तां तु राम कथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् । उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥
tāṃ tu rāma kathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt | uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā ||
English Translation
Hearing the tale of Rāma from that best of monkeys, Vaidehī, spoke in sweet accents, soft and low.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
तु
तु [ind]
रामकथां
राम [m]
रामकथां
कथा [f]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वैदेही
वैदेही [f]
वानरर्षभात्
वानर [m]
वानरर्षभात्
ऋषभ [m]
उवाच
वच् [2. P.]
वचनं
वचन [n]
सान्त्वम्
सान्त्व [n]
इदं
इदम् [pron]
मधुरया
मधुर [adj]
गिरा
गिर् [f]
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् । वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः ॥
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam | vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ ||
English Translation
Where didst you meet Rāma, how didst you come to know Lakşmaņa? How did the monkeys and men meet on terms of brother-hood?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्व
क्व [ind]
ते
त्वद् [pron]
रामेण
राम [m]
संसर्गः
संसर्ग [m]
कथं
कथम् [ind]
जानासि
ज्ञा [4. Ā.]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
वानराणां
वानर [m]
नराणां
नर [m]
च
च [ind]
कथम्
कथम् [ind]
आसीत्
अस् [2. P.]
समागमः
समागम [m]
यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर । तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ॥
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara | tāni bhūyaḥ samācakṣva na māṃ śokaḥ samāviśet ||
English Translation
Do you again relate to me, O monkey, the regal signs that deck the persons of Rāma and Lakşmaņa-and I shall then relinquish all grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यानि
यद् [pron]
रामस्य
राम [m]
लिङ्गानि
लिङ्ग [mn]
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
वानर
वानर [m]
तानि
तद् [pron]
भूयः
भूयस् [ind]
समाचक्ष्व
समाचक्ष् [2. Ā.]
न
न [ind]
मां
मद् [pron]
शोकः
शोक [m]
समाविशेत्
समाविश् [6. Ā.]
कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् । कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam | kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me ||
English Translation
Do you relate to me the form and grace of Rāma, his thighs and arms and as well as those of Laksmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कीदृशं
कीदृश [adj]
तस्य
तद् [pron]
संस्थानं
संस्थान [n]
रूपं
रूप [n]
रामस्य
राम [m]
कीदृशम्
कीदृश [adj]
कथम्
कथम् [ind]
ऊरू
ऊरु [mf]
कथं
कथम् [ind]
बाहू
बाहु [mf]
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
शंस
शंस् [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनूमान्मारुतात्मजः । ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥
evamuktastu vaidehyā hanūmānmārutātmajaḥ | tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame ||
English Translation
Being thus addressed by Vaidehi, Hanuman, the Wind-god's son, began to give an exact description of Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्तु
वच् [2. P.]
उक्तस्तु
तु [ind]
वैदेह्या
वैदेही [f]
हनूमान्मारुतात्मजः
हनुमन्त् [m]
हनूमान्मारुतात्मजः
मारुतात्मज [m]
ततो
ततस् [ind]
रामं
राम [m]
यथातत्त्वम्
यथातत्त्वम् [ind]
आख्यातुम्
आख्या [4. P.]
उपचक्रमे
उपक्रम् [1. Ā.]
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि । भर्तुः कमलपत्राक्षि संख्यानं लक्ष्मणस्य च ॥
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi | bhartuḥ kamalapatrākṣi saṃkhyānaṃ lakṣmaṇasya ca ||
English Translation
If do you, by my good luck, O Vaidehi, O you having eyes like lotus-petals, knowing me (as his messenger) ask me to describe your lord's person as well as that of Lakşmaņa, I shall relate them to you. Do you hear, O large-eyed dame, what regal signs I have marked on the persons of Rama and Laksmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानन्ती
ज्ञा [4. Ā.]
बत
बत [ind]
दिष्ट्या
दिष्टि [f]
मां
मद् [pron]
वैदेहि
वैदेही [f]
परिपृच्छसि
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
भर्तुः
भर्तृ [m]
कमलपत्राक्षि
कमल [mn]
कमलपत्राक्षि
पत्त्र [mn]
कमलपत्राक्षि
अक्ष [adj]
संख्यानं
संख्यान [n]
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै । लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे ॥
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai | lakṣitāni viśālākṣi vadataḥ śṛṇu tāni me ||
English Translation
"O largeeyed lady I will describe those distinguishing marks of Rama and Lakshmana Listen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यानि
यद् [pron]
रामस्य
राम [m]
चिह्नानि
चिह्न [n]
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
यानि
यद् [pron]
वै
वै [ind]
लक्षितानि
लक्षय् [10. Ā.]
