pron]
धर्मशीलस्य
धर्म [mn]
धर्मशीलस्य
शील [mn]
मैथिलस्य
मैथिल [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
सुता
सुता [f]
जनकराजस्य
जनक [m]
जनकराजस्य
राज [m]
सीता
सीता [f]
भर्तृदृढव्रता
भर्तृ [m]
भर्तृदृढव्रता
दृढ [adj]
भर्तृदृढव्रता
व्रत [n]
उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते । पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥
utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate | padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ ||
English Translation
This Sītā, the daughter of the high-souled Janaka, the pious King of Mithilā, firmly attached to her husband, rose, covered with dust, out of the earth, in a field delved by a furrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्थिता
उत्था [1. Ā.]
मेदिनीं
मेदिनी [f]
भित्त्वा
भिद् [6. P.]
क्षेत्रे
क्षेत्र [mn]
हलमुखक्षते
हल [mn]
हलमुखक्षते
मुख [n]
हलमुखक्षते
क्षन् [8. Ā.]
पद्मरेणुनिभैः
पद्म [mn]
पद्मरेणुनिभैः
रेणु [mn]
पद्मरेणुनिभैः
निभ [adj]
कीर्णा
कृ [6. Ā.]
शुभैः
शुभ [adj]
केदारपांसुभिः
केदार [mn]
केदारपांसुभिः
पांसु [m]
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः । स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥
vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣvanivartinaḥ | snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī ||
English Translation
She is the well-known eldest daughter-in-law of the king Dasaratha, of an adorable character and unchecked prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य
विक्रम् [1. Ā.]
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य
आर्य [adj]
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य
शील [mn]
संयुगेष्वनिवर्तिनः
संयुग [n]
संयुगेष्वनिवर्तिनः
अनिवर्तिन् [adj]
स्नुषा
स्नुषा [f]
दशरथस्यैषा
दशरथ [m]
दशरथस्यैषा
एतद् [pron]
ज्येष्ठा
ज्येष्ठ [adj]
राज्ञो
राजन् [m]
यशस्विनी
यशस्विन् [adj]
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः । इयं सा दयिता भार्या राक्षसी वशमागता ॥
dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ | iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasī vaśamāgatā ||
English Translation
And She is the beloved spouse of the pious and grateful Rāma, knowing his ownself, and has been brought under the control of the Raksasis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मज्ञस्य
धर्म [mn]
धर्मज्ञस्य
ज्ञ [adj]
कृतज्ञस्य
कृतज्ञ [adj]
रामस्य
राम [m]
विदितात्मनः
विद् [6. Ā.]
विदितात्मनः
आत्मन् [m]
इयं
इदम् [pron]
सा
तद् [pron]
दयिता
दयित [adj]
भार्या
भार्या [f]
राक्षसीवशम्
राक्षसी [f]
राक्षसीवशम्
वश [m]
आगता
आगम् [6. P.]
सर्वान्भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता । अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥
sarvānbhogānparityajya bhartṛsnehabalātkṛtā | acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam ||
English Translation
Renouncing all luxuries, and considering not the least about miseries, she actuated by her husband's love entered the solitary forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वान्
सर्व [pron]
भोगान्
भोग [m]
परित्यज्य
परित्यज् [1. Ā.]
भर्तृस्नेहबलात्
भर्तृ [m]
भर्तृस्नेहबलात्
स्नेह [mn]
भर्तृस्नेहबलात्
बल [mn]
कृता
कृ [2. Ā.]
अचिन्तयित्वा
अचिन्तयित्वा [ind]
दुःखानि
दुःख [n]
प्रविष्टा
प्रविश् [4. P.]
निर्जनं
निर्जन [adj]
वनम्
वन [n]
संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता । या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा ॥
saṃtuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā | yā parāṃ bhajate prītiṃ vane'pi bhavane yathā ||
English Translation
And satisfied with fruits and roots and ever engaged in her husband's service, she lived in the forest as much delighted as she was in her house.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संतुष्टा
संतुष् [4. P.]
