तद्वचः पथ्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् । निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥
tadvacaḥ pathyamaklībaṃ sāraṇenābhibhāṣitam | niśamya rāvaṇo rājā pratyabhāṣata sāraṇam ||
English Translation
Hearing Sarana's words, pregnant and truthful, king Ravana addressed him, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
वचः
वचस् [n]
पथ्यम्
पथ्य [adj]
अक्लीबं
अक्लीब [adj]
सारणेनाभिभाषितम्
सारण [m]
सारणेनाभिभाषितम्
अभिभाष् [1. P.]
निशम्य
निशामय् [10. Ā.]
रावणो
रावण [m]
राजा
राजन् [m]
प्रत्यभाषत
प्रतिभाष् [1. P.]
सारणम्
सारण [m]
यदि मामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः । नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥
yadi māmabhiyuñjīrandevagandharvadānavāḥ | naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi ||
English Translation
Even if gods, and Gandharvas, and Danavas should array themselves against me, I will not from fear of all creatures, render (back) Sītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
माम्
मद् [pron]
अभियुञ्जीरन्
अभियुज् [7. Ā.]
देवगन्धर्वदानवाः
देव [m]
देवगन्धर्वदानवाः
गन्धर्व [m]
देवगन्धर्वदानवाः
दानव [m]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
सीतां
सीता [f]
सीतां
सीता [f]
प्रदास्यामि
प्रदा [3. Ā.]
प्रदास्यामि
प्रदा [3. Ā.]
सर्वलोकभयाद्
सर्व [pron]
सर्वलोकभयाद्
लोक [m]
सर्वलोकभयाद्
भय [n]
सर्वलोकभयाद्
सर्व [pron]
सर्वलोकभयाद्
लोक [m]
सर्वलोकभयाद्
भय [n]
अपि
अपि [ind]
अपि
अपि [ind]
त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर्निर्जितो भृशम् । प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे । को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति ॥
tvaṃ tu saumya paritrasto haribhirnirjito bhṛśam | pratipradānamadyaiva sītāyāḥ sādhu manyase | ko hi nāma sapatno māṃ samare jetumarhati ||
English Translation
O amiable one, you, having been hard handled by the monkeys and distressed in consequence, deems it fit that Sītā should be rendered back this very day. What foe of mine is there who is competent to conquer me in battle?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
तु
तु [ind]
सौम्य
सौम्य [adj]
परित्रस्तो
परित्रस् [4. P.]
हरिभिर्
हरि [m]
निर्जितो
निर्जि [1. P.]
भृशम्
भृशम् [ind]
प्रतिप्रदानम्
प्रतिप्रदान [n]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
सीतायाः
सीता [f]
साधु
साधु [adj]
मन्यसे
मन् [8. P.]
को
क [pron]
हि
हि [ind]
नाम
नाम [ind]
सपत्नो
सपत्न [m]
मां
मद् [pron]
समरे
समर [mn]
जेतुम्
जि [9. P.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः । आरुरोह ततः श्रीमान्प्रासादं हिमपाण्डुरम् । बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया ॥
ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | āruroha tataḥ śrīmānprāsādaṃ himapāṇḍuram | bahutālasamutsedhaṃ rāvaṇo'tha didṛkṣayā ||
English Translation
Having uttered this rough speech, the graceful Ravana-lord of the Raksasas, desirous of surveying (the monkey-hosts), ascended an edifice white like snow, and elevated like many palms (placed one upon another).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
परुषं
परुष [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
रावणो
रावण [m]
राक्षसाधिपः
राक्षस [m]
राक्षसाधिपः
अधिप [m]
आरुरोह
आरुह् [6. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
प्रासादं
प्रासाद [m]
हिमपाण्डुरम्
हिम [adj]
हिमपाण्डुरम्
पाण्डुर [adj]
बहुतालसमुत्सेधं
बहु [adj]
बहुतालसमुत्सेधं
ताल [m]
बहुतालसमुत्सेधं
समुत्सेध [m]
रावणो
रावण [m]
ऽथ
अथ [ind]
दिदृक्षया
दिदृक्षा [f]
ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्छितः । पश्यमानः समुद्रं च पर्वतांश्च वनानि च । ददर्श पृथिवीदेशं सुसंपूर्णं प्लवंगमैः ॥
tābhyāṃ carābhyāṃ sahito rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | paśyamānaḥ samudraṃ ca parvatāṃśca vanāni ca | dadarśa pṛthivīdeśaṃ susaṃpūrṇaṃ plavaṃgamaiḥ ||
English Translation
Deluded with anger Ravana along with both the spies observed the sea, the mountains and the woods crowded with monkeys in that region of the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताभ्यां
तद् [pron]
चराभ्यां
चर [m]
सहितो
सहित [adj]
रावणः
रावण [m]
क्रोधमूर्छितः
क्रोध [m]
क्रोधमूर्छितः
मूर्छय् [10. P.]
