स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम् । अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत ॥
sa vīkṣamāṇastatrastho mārgamāṇaśca maithilīm | avekṣamāṇaśca mahīṃ sarvāṃ tāmanvavaikṣata ||
English Translation
Having stationed himself on the tree, casting his looks all around in quest of Sītā and looking down on the carth he surveyed the entire forest of (Asoka).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
वीक्षमाणस्तत्रस्थो
वीक्ष् [4. P.]
वीक्षमाणस्तत्रस्थो
तत्रस्थ [adj]
मार्गमाणश्च
मार्ग् [Denom. Ā.]
मार्गमाणश्च
च [ind]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
अवेक्षमाणश्च
अवेक्ष् [1. P.]
अवेक्षमाणश्च
च [ind]
महीं
मही [f]
सर्वां
सर्व [pron]
ताम्
तद् [pron]
अन्ववैक्षत
अन्ववेक्ष् [1. P.]
सन्तान कलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम् । दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम् ॥
santāna kalatābhiśca pādapairupaśobhitām | divyagandharasopetāṃ sarvataḥ samalaṃkṛtām ||
English Translation
It was beautified with Santdaka creepers and various trees, fragrant with celestial odours and was embellished on all sides.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संतानकलताभिश्च
संतानक [n]
संतानकलताभिश्च
लता [f]
संतानकलताभिश्च
च [ind]
पादपैर्
पादप [m]
उपशोभिताम्
उपशोभय् [10. P.]
दिव्यगन्धरसोपेतां
दिव्य [adj]
दिव्यगन्धरसोपेतां
गन्ध [mn]
दिव्यगन्धरसोपेतां
रस [mn]
दिव्यगन्धरसोपेतां
उपे [2. Ā.]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
समलंकृताम्
समलंकृ [8. Ā.]
तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम् । हर्म्यप्रासादसंबाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम् ॥
tāṃ sa nandanasaṃkāśāṃ mṛgapakṣibhirāvṛtām | harmyaprāsādasaṃbādhāṃ kokilākulaniḥsvanām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
स
तद् [pron]
नन्दनसंकाशां
नन्दन [n]
नन्दनसंकाशां
संकाश [m]
मृगपक्षिभिर्
मृग [m]
मृगपक्षिभिर्
पक्षिन् [m]
आवृताम्
आवृ [5. Ā.]
हर्म्यप्रासादसंबाधां
हर्म्य [n]
हर्म्यप्रासादसंबाधां
प्रासाद [m]
हर्म्यप्रासादसंबाधां
सम्बाध [m]
कोकिलाकुलनिःस्वनाम्
कोकिल [m]
कोकिलाकुलनिःस्वनाम्
आकुल [adj]
कोकिलाकुलनिःस्वनाम्
निःस्वन [m]
काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम् । बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम् ॥
kāñcanotpalapadmābhirvāpībhirupaśobhitām | bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काञ्चनोत्पलपद्माभिर्
काञ्चन [n]
काञ्चनोत्पलपद्माभिर्
उत्पल [mn]
काञ्चनोत्पलपद्माभिर्
पद्म [mn]
वापीभिर्
वापी [f]
उपशोभिताम्
उपशोभय् [10. P.]
बह्वासनकुथोपेतां
बहु [adj]
बह्वासनकुथोपेतां
आसन [n]
बह्वासनकुथोपेतां
कुथ [m]
बह्वासनकुथोपेतां
उपे [2. Ā.]