फलमूलेन
फल [n]
फलमूलेन
मूल [mn]
भर्तृशुश्रूषणे
भर्तृ [m]
भर्तृशुश्रूषणे
शुश्रूषण [n]
रता
रम् [4. Ā.]
या
यद् [pron]
परां
पर [pron]
भजते
भज् [1. Ā.]
प्रीतिं
प्रीति [f]
वने
वन [n]
ऽपि
अपि [ind]
भवने
भवन [n]
यथा
यथा [ind]
सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी । सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥
seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī | sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī ||
English Translation
And that one of a golden hue, never used to afflictions and who was wont to converse always with a delighted countenance, has now been suffering incomparable miseries.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सेयं
तद् [pron]
सेयं
इदम् [pron]
कनकवर्णाङ्गी
कनक [n]
कनकवर्णाङ्गी
वर्ण [mn]
कनकवर्णाङ्गी
अङ्ग [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
सुस्मितभाषिणी
सुस्मित [adj]
सुस्मितभाषिणी
भाषिन् [adj]
सहते
सह् [1. P.]
यातनाम्
यातना [f]
एताम्
एतद् [pron]
अनर्थानाम्
अनर्थ [m]
अभागिनी
अभागिन् [adj]
इमां तु शीलसंपन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः । रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥
imāṃ tu śīlasaṃpannāṃ draṣṭumicchati rāghavaḥ | rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ ||
English Translation
Like to a thirsty wight longing for an abode where he might get a drink, Rāghava pants after seeing her, gifted with an exalted character and oppressed by Rāvana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमां
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
शीलसम्पन्नां
शील [mn]
शीलसम्पन्नां
सम्पद् [4. P.]
द्रष्टुम्
दृश् [6. P.]
इच्छति
इष् [1. P.]
राघवः
राघव [m]
रावणेन
रावण [m]
प्रमथितां
प्रमथ् [1. Ā.]
प्रपाम्
प्रपा [f]
इव
इव [ind]
पिपासितः
पिपासित [adj]
अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति । राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥
asyā nūnaṃ punarlābhādrāghavaḥ prītimeṣyati | rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm ||
English Translation
As a monarch who had lost his kingdom, is greatly delighted when he regain it, forsooth shall Rāghava, in like manner, be pleased when he shall come by her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्या
इदम् [pron]
नूनं
नूनम् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
लाभाद्
लाभ [m]
राघवः
राघव [m]
प्रीतिम्
प्रीति [f]
एष्यति
इ [5. Ā.]
राजा
राजन् [m]
राज्यपरिभ्रष्टः
राज्य [n]
राज्यपरिभ्रष्टः
परिभ्रंश् [4. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
प्राप्येव
प्राप् [1. P.]
प्राप्येव
इव [ind]
मेदिनीम्
मेदिनी [f]
कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च । धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥
kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca | dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī ||
English Translation
She too has been maintaining her being in the hope of seeing Rāma again, separated as she is from her friends and deprived of all comforts and luxuries.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामभोगैः
काम [m]
कामभोगैः
भोग [m]
परित्यक्ता
परित्यज् [1. Ā.]
हीना
हा [1. P.]
बन्धुजनेन
बन्धु [m]
बन्धुजनेन
जन [m]
च
च [ind]
धारयत्यात्मनो
धारय् [10. Ā.]
धारयत्यात्मनो
आत्मन् [m]
देहं
देह [mn]
तत्समागमकाङ्क्षिणी
तद् [pron]
तत्समागमकाङ्क्षिणी
समागम [m]
तत्समागमकाङ्क्षिणी
काङ्क्षिन् [adj]
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् । एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥
naiṣā paśyati rākṣasyo nemānpuṣpaphaladrumān | ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati ||
English Translation
These Rākşasīs, and these trees enveloped with fruits and flowers-forsooth she dose not behold, but is engaged with all her heart in medidations only touching Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैषा
न [ind]
नैषा
एतद् [pron]
पश्यति
दृश् [6. P.]