पश्यमानः
पश् [4. Ā.]
समुद्रं
समुद्र [m]
च
च [ind]
पर्वतांश्च
पर्वत [mn]
पर्वतांश्च
च [ind]
वनानि
वन [n]
च
च [ind]
ददर्श
दृश् [6. P.]
पृथिवीदेशं
पृथिवी [f]
पृथिवीदेशं
देश [m]
सुसम्पूर्णं
सु [ind]
सुसम्पूर्णं
सम्पृ [3. P.]
प्लवंगमैः
प्लवंगम [m]
तदपारमसंख्येयं वानराणां महद्बलम् । आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम् ॥
tadapāramasaṃkhyeyaṃ vānarāṇāṃ mahadbalam | ālokya rāvaṇo rājā paripapraccha sāraṇam ||
English Translation
Ravana seeing the innumerable army force of monkeys which was impossible to count again enquired looking at Saarana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अपारम्
अपार [adj]
असंख्येयं
असंख्येय [adj]
वानराणां
वानर [m]
महद्
महत् [adj]
बलम्
बल [mn]
आलोक्य
आलोकय् [10. Ā.]
रावणो
रावण [m]
राजा
राजन् [m]
परिपप्रच्छ
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
सारणम्
सारण [m]
एषां वानरमुख्यानां के शूराः के महाबलाः । के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः ॥
eṣāṃ vānaramukhyānāṃ ke śūrāḥ ke mahābalāḥ | ke pūrvamabhivartante mahotsāhāḥ samantataḥ ||
English Translation
"Who among the Vanaras is foremost, who is valiant, strong in prowess and most energetic? Who are their equals in the earlier war, you may tell in order?"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषां
इदम् [pron]
वानरमुख्यानां
वानर [m]
वानरमुख्यानां
मुख्य [adj]
के
क [pron]
शूराः
शूर [m]
के
क [pron]
महाबलाः
महत् [adj]
महाबलाः
बल [mn]
के
क [pron]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
अभिवर्तन्ते
अभिवृत् [1. Ā.]
महोत्साहाः
महत् [adj]
महोत्साहाः
उत्साह [m]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः । सारणाचक्ष्व मे सर्वं के प्रधानाः प्लवंगमाः ॥
keṣāṃ śṛṇoti sugrīvaḥ ke vā yūthapayūthapāḥ | sāraṇācakṣva me sarvaṃ ke pradhānāḥ plavaṃgamāḥ ||
English Translation
Who, bursting with spirits, stay all about the fore? Whom does Sugriva listen to? And who are the leaders of the monkey-leader? O Sarana, relate you all this to me. And what is the prowess of the monkeys?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
केषां
क [pron]
शृणोति
श्रु [4. P.]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
के
क [pron]
वा
वा [ind]
यूथपयूथपाः
यूथप [m]
यूथपयूथपाः
यूथप [m]
सारणाचक्ष्व
सारण [m]
सारणाचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
मे
मद् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
के
क [pron]
प्रधानाः
प्रधान [adj]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः । आचचक्षेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तांस्तु वनौकसः ॥
sāraṇo rākṣasendrasya vacanaṃ paripṛcchataḥ | ācacakṣe'tha mukhyajño mukhyāṃstāṃstu vanaukasaḥ ||
English Translation
Thereat, Sarana knowing the chiefs (of the monkey-army), spoke to the sovereign of Raksasas, who had asked (him), as to who were the heads of the rangers of the woods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सारणो
सारण [m]
राक्षसेन्द्रस्य
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
वचनं
वचन [n]
परिपृच्छतः
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
आचचक्षे
आचक्ष् [1. P.]