बहुभूमिगृहायुताम्
बहु [adj]
बहुभूमिगृहायुताम्
भूमिगृह [mn]
बहुभूमिगृहायुताम्
आयुत [adj]
सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः । पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम् ॥
sarvartukusumai ramyaiḥ phalavadbhiśca pādapaiḥ | puṣpitānāmaśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वर्तुकुसुमै
सर्व [pron]
सर्वर्तुकुसुमै
ऋतु [m]
सर्वर्तुकुसुमै
कुसुम [n]
रम्यैः
रम्य [adj]
फलवद्भिश्च
फलवत् [adj]
फलवद्भिश्च
च [ind]
पादपैः
पादप [m]
पुष्पितानाम्
पुष्पित [adj]
अशोकानां
अशोक [m]
श्रिया
श्री [f]
सूर्योदयप्रभाम्
सूर्य [m]
सूर्योदयप्रभाम्
उदय [m]
सूर्योदयप्रभाम्
प्रभा [f]
प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत । निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत् । विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः ॥
pradīptāmiva tatrastho mārutiḥ samudaikṣata | niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇāmivāsakṛt | viniṣpatadbhiḥ śataśaścitraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ ||
English Translation
And stationed there Maruti beheld trees as if devoid of leaves on account of the hundreds of birds, adorned with various flowers, resorting there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रदीप्ताम्
प्रदीप् [4. Ā.]
इव
इव [ind]
तत्रस्थो
तत्रस्थ [adj]
मारुतिः
मारुति [m]
समुदैक्षत
समुदीक्ष् [1. P.]
निष्पत्त्रशाखां
निष्पत्त्र [adj]
निष्पत्त्रशाखां
शाखा [f]
विहगैः
विहग [m]
क्रियमाणाम्
कृ [2. Ā.]
इवासकृत्
इव [ind]
इवासकृत्
असकृत् [ind]
विनिष्पतद्भिः
विनिष्पत् [1. P.]
शतशश्चित्रैः
शतशस् [ind]
शतशश्चित्रैः
चित्र [adj]
पुष्पावतंसकैः
पुष्प [n]
पुष्पावतंसकैः
अवतंसक [mn]
आमूलपुष्पनिचितैरशोकैः शोकनाशनैः । पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम् ॥
āmūlapuṣpanicitairaśokaiḥ śokanāśanaiḥ | puṣpabhārātibhāraiśca spṛśadbhiriva medinīm ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मूलपुष्पनिचितैर्
मूल [mn]
मूलपुष्पनिचितैर्
पुष्प [n]
मूलपुष्पनिचितैर्
निचि [5. Ā.]
अशोकैः
अशोक [m]
शोकनाशनैः
शोक [m]
शोकनाशनैः
नाशन [adj]
पुष्पभारातिभारैश्च
पुष्प [n]
पुष्पभारातिभारैश्च
भार [m]
पुष्पभारातिभारैश्च
अतिभार [m]
पुष्पभारातिभारैश्च
च [ind]
स्पृशद्भिर्
स्पृश् [6. Ā.]
इव
इव [ind]
मेदिनीम्
मेदिनी [f]
कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः । स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः ॥
karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiśca supuṣpitaiḥ | sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कर्णिकारैः
कर्णिकार [m]
कुसुमितैः
कुसुमित [adj]
किंशुकैश्च
किंशुक [mn]
किंशुकैश्च
च [ind]
सुपुष्पितैः
सु [ind]
सुपुष्पितैः
पुष्पित [adj]
स
तद् [pron]
देशः
देश [m]
प्रभया
प्रभा [f]
तेषां
तद् [pron]
प्रदीप्त
प्रदीप् [4. Ā.]
इव
इव [ind]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा । विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः ॥
puṃnāgāḥ saptaparṇāśca campakoddālakāstathā | vivṛddhamūlā bahavaḥ śobhante sma supuṣpitāḥ ||
English Translation
There appeared in beauty many-flowery Punnāgas, Saptaparņas, Champakas, and Udalakas having deeply expanded roots.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुंनागाः
पुंनाग [m]
सप्तपर्णाश्च
सप्तपर्ण [m]
सप्तपर्णाश्च
च [ind]
चम्पकोद्दालकास्तथा
चम्पक [m]
चम्पकोद्दालकास्तथा
उद्दालक [m]
चम्पकोद्दालकास्तथा
तथा [ind]
विवृद्धमूला
विवृध् [1. Ā.]