विशालाक्षि
विशाल [adj]
विशालाक्षि
अक्ष [adj]
वदतः
वद् [1. Ā.]
शृणु
श्रु [4. P.]
तानि
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
रामः कमलपत्राक्षः सर्वभूतमनोहरः । रूपदाक्षिण्यसंपन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ sarvabhūtamanoharaḥ | rūpadākṣiṇyasaṃpannaḥ prasūto janakātmaje ||
English Translation
O daughter of Janaka, Rāma has eyes like lotus-petals and a countenance resembling the full-moon and is gifted with great beauty and goodness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामः
राम [m]
कमलपत्राक्षः
कमल [mn]
कमलपत्राक्षः
पत्त्र [mn]
कमलपत्राक्षः
अक्ष [n]
सर्वभूतमनोहरः
सर्व [pron]
सर्वभूतमनोहरः
भूत [mn]
सर्वभूतमनोहरः
मनोहर [adj]
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः
रूप [n]
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः
दाक्षिण्य [n]
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः
सम्पद् [4. P.]
प्रसूतो
प्रसू [2. P.]
जनकात्मजे
जनकात्मजा [f]
तेजसादित्यसंकाशः क्षमया पृथिवीसमः । बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥
tejasādityasaṃkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ | bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ ||
English Translation
In effulgence he is like the Sun, in patience like the earth, in intellect like BỊhaspati (The god of wisdom) and in fame like Vāsava. (The lord of celestials) He is the protector of the world of creation and his own kinsmen. He follows right in all his ways and never swerves from his royal duties and is the slayer of foes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेजसादित्यसंकाशः
तेजस् [n]
तेजसादित्यसंकाशः
आदित्य [m]
तेजसादित्यसंकाशः
संकाश [m]
क्षमया
क्षमा [f]
पृथिवीसमः
पृथिवी [f]
पृथिवीसमः
सम [pron]
बृहस्पतिसमो
बृहस्पति [m]
बृहस्पतिसमो
सम [pron]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
यशसा
यशस् [n]
वासवोपमः
वासव [m]
वासवोपमः
उपम [adj]
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता । रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परंतपः ॥
rakṣitā jīvalokasya svajanasya ca rakṣitā | rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca paraṃtapaḥ ||
English Translation
In effulgence he is like the Sun, in patience like the earth, in intellect like BỊhaspati (The god of wisdom) and in fame like Vāsava. (The lord of celestials) He is the protector of the world of creation and his own kinsmen. He follows right in all his ways and never swerves from his royal duties and is the slayer of foes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रक्षिता
रक्षितृ [adj]
जीवलोकस्य
जीव [mn]
जीवलोकस्य
लोक [m]
स्वजनस्य
स्व [adj]
स्वजनस्य
जन [m]
च
च [ind]
रक्षिता
रक्षितृ [adj]
रक्षिता
रक्षितृ [adj]
स्वस्य
स्व [adj]
वृत्तस्य
वृत्त [n]
धर्मस्य
धर्म [mn]
च
च [ind]
परंतपः
परंतप [adj]
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā | maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ ||
English Translation
O dame, he upholds the dignity of the people of four-castes— he confers honours on the people and preserves them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामो
राम [m]
भामिनि
भामिनी [f]
लोकस्य
लोक [m]
चातुर्वर्ण्यस्य
चातुर्वर्ण्य [n]
रक्षिता
रक्षितृ [adj]
मर्यादानां
मर्यादा [f]
च
च [ind]
लोकस्य
लोक [m]
कर्ता
कर्तृ [adj]
कारयिता
कारयितृ [adj]
च
च [ind]
सः
तद् [pron]
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः । साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ | sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām ||
English Translation
He is worshipped by all like the Sun, observes ascetic vows, know well the time when the saints should be honoured and is conversant with the nature and procedure of actions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्चिष्मान्
अर्चिष्मत् [adj]
अर्चितो
अर्चय् [10. Ā.]