ऽथ
अथ [ind]
मुख्यज्ञो
मुख्य [adj]
मुख्यज्ञो
ज्ञ [adj]
मुख्यांस्तांस्तु
मुख्य [adj]
मुख्यांस्तांस्तु
तद् [pron]
मुख्यांस्तांस्तु
तु [ind]
वनौकसः
वनौकस् [m]
एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः । यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः ॥
eṣa yo'bhimukho laṅkāṃ nardaṃstiṣṭhati vānaraḥ | yūthapānāṃ sahasrāṇāṃ śatena parivāritaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
यो
यद् [pron]
ऽभिमुखो
अभिमुख [adj]
लङ्कां
लङ्का [f]
नर्दंस्तिष्ठति
नर्द् [1. Ā.]
नर्दंस्तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
वानरः
वानर [m]
यूथपानां
यूथप [m]
सहस्राणां
सहस्र [mn]
शतेन
शत [mn]
परिवारितः
परिवारय् [10. Ā.]
यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा । लङ्का प्रवेपते सर्वा सशैलवनकानना ॥
yasya ghoṣeṇa mahatā saprākārā satoraṇā | laṅkā pravepate sarvā saśailavanakānanā ||
English Translation
With that sound the entire Lankā, with her wall and gateways, her mountains, woods, and forests, began to shake.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
घोषेण
घोष [m]
महता
महत् [adj]
सप्राकारा
स [ind]
सप्राकारा
प्राकार [m]
सतोरणा
स [ind]
सतोरणा
तोरण [mn]
लङ्का
लङ्का [f]
प्रवेपते
प्रविप् [1. Ā.]
सर्वा
सर्व [pron]
सशैलवनकानना
स [ind]
सशैलवनकानना
शैल [mn]
सशैलवनकानना
वन [n]
सशैलवनकानना
कानन [n]
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः ॥
sarvaśākhāmṛgendrasya sugrīvasya mahātmanaḥ | balāgre tiṣṭhate vīro nīlo nāmaiṣa yūthapaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य
सर्व [pron]
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य
शाखामृग [m]
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
सुग्रीवस्य
सुग्रीव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
बलाग्रे
बल [mn]
बलाग्रे
अग्र [n]
तिष्ठते
स्था [1. Ā.]
वीरो
वीर [m]
नीलो
नील [m]
नामैष
नाम [ind]
नामैष
एतद् [pron]
यूथपः
यूथप [m]
बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान् । लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते ॥
bāhū pragṛhya yaḥ padbhyāṃ mahīṃ gacchati vīryavān | laṅkāmabhimukhaḥ kopādabhīkṣṇaṃ ca vijṛmbhate ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाहू
बाहु [mf]
प्रगृह्य
प्रग्रह् [9. Ā.]
यः
यद् [pron]
पद्भ्यां
पद् [m]
महीं
मही [f]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
लङ्काम्
लङ्का [f]
अभिमुखः
अभिमुख [adj]
कोपाद्
कोप [m]
अभीक्ष्णं
अभीक्ष्ण [adj]
च
च [ind]
विजृम्भते
विजृम्भ् [1. P.]
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः । स्फोटयत्यभिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः ॥
giriśṛṅgapratīkāśaḥ padmakiñjalkasaṃnibhaḥ | sphoṭayatyabhisaṃrabdho lāṅgūlaṃ ca punaḥ punaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः
गिरि [m]
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः
शृङ्ग [n]
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः
प्रतीकाश [m]
पद्मकिञ्जल्कसंनिभः
पद्म [mn]
पद्मकिञ्जल्कसंनिभः
किञ्जल्क [mn]
पद्मकिञ्जल्कसंनिभः
संनिभ [adj]
स्फोटयत्यभिसंरब्धो
स्फोटय् [10. Ā.]
स्फोटयत्यभिसंरब्धो
अभिसंरभ् [1. Ā.]
लाङ्गूलं
लाङ्गूल [n]
च
च [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्तीव दिशो दश । एष वानरराजेन सुर्ग्रीवेणाभिषेचितः । यौवराज्येऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे ॥
yasya lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa | eṣa vānararājena surgrīveṇābhiṣecitaḥ | yauvarājye'ṅgado nāma tvāmāhvayati saṃyuge ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
लाङ्गूलशब्देन
लाङ्गूल [n]
लाङ्गूलशब्देन
शब्द [m]
स्वनन्तीव
स्वन् [1. Ā.]