विवृद्धमूला
मूल [mn]
बहवः
बहु [adj]
शोभन्ते
शुभ् [6. Ā.]
स्म
स्म [ind]
सुपुष्पिताः
सु [ind]
सुपुष्पिताः
पुष्पित [adj]
शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः । नीलाञ्जननिभाः केचित्तत्राशोकाः सहस्रशः ॥
śātakumbhanibhāḥ kecitkecidagniśikhopamāḥ | nīlāñjananibhāḥ kecittatrāśokāḥ sahasraśaḥ ||
English Translation
And there was a thousand of Asoka trees, some of whom were like gold, some were like the flame of fire and some were like dark-blue collyrium.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शातकुम्भनिभाः
शातकुम्भ [n]
शातकुम्भनिभाः
निभ [adj]
शातकुम्भनिभाः
शातकुम्भ [n]
शातकुम्भनिभाः
निभ [adj]
केचित्
कश्चित् [pron]
केचित्
कश्चित् [pron]
केचिद्
कश्चित् [pron]
केचिद्
कश्चित् [pron]
अग्निशिखोपमाः
अग्नि [m]
अग्निशिखोपमाः
शिखा [f]
अग्निशिखोपमाः
उपम [adj]
अग्निशिखोपमाः
अग्नि [m]
अग्निशिखोपमाः
शिखा [f]
अग्निशिखोपमाः
उपम [adj]
नीलाञ्जननिभाः
नीलाञ्जन [n]
नीलाञ्जननिभाः
निभ [adj]
केचित्
कश्चित् [pron]
तत्राशोकाः
तत्र [ind]
तत्राशोकाः
अशोक [m]
सहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा । अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम् ॥
nandanaṃ vividhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā | ativṛttamivācintyaṃ divyaṃ ramyaṃ śriyā vṛtam ||
English Translation
It was like the garden of Nandana or like that of Kubera or perhaps it surpassed the both in excellence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नन्दनं
नन्दन [n]
विविधोद्यानं
विविध [adj]
विविधोद्यानं
उद्यान [n]
चित्रं
चित्र [adj]
चैत्ररथं
चैत्ररथ [n]
यथा
यथा [ind]
अतिवृत्तम्
अतिवृत् [1. Ā.]
इवाचिन्त्यं
इव [ind]
इवाचिन्त्यं
अचिन्त्य [adj]
दिव्यं
दिव्य [adj]
रम्यं
रम्य [adj]
श्रिया
श्री [f]
वृतम्
वृ [1. Ā.]
द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम् । पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा ॥
dvitīyamiva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam | puṣparatnaśataiścitraṃ pañcamaṃ sāgaraṃ yathā ||
English Translation
Enveloped in charming, celestial grace beyond conception and having flowers for stars that forest appeared like a second sky, And covered with hundreds of pearl-like flowers the forest looked like the fifth ocean.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्वितीयम्
द्वितीय [adj]
इव
इव [ind]
चाकाशं
च [ind]
चाकाशं
आकाश [mn]
पुष्पज्योतिर्गणायुतम्
पुष्प [n]
पुष्पज्योतिर्गणायुतम्
ज्योतिस् [n]
पुष्पज्योतिर्गणायुतम्
गण [m]
पुष्पज्योतिर्गणायुतम्
आयुत [adj]
पुष्परत्नशतैश्चित्रं
पुष्प [n]
पुष्परत्नशतैश्चित्रं
रत्न [mn]
पुष्परत्नशतैश्चित्रं
शत [mn]
पुष्परत्नशतैश्चित्रं
चित्र [adj]
पञ्चमं
पञ्चम [adj]
सागरं
सागर [m]
यथा
यथा [ind]
सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः । नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः ॥
sarvartupuṣpairnicitaṃ pādapairmadhugandhibhiḥ | nānāninādairudyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇairdvijaiḥ ||
English Translation
And that garden was embellished with flowers of all seasons and honey-smelling trees, and filled with diverse notes and various animals and birds. And that fragrant garden was rendered more charming with various other fragrances. And that foremost of monkeys beheld in that garden of Asoka, a round palace, situated at a distance, fragrantas the Gandhamādana mountain and high as the lord of mountains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वर्तुपुष्पैर्
सर्व [pron]
सर्वर्तुपुष्पैर्
ऋतु [m]
सर्वर्तुपुष्पैर्
पुष्प [n]
निचितं
निचि [5. Ā.]