राक्षस्यो
राक्षसी [f]
नेमान्
न [ind]
नेमान्
इदम् [pron]
पुष्पफलद्रुमान्
पुष्प [n]
पुष्पफलद्रुमान्
फल [n]
पुष्पफलद्रुमान्
द्रुम [m]
एकस्थहृदया
एकस्थ [adj]
एकस्थहृदया
हृदय [n]
नूनं
नूनम् [ind]
रामम्
राम [m]
एवानुपश्यति
एव [ind]
एवानुपश्यति
अनुपश् [4. Ā.]
भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि । एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇādapi | eṣā hi rahitā tena śobhanārhā na śobhate ||
English Translation
Husband enhance the beauty of a female more than the dress (and therefore Sītā) beautiful as she is, dose not appear graceful, in her husband's absence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भर्ता
भर्तृ [m]
नाम
नाम [ind]
परं
पर [pron]
नार्या
नारी [f]
भूषणं
भूषण [n]
भूषणाद्
भूषण [n]
अपि
अपि [ind]
एषा
एतद् [pron]
हि
हि [ind]
रहिता
रहित [adj]
तेन
तद् [pron]
शोभनार्हा
शोभन [n]
शोभनार्हा
अर्ह [adj]
न
न [ind]
शोभते
शुभ् [6. Ā.]
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः । धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥
duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ | dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati ||
English Translation
Indeed my master Rāma has performed a mighty task for breathes he still in her separation, without consuming himself in grief.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुष्करं
दुष्कर [adj]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
रामो
राम [m]
हीनो
हा [1. P.]
यद्
यत् [ind]
अनया
इदम् [pron]
प्रभुः
प्रभु [m]
धारयत्यात्मनो
धारय् [10. Ā.]
धारयत्यात्मनो
आत्मन् [m]
देहं
देह [mn]
न
न [ind]
दुःखेनावसीदति
दुःख [n]
दुःखेनावसीदति
अवसद् [2. P.]
इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् । सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥
imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām | sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ ||
English Translation
My heart is greatly pained knowing that she, having dark-blue eyes, resembling lotus petals, worthy of happiness, has been possessed by grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमाम्
इदम् [pron]
असितकेशान्तां
असित [adj]
असितकेशान्तां
केशान्त [m]
शतपत्रनिभेक्षणाम्
शतपत्त्र [m]
शतपत्रनिभेक्षणाम्
निभ [adj]
शतपत्रनिभेक्षणाम्
ईक्षण [n]
सुखार्हां
सुख [n]
सुखार्हां
अर्ह [adj]
दुःखितां
दुःखित [adj]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
ममापि
मद् [pron]
ममापि
अपि [ind]
व्यथितं
व्यथ् [1. P.]
मनः
मनस् [n]
क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभाक्षी; या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् । सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः; संरक्ष्यते संप्रति वृक्षमूले ॥
kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhākṣī; yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām | sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ; saṃrakṣyate saṃprati vṛkṣamūle ||
English Translation
She, patient as the Earth, having eyes resembling lotuses, who was ere this protected by Rāghava and Lakşmaņa, is now being guarded by Rākşasīs having terrible eyes, under the trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षितिक्षमा
क्षिति [f]
क्षितिक्षमा
क्षम [adj]
पुष्करसंनिभाक्षी
पुष्कर [n]
पुष्करसंनिभाक्षी
संनिभ [adj]
पुष्करसंनिभाक्षी
अक्ष [adj]
या
यद् [pron]
रक्षिता
रक्ष् [4. P.]
राघवलक्ष्मणाभ्याम्
राघव [m]
राघवलक्ष्मणाभ्याम्
लक्ष्मण [m]
सा
तद् [pron]
राक्षसीभिर्
राक्षसी [f]
विकृतेक्षणाभिः
विकृ [5. P.]
विकृतेक्षणाभिः
ईक्षण [n]
संरक्ष्यते
संरक्ष् [1. Ā.]