स्वनन्तीव
इव [ind]
दिशो
दिश् [f]
दश
दशन् [adj]
एष
एतद् [pron]
वानरराजेन
वानर [m]
वानरराजेन
राज [m]
सुग्रीवेणाभिषेचितः
सुग्रीव [m]
सुग्रीवेणाभिषेचितः
अभिषेचय् [10. Ā.]
यौवराज्ये
यौवराज्य [n]
ऽङ्गदो
अङ्गद [m]
नाम
नाम [ind]
त्वाम्
त्वद् [pron]
आह्वयति
आह्वा [4. Ā.]
संयुगे
संयुग [n]
ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च । उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुंगवाः ॥
ye tu viṣṭabhya gātrāṇi kṣveḍayanti nadanti ca | utthāya ca vijṛmbhante krodhena haripuṃgavāḥ ||
English Translation
Those that with their limbs lying inactive, and setting up roars and ululation's, are following this one,' are heroes dwelling in Candana.? *The reference is prospective. It means the monkeys, Sveta, in the next slok.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
तु
तु [ind]
विष्टभ्य
विष्टम्भ् [9. Ā.]
गात्राणि
गात्र [n]
क्ष्वेडयन्ति
क्ष्वेडय् [10. P.]
नदन्ति
नद् [1. Ā.]
च
च [ind]
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
च
च [ind]
विजृम्भन्ते
विजृम्भ् [1. P.]
क्रोधेन
क्रोध [m]
हरिपुंगवाः
हरि [m]
हरिपुंगवाः
पुंगव [m]
एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः । अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च ॥
ete duṣprasahā ghorāścaṇḍāścaṇḍaparākramāḥ | aṣṭau śatasahasrāṇi daśakoṭiśatāni ca ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
दुष्प्रसहा
दुष्प्रसह [adj]
घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः
घोर [adj]
घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः
चण्ड [adj]
घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः
चण्ड [adj]
घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः
पराक्रम [m]
अष्टौ
अष्टन् [adj]
शतसहस्राणि
शत [mn]
शतसहस्राणि
सहस्र [mn]
दशकोटिशतानि
दशन् [adj]
दशकोटिशतानि
कोटि [f]
दशकोटिशतानि
शत [mn]
च
च [ind]
य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः । एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥
ya enamanugacchanti vīrāścandanavāsinaḥ | eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum ||
English Translation
"He has seventy lakhs under his command. Single handed with army force is aspiring to crush Lanka."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
य
यद् [pron]
एनम्
एनद् [pron]
अनुगच्छन्ति
अनुगम् [1. Ā.]
वीराश्चन्दनवासिनः
वीर [m]
वीराश्चन्दनवासिनः
चन्दन [mn]
वीराश्चन्दनवासिनः
वासिन् [adj]
एष
एतद् [pron]
एष
एतद् [pron]
आशंसते
आशंस् [2. Ā.]
आशंसते
आशंस् [2. Ā.]
लङ्कां
लङ्का [f]
लङ्कां
लङ्का [f]
स्वेनानीकेन
स्व [adj]
स्वेनानीकेन
अनीक [mn]
स्वेनानीकेन
स्व [adj]
स्वेनानीकेन
अनीक [mn]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
श्वेतो रजतसंकाशः सबलो भीमविक्रमः । बुद्धिमान्वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
śveto rajatasaṃkāśaḥ sabalo bhīmavikramaḥ | buddhimānvānaraḥ śūrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
English Translation
"One who resembles silver in colour is Swetha. He is an intelligent one with terrific prowess, and a warrior is well known in the three worlds. Swetha is quickly coming towards Sugriva, dividing the Vanara army forces and again proceeding swiftly."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्वेतो
श्वेत [m]
रजतसंकाशः
रजत [n]
रजतसंकाशः
संकाश [m]
सबलो
सबल [adj]
भीमविक्रमः
भीम [adj]
भीमविक्रमः
विक्रम [m]
बुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
वानरः
वानर [m]
शूरस्त्रिषु
शूर [m]
शूरस्त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
विश्रुतः
विश्रु [5. Ā.]
तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः । विभजन्वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन् ॥
tūrṇaṃ sugrīvamāgamya punargacchati vānaraḥ | vibhajanvānarīṃ senāmanīkāni praharṣayan ||
English Translation
"One who resembles silver in colour is Swetha. He is an intelligent one with terrific prowess, and a warrior is well known in the three worlds. Swetha is quickly coming towards Sugriva, dividing the Vanara army forces and again proceeding swiftly."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
सुग्रीवम्
सुग्रीव [m]
आगम्य
आगम् [6. P.]
पुनर्
पुनर् [ind]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
वानरः
वानर [m]
विभजन्
विभज् [1. Ā.]
वानरीं
वानर [adj]
सेनाम्
सेना [f]
अनीकानि
अनीक [mn]
प्रहर्षयन्
प्रहर्षय् [10. P.]
यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् । नाम्ना संकोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः ॥
yaḥ purā gomatītīre ramyaṃ paryeti parvatam | nāmnā saṃkocano nāma nānānagayuto giriḥ ||
English Translation
From days of yore on the banks of the Gomatī there is a mountain, (named) Ramya, (otherwise) called Sanrocana. The mount abounds with various trees. There that leader of bands, named Kumuda, governs his kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
पुरा
पुरा [ind]
गोमतीतीरे
गोमती [f]
गोमतीतीरे
तीर [n]
रम्यं
रम्य [adj]
पर्येति
परी [2. Ā.]
पर्वतम्
पर्वत [mn]
नाम्ना
नामन् [n]
संकोचनो
संकोचन [m]
नाम
नाम [ind]
नानानगयुतो
नाना [ind]
नानानगयुतो
नग [m]
नानानगयुतो
युत [adj]
गिरिः
गिरि [m]
तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः । योऽसौ शतसहस्राणां सहस्रं परिकर्षति ॥
tatra rājyaṃ praśāstyeṣa kumudo nāma yūthapaḥ | yo'sau śatasahasrāṇāṃ sahasraṃ parikarṣati ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
राज्यं
राज्य [n]
प्रशास्त्येष
प्रशास् [2. Ā.]
प्रशास्त्येष
एतद् [pron]
कुमुदो
कुमुद [m]
नाम
नाम [ind]
यूथपः
यूथप [m]
यो
यद् [pron]
ऽसौ
अदस् [pron]
शतसहस्राणां
शत [mn]
शतसहस्राणां
सहस्र [mn]
सहस्रं
सहस्र [mn]
परिकर्षति
परिकृष् [6. P.]
यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः । ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥
yasya vālā bahuvyāmā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ | tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ ||
English Translation
"One who is of terrific action, whose long tail with plenty of hair of different colours like red, white, yellow with shining ends shining like the scattered rays of the rising sun is holding and dragging on the ground is a leader known as Hara."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
वाला
वाल [m]
बहुव्यामा
बहु [adj]
बहुव्यामा
व्याम [m]
दीर्घलाङ्गूलम्
दीर्घ [adj]
दीर्घलाङ्गूलम्
लाङ्गूल [n]
आश्रिताः
आश्रि [1. Ā.]
ताम्राः
ताम्र [adj]
ताम्राः
ताम्र [adj]
पीताः
पीत [adj]
पीताः
पीत [adj]
सिताः
सित [adj]
सिताः
सित [adj]
श्वेताः
श्वेत [adj]
श्वेताः
श्वेत [adj]
प्रकीर्णा
प्रक् [6. P.]
प्रकीर्णा
प्रक् [6. P.]
घोरकर्मणः
घोर [adj]
घोरकर्मणः
कर्मन् [n]
घोरकर्मणः
घोर [adj]
घोरकर्मणः
कर्मन् [n]
अदीनो रोषणश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति । एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥
adīno roṣaṇaścaṇḍaḥ saṃgrāmamabhikāṅkṣati | eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum ||
English Translation
"He has seventy lakhs under his command. Single handed with army force is aspiring to crush Lanka."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अदीनो
अदीन [adj]
रोषणश्चण्डः
रोषण [adj]
रोषणश्चण्डः
चण्ड [adj]
संग्रामम्
संग्राम [mn]
अभिकाङ्क्षति
अभिकाङ्क्ष् [1. Ā.]
एषैवाशंसते
एतद् [pron]
एषैवाशंसते
एव [ind]
एषैवाशंसते
आशंस् [2. Ā.]