पादपैर्
पादप [m]
मधुगन्धिभिः
मधु [n]
मधुगन्धिभिः
गन्धि [adj]
नानानिनादैर्
नाना [ind]
नानानिनादैर्
निनाद [m]
उद्यानं
उद्यान [n]
रम्यं
रम्य [adj]
मृगगणैर्
मृग [m]
मृगगणैर्
गण [m]
द्विजैः
द्विज [m]
अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम् । शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् ॥
anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoramam | śailendramiva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam ||
English Translation
And that garden was embellished with flowers of all seasons and honey-smelling trees, and filled with diverse notes and various animals and birds. And that fragrant garden was rendered more charming with various other fragrances. And that foremost of monkeys beheld in that garden of Asoka, a round palace, situated at a distance, fragrantas the Gandhamādana mountain and high as the lord of mountains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनेकगन्धप्रवहं
अनेक [adj]
अनेकगन्धप्रवहं
गन्ध [mn]
अनेकगन्धप्रवहं
प्रवह [m]
पुण्यगन्धं
पुण्य [adj]
पुण्यगन्धं
गन्ध [mn]
मनोरमम्
मनोरम [adj]
शैलेन्द्रम्
शैलेन्द्र [m]
इव
इव [ind]
गन्धाढ्यं
गन्ध [mn]
गन्धाढ्यं
आढ्य [adj]
द्वितीयं
द्वितीय [adj]
गन्धमादनम्
गन्धमादन [m]
अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः । स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम् ॥
aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṃgavaḥ | sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādamūrjitam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अशोकवनिकायां
अशोक [m]
अशोकवनिकायां
वनिका [f]
तु
तु [ind]
तस्यां
तद् [pron]
वानरपुंगवः
वानर [m]
वानरपुंगवः
पुंगव [m]
स
तद् [pron]
ददर्शाविदूरस्थं
दृश् [6. P.]
ददर्शाविदूरस्थं
अविदूर [n]
ददर्शाविदूरस्थं
स्थ [adj]
चैत्यप्रासादम्
चैत्य [mn]
चैत्यप्रासादम्
प्रासाद [m]
ऊर्जितम्
ऊर्जय् [Denom. Ā.]
मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् । प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ॥
madhye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram | pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मध्ये
मध्य [n]
स्तम्भसहस्रेण
स्तम्भ [m]
स्तम्भसहस्रेण
सहस्र [mn]
स्थितं
स्था [1. Ā.]
कैलासपाण्डुरम्
कैलास [m]
कैलासपाण्डुरम्
पाण्डुर [adj]
प्रवालकृतसोपानं
प्रवाल [mn]
प्रवालकृतसोपानं
कृ [2. Ā.]
प्रवालकृतसोपानं
सोपान [mn]
तप्तकाञ्चनवेदिकम्
तप् [4. Ā.]
तप्तकाञ्चनवेदिकम्
काञ्चन [n]
तप्तकाञ्चनवेदिकम्
वेदिका [f]
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया । विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम् ॥
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi dyotamānamiva śriyā | vimalaṃ prāṃśubhāvatvādullikhantamivāmbaram ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुष्णन्तम्
मुष् [9. Ā.]
इव
इव [ind]
चक्षूंषि
चक्षुस् [n]
द्योतमानम्
द्युत् [1. P.]