ऽत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
ब्रह्मचर्यव्रते
ब्रह्मचर्य [n]
ब्रह्मचर्यव्रते
व्रत [n]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
साधूनाम्
साधु [adj]
उपकारज्ञः
उपकार [m]
उपकारज्ञः
ज्ञ [adj]
प्रचारज्ञश्च
प्रचार [m]
प्रचारज्ञश्च
ज्ञ [adj]
प्रचारज्ञश्च
च [ind]
कर्मणाम्
कर्मन् [n]
राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता । श्रुतवाञ्शीलसंपन्नो विनीतश्च परंतपः ॥
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā | śrutavāñśīlasaṃpanno vinītaśca paraṃtapaḥ ||
English Translation
He is well acquainted with royal duties and abode by the commandments of the Brāhmaṇas is wise, gifted with a good character, humble and the slayer of foes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजविद्याविनीतश्च
राजन् [m]
राजविद्याविनीतश्च
विद्या [f]
राजविद्याविनीतश्च
विनी [1. Ā.]
राजविद्याविनीतश्च
च [ind]
ब्राह्मणानाम्
ब्राह्मण [m]
उपासिता
उपासितृ [adj]
श्रुतवाञ्
श्रुतवत् [adj]
शीलसम्पन्नो
शील [mn]
शीलसम्पन्नो
सम्पद् [4. P.]
विनीतश्च
विनी [1. Ā.]
विनीतश्च
च [ind]
परंतपः
परंतप [adj]
यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः । धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥
yajurvedavinītaśca vedavidbhiḥ supūjitaḥ | dhanurvede ca vede ca vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ ||
English Translation
He is the master of Yajurvedas and is adored by those who are well-versed in Vedas—is proficient in the science of bended bow, Vedas and Vedāngas. (A sacred science considered as subordinate to and in some sense a part of the Vedas six sciences come under this denimination-Siksha (pronunciation); Kalp. (religious rite) Vyakarana (grammar) Chandas (prosody) Jyotis (astronomy) and and Nirukti explanation of difficult words.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यजुर्वेदविनीतश्च
यजुर्वेद [m]
यजुर्वेदविनीतश्च
विनी [1. Ā.]
यजुर्वेदविनीतश्च
च [ind]
वेदविद्भिः
वेद [m]
वेदविद्भिः
विद् [adj]
सुपूजितः
सु [ind]
सुपूजितः
पूजय् [10. Ā.]
धनुर्वेदे
धनुर्वेद [m]
च
च [ind]
वेदे
वेद [m]
च
च [ind]
वेदाङ्गेषु
वेदाङ्ग [n]
च
च [ind]
निष्ठितः
निष्ठा [1. P.]
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः । गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः ॥
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaḥ śubhānanaḥ | gūḍhajatruḥ sutāmrākṣo rāmo devi janaiḥ śrutaḥ ||
English Translation
He is broad-shouldered, large-armed, has a conch-like neck and a beautiful countenance. His throat is plump and his eyes are red-and he is famed all over the world under the name of Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विपुलांसो
विपुल [adj]
विपुलांसो
अंस [m]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
कम्बुग्रीवः
कम्बु [mfn]
कम्बुग्रीवः
ग्रीव [m]
शुभाननः
शुभ [adj]
शुभाननः
आनन [n]
गूढजत्रुः
गुह् [6. P.]
गूढजत्रुः
जत्रु [m]
सुताम्राक्षो
सुताम्र [adj]
सुताम्राक्षो
अक्ष [n]
रामो
राम [m]
देवि
देवी [f]
जनैः
जन [m]
श्रुतः
श्रु [4. P.]
दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । समः समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥
dundubhisvananirghoṣaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān | samaḥ samavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ ||
English Translation
He has the voice of a bugle, is of a cool hue and highly powerful, has equally proportioned limbs and a green colour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुन्दुभिस्वननिर्घोषः
दुन्दुभि [mf]
दुन्दुभिस्वननिर्घोषः
स्वन [m]
दुन्दुभिस्वननिर्घोषः
निर्घोष [m]
स्निग्धवर्णः
स्निग्ध [adj]
स्निग्धवर्णः
वर्ण [mn]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
समः
सम [pron]
समविभक्ताङ्गो
सम [pron]
समविभक्ताङ्गो
विभज् [1. Ā.]