संप्रति
सम्प्रति [ind]
वृक्षमूले
वृक्ष [m]
वृक्षमूले
मूल [mn]
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा; व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना । सहचररहितेव चक्रवाकी; जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥
himahatanalinīva naṣṭaśobhā; vyasanaparamparayā nipīḍyamānā | sahacararahiteva cakravākī; janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā ||
English Translation
Being harassed with continued miseries, the daughter of Janaka has lost all her beauty like to a water-lily crushed with frost, and has come by a miserable plight like to a doe separated from her mate.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हिमहतनलिनीव
हिम [n]
हिमहतनलिनीव
हन् [6. P.]
हिमहतनलिनीव
नलिनी [f]
हिमहतनलिनीव
इव [ind]
नष्टशोभा
नश् [1. P.]
नष्टशोभा
शोभा [f]
व्यसनपरम्परया
व्यसन [n]
व्यसनपरम्परया
परम्परा [f]
निपीड्यमाना
निपीडय् [10. P.]
सहचररहितेव
सहचर [m]
सहचररहितेव
रहित [adj]
सहचररहितेव
इव [ind]
चक्रवाकी
चक्रवाकी [f]
जनकसुता
जनकसुता [f]
कृपणां
कृपण [adj]
दशां
दशा [f]
प्रपन्ना
प्रपद् [4. P.]
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः; शोकं दृढं वै जनयत्यशोकाः । हिमव्यपायेन च मन्दरश्मि;रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥
asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ; śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayatyaśokāḥ | himavyapāyena ca mandaraśmi;rabhyutthito naikasahasraraśmiḥ ||
English Translation
The branches of the Asoka trees, lowered down with flowers are as if enhancing her grief as also the Moon of many thousand rays, at the expire of the winter."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्या
इदम् [pron]
हि
हि [ind]
पुष्पावनताग्रशाखाः
पुष्प [n]
पुष्पावनताग्रशाखाः
अवनम् [1. Ā.]
पुष्पावनताग्रशाखाः
अग्र [n]
पुष्पावनताग्रशाखाः
शाखा [f]
शोकं
शोक [m]
दृढं
दृढ [adj]
वै
वै [ind]
जनयन्त्यशोकाः
जनय् [10. Ā.]
जनयन्त्यशोकाः
अशोक [m]
हिमव्यपायेन
हिम [n]
हिमव्यपायेन
व्यपाय [m]
च
च [ind]
मन्दरश्मिर्
मन्द [adj]
मन्दरश्मिर्
रश्मि [mf]
अभ्युत्थितो
अभ्युत्था [1. P.]
नैकसहस्ररश्मिः
न [ind]
नैकसहस्ररश्मिः
एक [pron]
नैकसहस्ररश्मिः
सहस्ररश्मि [m]
इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य; सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः । संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे; बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥
ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya; sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ | saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe; balī harīṇāmṛṣabhastarasvī ||
English Translation
Having reflected thus and arrived at ine conclusion that she was Sītā, that powerful leader of monkeys gifted with velocity stationed himself on that tree.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येवम्
इति [ind]
इत्येवम्
एवम् [ind]
अर्थं
अर्थ [mn]
कपिर्
कपि [m]
अन्ववेक्ष्य
अन्ववेक्ष् [1. P.]
सीतेयम्
सीता [f]
सीतेयम्
इदम् [pron]
इत्येव
इति [ind]
इत्येव
एव [ind]
निविष्टबुद्धिः
निविश् [6. Ā.]
निविष्टबुद्धिः
बुद्धि [f]
संश्रित्य
संश्रि [1. Ā.]
तस्मिन्निषसाद
तद् [pron]
तस्मिन्निषसाद
निषद् [1. Ā.]
वृक्षे
वृक्ष [m]
बली
बलिन् [adj]
हरीणाम्
हरि [m]
ऋषभस्तरस्वी
ऋषभ [m]
ऋषभस्तरस्वी
तरस्विन् [adj]