इव
इव [ind]
श्रिया
श्री [f]
विमलं
विमल [adj]
प्रांशुभावत्वाद्
प्रांशु [adj]
प्रांशुभावत्वाद्
भाव [m]
प्रांशुभावत्वाद्
त्व [n]
उल्लिखन्तम्
उल्लिख् [6. Ā.]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम् । उपवासकृशां दीनां निःश्वसान्तीं पुनः पुनः । ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥
tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām | upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niḥśvasāntīṃ punaḥ punaḥ | dadarśa śuklapakṣādau candrarekhāmivāmalām ||
English Translation
Thereupon he beheld there (Sītā) wearing a soiled cloth, poorly, greatly reduced by fast, sighing again and again and encircled by a band of Räkşasīs. She was (however) spotless like to the rays of the moon on the first lunar day.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मलिनसंवीतां
मलिन [adj]
मलिनसंवीतां
संव्ये [4. Ā.]
राक्षसीभिः
राक्षसी [f]
समावृताम्
समावृ [5. P.]
उपवासकृशां
उपवास [m]
उपवासकृशां
कृश [adj]
दीनां
दीन [adj]
निःश्वसन्तीं
निःश्वस् [2. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
ददर्श
दृश् [6. P.]
शुक्लपक्षादौ
शुक्लपक्ष [m]
शुक्लपक्षादौ
आदि [m]
चन्द्ररेखाम्
चन्द्र [m]
चन्द्ररेखाम्
रेखा [f]
इवामलाम्
इव [ind]
इवामलाम्
अमल [adj]
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम् । पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥
mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām | pinaddhāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ ||
English Translation
Her graceful beauty could with great difficulty be perceived lie to the flame of fire enveloped with smoke.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्दप्रख्यायमानेन
मन्द [adj]
मन्दप्रख्यायमानेन
प्रख्या [2. P.]
रूपेण
रूप [n]
रुचिरप्रभाम्
रुचिर [adj]
रुचिरप्रभाम्
प्रभा [f]
पिनद्धां
पिनद्ध [adj]
धूमजालेन
धूम [mn]
धूमजालेन
जाल [n]
शिखाम्
शिखा [f]
इव
इव [ind]
विभावसोः
विभावसु [m]
पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा । सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम् ॥
pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā | sapaṅkāmanalaṃkārāṃ vipadmāmiva padminīm ||
English Translation
And wearing a shattered and soiled yellow cloth and divested of all ornaments she appeared like a lotus stalk without lotuses.* *This passage has another meaning-Padmini has two meanings— (i) lotus (ii) Lakşmi or the goddess of wealth. The goddess of wealth is generally described as sitting on a lotus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पीतेनैकेन
पीत [adj]
पीतेनैकेन
एक [pron]
संवीतां
संव्ये [4. Ā.]
क्लिष्टेनोत्तमवाससा
क्लिश् [9. Ā.]
क्लिष्टेनोत्तमवाससा
उत्तम [adj]
क्लिष्टेनोत्तमवाससा
वासस् [n]
सपङ्काम्
स [ind]
सपङ्काम्
पङ्क [mn]
अनलंकारां
अनलंकार [adj]
विपद्माम्
विपद्म [adj]
इव
इव [ind]
पद्मिनीम्
पद्मिनी [f]
व्रीडितां दुःखसंतप्तां परिम्लानां तपस्विनीम् । ग्रहेणाङ्गारकेणैव पीडितामिव रोहिणीम् ॥
vrīḍitāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ parimlānāṃ tapasvinīm | graheṇāṅgārakeṇaiva pīḍitāmiva rohiṇīm ||
English Translation
Oppressed, racked with grief, weakened and chaste as she was, she appeared like Rohini possessed by Ketu.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्रीडितां
व्रीड् [1. P.]