समविभक्ताङ्गो
अङ्ग [n]
वर्णं
वर्ण [mn]
श्यामं
श्याम [adj]
समाश्रितः
समाश्रि [1. Ā.]
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः । त्रिवलीवांस्त्र्यवणतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ॥
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ | trivalīvāṃstryavaṇataścaturvyaṅgastriśīrṣavān ||
English Translation
His three limbs (thigh, fist and wrist) are hard and three others (brow arins and scrotum) are long; and three (tops of the hairs, scrotums and knee-joints) equal and three (navel, abdomen and breast) high. And three (the angles of the or three are cool and three (voice, navel and gait) are grave.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च
त्रि [nr]
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च
स्थिर [adj]
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च
त्रि [nr]
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च
प्रलम्ब [adj]
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च
च [ind]
त्रिसमस्त्रिषु
त्रि [nr]
त्रिसमस्त्रिषु
सम [pron]
त्रिसमस्त्रिषु
त्रि [nr]
चोन्नतः
च [ind]
चोन्नतः
उन्नम् [1. Ā.]
त्रिवलीवांस्
त्रिवलीवत् [adj]
त्र्यवनतश्
त्रि [nr]
त्र्यवनतश्
अवनम् [1. Ā.]
चतुर्व्यङ्गस्
चतुर् [nr]
चतुर्व्यङ्गस्
व्यङ्ग [adj]
त्रिशीर्षवान्
त्रि [nr]
त्रिशीर्षवान्
शीर्षवत् [adj]
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः । चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः ॥
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatuḥsamaḥ | caturdaśasamadvandvaścaturdaṣṭaścaturgatiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्
चतुष्कल [adj]
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्
चतुर् [nr]
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्
लेखा [f]
चतुष्किष्कुश्चतुःसमः
चतुष्किष्कु [adj]
चतुष्किष्कुश्चतुःसमः
चतुःसम [adj]
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः
चतुर्दशन् [adj]
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः
सम [pron]
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः
द्वंद्व [mn]
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः
चतुर् [nr]
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः
दंश् [1. Ā.]
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः
चतुर् [nr]
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः
गति [f]
महौष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् । दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् । षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥
mahauṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān | daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān | ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ ||
English Translation
"Ten limbs of the body resemble lotuses. He has proportionate limbs. He is known by the virtue of his spledour, fame and glory. Both his teeth and eyes are fair. Six parts of his body are elevated, nine parts of his body are fine and sharp. He pursues spiritual merit, worldly comfort and sensual delight in three periods of the dayforenoon, midday and evening. He always adopts the righteous way of life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महौष्ठहनुनासश्च
महत् [adj]
महौष्ठहनुनासश्च
ओष्ठ [m]
महौष्ठहनुनासश्च
हनु [mf]
महौष्ठहनुनासश्च
नासा [f]
महौष्ठहनुनासश्च
च [ind]
पञ्चस्निग्धो
पञ्चन् [adj]
पञ्चस्निग्धो
स्निग्ध [adj]
ऽष्टवंशवान्
अष्टन् [adj]
ऽष्टवंशवान्
वंशवत् [adj]
दशपद्मो
दशन् [adj]
दशपद्मो
पद्म [mn]
दशबृहत्
दशन् [adj]
दशबृहत्
बृहत् [adj]
त्रिभिर्
त्रि [nr]
व्याप्तो
व्याप् [5. Ā.]
द्विशुक्लवान्
द्वि [nr]
द्विशुक्लवान्
शुक्लवत् [adj]
षडुन्नतो
षष् [adj]
षडुन्नतो
उन्नम् [1. Ā.]
नवतनुस्त्रिभिर्
नव [adj]
नवतनुस्त्रिभिर्
तनु [adj]
नवतनुस्त्रिभिर्
त्रि [nr]
व्याप्नोति
व्याप् [5. Ā.]
राघवः
राघव [m]
सत्यधर्मपरः श्रीमान्संग्रहानुग्रहे रतः । देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः ॥
satyadharmaparaḥ śrīmānsaṃgrahānugrahe rataḥ | deśakālavibhāgajñaḥ sarvalokapriyaṃvadaḥ ||
English Translation
He is truthful and graceful, amasses wealth and thereby protects his subjects. He is cognisant of the divisions of time and country and dear to all.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यधर्मपरः
सत्य [n]
सत्यधर्मपरः
धर्म [mn]
सत्यधर्मपरः
पर [pron]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
संग्रहानुग्रहे
संग्रह [m]
संग्रहानुग्रहे
अनुग्रह [m]
रतः
रम् [4. Ā.]