एषैवाशंसते
एतद् [pron]
एषैवाशंसते
एव [ind]
एषैवाशंसते
आशंस् [2. Ā.]
एषैवाशंसते
एतद् [pron]
एषैवाशंसते
एव [ind]
एषैवाशंसते
आशंस् [2. Ā.]
लङ्कां
लङ्का [f]
लङ्कां
लङ्का [f]
लङ्कां
लङ्का [f]
स्वेनानीकेन
स्व [adj]
स्वेनानीकेन
अनीक [mn]
स्वेनानीकेन
स्व [adj]
स्वेनानीकेन
अनीक [mn]
स्वेनानीकेन
स्व [adj]
स्वेनानीकेन
अनीक [mn]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः । निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥
yastveṣa siṃhasaṃkāśaḥ kapilo dīrghakesaraḥ | nibhṛtaḥ prekṣate laṅkāṃ didhakṣanniva cakṣuṣā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्त्वेष
यद् [pron]
यस्त्वेष
तु [ind]
यस्त्वेष
एतद् [pron]
सिंहसंकाशः
सिंह [m]
सिंहसंकाशः
संकाश [m]
कपिलो
कपिल [m]
दीर्घकेसरः
दीर्घ [adj]
दीर्घकेसरः
केसर [mn]
निभृतः
निभृत [adj]
प्रेक्षते
प्रेक्ष् [1. P.]
लङ्कां
लङ्का [f]
दिधक्षन्न्
दिधक्ष् [Desid. Ā.]
इव
इव [ind]
चक्षुषा
चक्षुस् [n]
विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम् । राजन्सततमध्यास्ते रम्भो नामैष यूथपः ॥
vindhyaṃ kṛṣṇagiriṃ sahyaṃ parvataṃ ca sudarśanam | rājansatatamadhyāste rambho nāmaiṣa yūthapaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विन्ध्यं
विन्ध्य [m]
कृष्णगिरिं
कृष्णगिरि [m]
सह्यं
सह्य [m]
पर्वतं
पर्वत [mn]
च
च [ind]
सुदर्शनम्
सुदर्शन [m]
राजन्
राजन् [m]
सततम्
सततम् [ind]
अध्यास्ते
अध्यास् [2. P.]
रम्भो
रम्भ [m]
नामैष
नाम [ind]
नामैष
एतद् [pron]
यूथपः
यूथप [m]
शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरियूथपाः । परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥
śataṃ śatasahasrāṇāṃ triṃśacca hariyūthapāḥ | parivāryānugacchanti laṅkāṃ marditumojasā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शतं
शत [mn]
शतसहस्राणां
शत [mn]
शतसहस्राणां
सहस्र [mn]
त्रिंशच्च
त्रिंशत् [f]
त्रिंशच्च
च [ind]
हरियूथपाः
हरि [m]
हरियूथपाः
यूथप [m]
परिवार्यानुगच्छन्ति
परिवारय् [10. Ā.]
परिवार्यानुगच्छन्ति
अनुगम् [1. Ā.]
लङ्कां
लङ्का [f]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
ओजसा
ओजस् [n]
यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः । न च संविजते मृत्योर्न च यूथाद्विधावति ॥
yastu karṇau vivṛṇute jṛmbhate ca punaḥ punaḥ | na ca saṃvijate mṛtyorna ca yūthādvidhāvati ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्तु
यद् [pron]
यस्तु
तु [ind]
कर्णौ
कर्ण [m]
विवृणुते
विवृ [9. P.]
जृम्भते
जृम्भ् [1. P.]
च
च [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
न
न [ind]
च
च [ind]
संविजते
संविज् [6. Ā.]
मृत्योर्
मृत्यु [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
यूथाद्
यूथ [mn]
विधावति
विधाव् [1. Ā.]
महाबलो वीतभयो रम्यं साल्वेय पर्वतम् । राजन्सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः ॥
mahābalo vītabhayo ramyaṃ sālveya parvatam | rājansatatamadhyāste śarabho nāma yūthapaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महाबलो
महत् [adj]
महाबलो
बल [mn]
वीतभयो
वी [2. Ā.]