दुःखसंतप्तां
दुःख [n]
दुःखसंतप्तां
संतप् [4. Ā.]
परिम्लानां
परिम्ला [4. P.]
तपस्विनीम्
तपस्विनी [f]
ग्रहेणाङ्गारकेणैव
ग्रह [mn]
ग्रहेणाङ्गारकेणैव
अङ्गारक [m]
ग्रहेणाङ्गारकेणैव
एव [ind]
पीडिताम्
पीडय् [10. Ā.]
इव
इव [ind]
रोहिणीम्
रोहिणी [f]
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामननशेन च । शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ॥
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśāmananaśena ca | śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām ||
English Translation
She was greatly reduced by fast, stricken with grief and anxious thoughts, disturbed with sorrow and was poorly and her eyes were always full of tears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अश्रुपूर्णमुखीं
अश्रु [mn]
अश्रुपूर्णमुखीं
पृ [9. Ā.]
अश्रुपूर्णमुखीं
मुख [adj]
दीनां
दीन [adj]
कृशाम्
कृश [adj]
अनशनेन
अनशन [n]
च
च [ind]
शोकध्यानपरां
शोक [m]
शोकध्यानपरां
ध्यान [mn]
शोकध्यानपरां
पर [pron]
दीनां
दीन [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
दुःखपरायणाम्
दुःख [n]
दुःखपरायणाम्
परायण [n]
प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम् । स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृतामिव ॥
priyaṃ janamapaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam | svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇābhivṛtāmiva ||
English Translation
Separated from her kith and kin and not beholding Rāma and Lakşmaņa* but the Rāks asīs, she appeared like a hind surrounded by dogs. *Priyājanam-literally means dear ones—but here it refers to Rāma and Lakşmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रियं
प्रिय [adj]
जनम्
जन [m]
अपश्यन्तीं
अपश्यत् [adj]
पश्यन्तीं
दृश् [6. P.]
राक्षसीगणम्
राक्षसी [f]
राक्षसीगणम्
गण [m]
स्वगणेन
स्व [adj]
स्वगणेन
गण [m]
मृगीं
मृगी [f]
हीनां
हा [1. P.]
श्वगणाभिवृताम्
श्वन् [m]
श्वगणाभिवृताम्
गण [m]
श्वगणाभिवृताम्
अभिवृ [5. Ā.]
इव
इव [ind]
नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया । सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोदिवाम् ॥
nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā | sukhārhāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ vyasanānāmakodivām ||
English Translation
Her braid of long hair resembling a black serpent falling on her back it appeared as if the Earth was filled with dark-blue forests on the disappearance of the rains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नीलनागाभया
नील [adj]
नीलनागाभया
नाग [m]
नीलनागाभया
आभ [adj]
वेण्या
वेणी [f]
जघनं
जघन [mn]
गतयैकया
गम् [6. Ā.]
गतयैकया
एक [pron]
सुखार्हां
सुख [n]
सुखार्हां
अर्ह [adj]
दुःखसंतप्तां
दुःख [n]
दुःखसंतप्तां
संतप् [4. Ā.]
व्यसनानाम्
व्यसन [n]
अकोविदाम्
अकोविद [adj]
तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् । तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः ॥
tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām | tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ ||
English Translation
And beholding that blameless daughter of the king, having expansive eyes, Hanumān, by various reasonings, reflected-“Forsooth she must be Sītā."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
विशालाक्षीम्
विशाल [adj]
विशालाक्षीम्
अक्ष [adj]
अधिकं
अधिक [adj]
मलिनां
मलिन [adj]
कृशाम्
कृश [adj]
तर्कयामास
तर्कय् [Denom. Ā.]
सीतेति
सीता [f]
सीतेति
इति [ind]
कारणैर्
कारण [n]
उपपादिभिः
उपपादिन् [adj]
ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा । यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना ॥
hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā | yathārūpā hi dṛṣṭā vai tathārūpeyamaṅganā ||
English Translation
Beholding the form of the largeeyed lady, Hanuman guessed, 'This is similar to the form seen while the demon was kidnapping her'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ह्रियमाणा
हृ [2. P.]