देशकालविभागज्ञः
देश [m]
देशकालविभागज्ञः
काल [m]
देशकालविभागज्ञः
विभाग [m]
देशकालविभागज्ञः
ज्ञ [adj]
सर्वलोकप्रियंवदः
सर्व [pron]
सर्वलोकप्रियंवदः
लोक [m]
सर्वलोकप्रियंवदः
प्रियंवद [adj]
भ्राता च तस्य द्वैमात्रः सौमित्रिरपराजितः । अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥
bhrātā ca tasya dvaimātraḥ saumitriraparājitaḥ | anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ ||
English Translation
His step brother Saumitri is gifted with incomparable prowess and is his equal in attachment, beauty and accomplishments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भ्राता
भ्रातृ [m]
च
च [ind]
तस्य
तद् [pron]
द्वैमात्रः
द्वैमात्र [adj]
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
अपराजितः
अपराजित [adj]
अनुरागेण
अनुराग [m]
रूपेण
रूप [n]
गुणैश्चैव
गुण [mn]
गुणैश्चैव
च [ind]
गुणैश्चैव
एव [ind]
तथाविधः
तथाविध [adj]
त्वामेव मार्गमाणो तौ विचरन्तौ वसुंधराम् । ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥
tvāmeva mārgamāṇo tau vicarantau vasuṃdharām | dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam ||
English Translation
And ranging the earth for you they beheld Sugriva, of comely presence, the lord of monkeys, at the foot of the mount Rsyamūka covered with trees, banished by his elder brother and resorting there in his fear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वाम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
मार्गमाणौ
मार्ग् [Denom. Ā.]
तौ
तद् [pron]
विचरन्तौ
विचर् [1. Ā.]
वसुंधराम्
वसुंधरा [f]
ददर्शतुर्
दृश् [6. P.]
मृगपतिं
मृग [m]
मृगपतिं
पति [m]
पूर्वजेनावरोपितम्
पूर्वज [m]
पूर्वजेनावरोपितम्
अवरोपय् [10. Ā.]
ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसंकुले । भ्रातुर्भार्यार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṃkule | bhrāturbhāryārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam ||
English Translation
"While both of them were wandering, searching for you all over the earth they saw Sugriva, the lord of animals who had been thrown out of kingship by his elder brother and was living on the mountain Rshyamuka frightened of him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋश्यमूकस्य
ऋश्यमूक [m]
पृष्ठे
पृष्ठ [n]
तु
तु [ind]
बहुपादपसंकुले
बहु [adj]
बहुपादपसंकुले
पादप [m]
बहुपादपसंकुले
संकुल [adj]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
भार्यार्तम्
भार्या [f]
भार्यार्तम्
आर्त [adj]
आसीनं
आस् [4. P.]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
प्रियदर्शनम्
प्रिय [adj]
प्रियदर्शनम्
दर्शन [n]
वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसंगरम् । परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम् ॥
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṃgaram | paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam ||
English Translation
We wears serving that truthful Sugrīva, the lord of monkeys, driven from the kingdom by his elder brother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयं
मद् [pron]
तु
तु [ind]
हरिराजं
हरि [m]
हरिराजं
राज [m]
तं
तद् [pron]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
सत्यसंगरम्
सत्य [adj]
सत्यसंगरम्
संगर [m]
परिचर्यामहे
परिचर् [1. Ā.]
राज्यात्
राज्य [n]
पूर्वजेनावरोपितम्
पूर्वज [m]
पूर्वजेनावरोपितम्
अवरोपय् [10. Ā.]
ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ । ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥
tatastau cīravasanau dhanuḥpravarapāṇinau | ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau ||
English Translation
"Both the princes clad in bark robes and armed with powerful bows reached the beautiful location of Rshyamukha mountain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तौ
ततस् [ind]
ततस्तौ
तद् [pron]
चीरवसनौ
चीर [n]
चीरवसनौ
वसन [n]
धनुःप्रवरपाणिनौ
धनुस् [n]
धनुःप्रवरपाणिनौ
प्रवर [adj]
धनुःप्रवरपाणिनौ
पाणिन् [adj]
ऋश्यमूकस्य
ऋश्यमूक [m]
शैलस्य
शैल [mn]
रम्यं
रम्य [adj]
देशम्
देश [m]
उपागतौ
उपागम् [1. P.]
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः । अभिप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ | abhipluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ ||
English Translation
Beholding those two best of men, wearing bark and with bows in their hands, that best of monkeys, stricken with fear, leaped above and stationed himself on the crest of the hill.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तौ
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
नरव्याघ्रौ
नर [m]
नरव्याघ्रौ
व्याघ्र [m]
धन्विनौ
धन्विन् [adj]
वानरर्षभः
वानर [m]
वानरर्षभः
ऋषभ [m]
अभिप्लुतो
अभिप्लु [1. Ā.]
गिरेस्तस्य
गिरि [m]
गिरेस्तस्य
तद् [pron]
शिखरं
शिखर [mn]
भयमोहितः
भय [n]
भयमोहितः
मोहय् [10. Ā.]
ततः स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः । तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरः ॥
tataḥ sa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ | tayoḥ samīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaraḥ ||
English Translation
He then sent me to them. And thereupon by Sugrīva's decree I, approached with joined palms, those two foremost of men gifted with beauty and royal marks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
शिखरे
शिखर [mn]
तस्मिन्
तद् [pron]
वानरेन्द्रो
वानर [m]
वानरेन्द्रो
इन्द्र [m]
व्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
तयोः
तद् [pron]
समीपं
समीप [n]
माम्
मद् [pron]
एव
एव [ind]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
सत्वरः
सत्वर [adj]
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू । रूपलक्षणसंपन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū | rūpalakṣaṇasaṃpannau kṛtāñjalirupasthitaḥ ||
English Translation
He then sent me to them. And thereupon by Sugrīva's decree I, approached with joined palms, those two foremost of men gifted with beauty and royal marks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तावहं
तद् [pron]
तावहं
मद् [pron]
पुरुषव्याघ्रौ
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रौ
व्याघ्र [m]
सुग्रीववचनात्
सुग्रीव [m]
सुग्रीववचनात्
वचन [n]
प्रभू
प्रभु [m]
रूपलक्षणसम्पन्नौ
रूप [n]
रूपलक्षणसम्पन्नौ
लक्षण [n]
रूपलक्षणसम्पन्नौ
सम्पद् [4. P.]
कृताञ्जलिर्
कृताञ्जलि [adj]
उपस्थितः
उपस्था [1. Ā.]
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ । पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ॥
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau | pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau ||
English Translation
They were pleased by me, being informed of the real facts. And then placing those two best of men on my back I arrived at the top of the hill and communicated the truth to the high-souled Sugriva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तौ
तद् [pron]
परिज्ञाततत्त्वार्थौ
परिज्ञा [9. Ā.]
परिज्ञाततत्त्वार्थौ
तत्त्व [n]
परिज्ञाततत्त्वार्थौ
अर्थ [mn]
मया
मद् [pron]
प्रीतिसमन्वितौ
प्रीति [f]
प्रीतिसमन्वितौ
समन्वित [adj]
पृष्ठम्
पृष्ठ [n]
आरोप्य
आरोपय् [10. Ā.]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
प्रापितौ
प्रापय् [10. Ā.]
पुरुषर्षभौ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभौ
ऋषभ [m]
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने । तयोरन्योन्यसंभाषाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane | tayoranyonyasaṃbhāṣādbhṛśaṃ prītirajāyata ||
English Translation
"I reported faithfully about both the highsouled men to Sugriva. As they got to know each other through conversation a fast friendship developed between them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निवेदितौ
निवेदय् [10. Ā.]
च
च [ind]
तत्त्वेन
तत्त्व [n]
सुग्रीवाय
सुग्रीव [m]
महात्मने
महात्मन् [adj]
तयोर्
तद् [pron]
अन्योन्यसंभाषाद्
अन्योन्य [adj]
अन्योन्यसंभाषाद्
सम्भाष [m]
भृशं
भृशम् [ind]
प्रीतिर्
प्रीति [f]
अजायत
जन् [4. P.]