वीतभयो
भय [n]
रम्यं
रम्य [adj]
साल्वेयपर्वतम्
शाल्वेय [m]
साल्वेयपर्वतम्
पर्वत [mn]
राजन्
राजन् [m]
सततम्
सततम् [ind]
अध्यास्ते
अध्यास् [2. P.]
शरभो
शरभ [m]
नाम
नाम [ind]
यूथपः
यूथप [m]
एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः । राजञ्शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च ॥
etasya balinaḥ sarve vihārā nāma yūthapāḥ | rājañśatasahasrāṇi catvāriṃśattathaiva ca ||
English Translation
"O King! Under him are forty lakhs of strong warriors known as Viharas."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्य
एतद् [pron]
बलिनः
बलिन् [adj]
सर्वे
सर्व [pron]
विहारा
विहार [m]
नाम
नाम [ind]
यूथपाः
यूथप [m]
राजञ्
राजन् [m]
शतसहस्राणि
शत [mn]
शतसहस्राणि
सहस्र [mn]
चत्वारिंशत्
चत्वारिंशत् [f]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति । मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः ॥
yastu megha ivākāśaṃ mahānāvṛtya tiṣṭhati | madhye vānaravīrāṇāṃ surāṇāmiva vāsavaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्तु
यद् [pron]
यस्तु
तु [ind]
मेघ
मेघ [m]
इवाकाशं
इव [ind]
इवाकाशं
आकाश [mn]
महान्
महत् [adj]
आवृत्य
आवृ [5. Ā.]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
मध्ये
मध्य [n]
वानरवीराणां
वानर [m]
वानरवीराणां
वीर [m]
सुराणाम्
सुर [m]
इव
इव [ind]
वासवः
वासव [m]
भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान् । घोरः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम् ॥
bherīṇāmiva saṃnādo yasyaiṣa śrūyate mahān | ghoraḥ śākhāmṛgendrāṇāṃ saṃgrāmamabhikāṅkṣatām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भेरीणाम्
भेरी [f]
इव
इव [ind]
संनादो
संनाद [m]
यस्यैष
यद् [pron]
यस्यैष
एतद् [pron]
श्रूयते
श्रु [4. P.]
महान्
महत् [adj]
घोरः
घोर [adj]
शाखामृगेन्द्राणां
शाखामृग [m]
शाखामृगेन्द्राणां
इन्द्र [m]
संग्रामम्
संग्राम [mn]
अभिकाङ्क्षताम्
अभिकाङ्क्ष् [1. Ā.]
एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम् । युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः ॥
eṣa parvatamadhyāste pāriyātramanuttamam | yuddhe duṣprasaho nityaṃ panaso nāma yūthapaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
पर्वतम्
पर्वत [mn]
अध्यास्ते
अध्यास् [2. P.]
पारियात्रम्
पारियात्र [m]
अनुत्तमम्
अनुत्तम [adj]
युद्धे
युद्ध [n]
दुष्प्रसहो
दुष्प्रसह [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
पनसो
पनस [m]
नाम
नाम [ind]
यूथपः
यूथप [m]
एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते । यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः ॥
enaṃ śatasahasrāṇāṃ śatārdhaṃ paryupāsate | yūthapā yūthapaśreṣṭhaṃ yeṣāṃ yūthāni bhāgaśaḥ ||
English Translation
These are the heroes, incapable of being borne, whose numbers cannot be enumerated. These are the leaders and the heads thereof, as well as the forces set in order of battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एनं
एनद् [pron]
शतसहस्राणां
शत [mn]
शतसहस्राणां
सहस्र [mn]
शतार्धं
शत [mn]
शतार्धं
अर्ध [mn]
पर्युपासते
पर्युपास् [4. P.]
यूथपा
यूथप [m]
यूथपश्रेष्ठं
यूथप [m]
यूथपश्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
येषां
यद् [pron]
यूथानि
यूथ [mn]
भागशः
भागशस् [ind]
यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन् । स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः ॥
yastu bhīmāṃ pravalgantīṃ camūṃ tiṣṭhati śobhayan | sthitāṃ tīre samudrasya dvitīya iva sāgaraḥ ||
English Translation
"He who is stationed there on the shore like a second sea fluttering the division of army and terrifying is known as Vinata. He is a leader who goes about drinking the waters of the Parnasa, the best among the rivers. He has a sixty hundred thousand army force of Vanaras under him."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्तु
यद् [pron]
यस्तु
तु [ind]
भीमां
भीम [adj]
प्रवल्गन्तीं
प्रवल्ग् [1. P.]
चमूं
चमू [f]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
शोभयन्
शोभय् [10. Ā.]
स्थितां
स्था [1. Ā.]
तीरे
तीर [n]
समुद्रस्य
समुद्र [m]
द्वितीय
द्वितीय [adj]
इव
इव [ind]
सागरः
सागर [m]
एष दर्दरसंकाशो विनतो नाम यूथपः । पिबंश्चरति पर्णाशां नदीनामुत्तमां नदीम् ॥
eṣa dardarasaṃkāśo vinato nāma yūthapaḥ | pibaṃścarati parṇāśāṃ nadīnāmuttamāṃ nadīm ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
दर्दरसंकाशो
दर्दर [adj]
दर्दरसंकाशो
संकाश [m]
विनतो
विनत [m]
नाम
नाम [ind]
यूथपः
यूथप [m]
पिबंश्चरति
पा [1. Ā.]
पिबंश्चरति
चर् [1. Ā.]
पर्णाशां
पर्णाशा [f]
नदीनाम्
नदी [f]
उत्तमां
उत्तम [adj]
नदीम्
नदी [f]
षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः । त्वामाह्वयति युद्धाय क्रथनो नाम यूथपः ॥
ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi balamasya plavaṃgamāḥ | tvāmāhvayati yuddhāya krathano nāma yūthapaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
षष्टिः
षष्टिस् [ind]
शतसहस्राणि
शत [mn]
शतसहस्राणि
सहस्र [mn]
बलम्
बल [mn]
अस्य
इदम् [pron]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
त्वाम्
त्वद् [pron]
आह्वयति
आह्वा [4. Ā.]
युद्धाय
युद्ध [n]
क्रथनो
क्रथन [m]
नाम
नाम [ind]
यूथपः
यूथप [m]
यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः । गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते ॥
yastu gairikavarṇābhaṃ vapuḥ puṣyati vānaraḥ | gavayo nāma tejasvī tvāṃ krodhādabhivartate ||
English Translation
"He who is of an orange colour body of hand some form, who nourishes it ever and who is proud of his strength, a glorious one known as Gava ya is coming towards you angrily with disregard for Vanaras."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्तु
यद् [pron]
यस्तु
तु [ind]
गैरिकवर्णाभं
गैरिक [mfn]
गैरिकवर्णाभं
वर्ण [mn]
गैरिकवर्णाभं
आभ [adj]
वपुः
वपुस् [n]
पुष्यति
पुष् [2. P.]
वानरः
वानर [m]
गवयो
गवय [m]
नाम
नाम [ind]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
त्वां
त्वद् [pron]
क्रोधाद्
क्रोध [m]
अभिवर्तते
अभिवृत् [1. Ā.]
एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते । एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥
enaṃ śatasahasrāṇi saptatiḥ paryupāsate | eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum ||
English Translation
"He has seventy lakhs under his command. Single handed with army force is aspiring to crush Lanka."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एनं
एनद् [pron]
शतसहस्राणि
शत [mn]
शतसहस्राणि
सहस्र [mn]
सप्ततिः
सप्तति [f]
पर्युपासते
पर्युपास् [4. P.]
आशंसेते
आशंस् [2. Ā.]
युधा
युध् [f]
लङ्काम्
लङ्का [f]
एतौ
एतद् [pron]
मर्दितुम्
मृद् [9. Ā.]
ओजसा
ओजस् [n]
एते दुष्प्रसहा घोरा बलिनः कामरूपिणः । यूथपा यूथपश्रेष्ठा येषां संख्या न विद्यते ॥
ete duṣprasahā ghorā balinaḥ kāmarūpiṇaḥ | yūthapā yūthapaśreṣṭhā yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate ||
English Translation
"They are difficult to resist, can change their form at will and are strong. These fierce troops, the best of the monkeys, have their units of army force."॥ इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेषड्विंशस्सर्गः ॥This is the end of the twenty sixth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
दुष्प्रसहा
दुष्प्रसह [adj]
राजन्
राजन् [m]
बलिनः
बलिन् [adj]
कामरूपिणः
कामरूपिन् [adj]