तदा
तदा [ind]
तेन
तद् [pron]
रक्षसा
रक्षस् [n]
कामरूपिणा
कामरूपिन् [adj]
यथारूपा
यथारूप [adj]
हि
हि [ind]
दृष्टा
दृश् [6. P.]
वै
वै [ind]
तथारूपेयम्
तथारूप [adj]
तथारूपेयम्
इदम् [pron]
अङ्गना
अङ्गना [f]
पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् । कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः ॥
pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām | kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ ||
English Translation
Having the countenance of the full-moon, beautiful eye brows, round breast, she is as if dispelling the darkness from all quarters by virtue of her grace. Her throat was yellow, and her lips were like Bimbas.* She was of middle stature and her limbs were all well built. *A circubituceous plant with red fruits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्णचन्द्राननां
पूर्ण [adj]
पूर्णचन्द्राननां
चन्द्र [m]
पूर्णचन्द्राननां
आनन [n]
सुभ्रूं
सुभ्रू [f]
चारुवृत्तपयोधराम्
चारु [adj]
चारुवृत्तपयोधराम्
वृत्त [adj]
चारुवृत्तपयोधराम्
पयोधर [m]
कुर्वन्तीं
कृ [2. Ā.]
प्रभया
प्रभा [f]
देवीं
देवी [f]
सर्वा
सर्व [pron]
वितिमिरा
वितिमिर [adj]
दिशः
दिश् [f]
तां नीलकेशीं बिम्बौष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् । सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा ॥
tāṃ nīlakeśīṃ bimbauṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām | sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā ||
English Translation
Her face resembled the fullmoon which dispelled the encircling gloom by its radiance. She had a slender waist, beautiful round breasts, shapely eyebrows, red lips, dark hair, and eyes like lotus petals with attractive limbs. She was comparable to Rati, consort of Cupid.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
नीलकेशीं
नील [adj]
नीलकेशीं
केशी [f]
बिम्बौष्ठीं
बिम्ब [n]
बिम्बौष्ठीं
ओष्ठी [f]
सुमध्यां
सु [ind]
सुमध्यां
मध्य [n]
सुप्रतिष्ठिताम्
सुप्रतिष्ठित [adj]
सीतां
सीता [f]
पद्मपलाशाक्षीं
पद्म [mn]
पद्मपलाशाक्षीं
पलाश [n]
पद्मपलाशाक्षीं
अक्ष [adj]
मन्मथस्य
मन्मथ [m]
रतिं
रति [f]
यथा
यथा [ind]
इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव । भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम् ॥
iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva | bhūmau sutanumāsīnāṃ niyatāmiva tāpasīm ||
English Translation
She had eyes resembling lotus petals and was like the beloved wife of Manmatha-Rati and was adorable to the whole creation like the rays of the full-moon. That one having a graceful person was seated on the earth like a female ascetic having her senses restrained. And she was sighing again and again like the timid daughterin-law of the lord of serpents.* *The epithet has a special significance because through her the destruction of the race of Raksasas was brought about.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इष्टां
इष् [1. P.]
सर्वस्य
सर्व [pron]
जगतः
जगन्त् [n]
पूर्णचन्द्रप्रभाम्
पूर्ण [adj]
पूर्णचन्द्रप्रभाम्
चन्द्र [m]
पूर्णचन्द्रप्रभाम्
प्रभा [f]
इव
इव [ind]
भूमौ
भूमि [f]
सुतनुम्
सुतनु [f]
आसीनां
आस् [4. P.]
नियताम्
नियम् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
तापसीम्
तापसी [f]
निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव । शोकजालेन महता विततेन न राजतीम् ॥
niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūmiva | śokajālena mahatā vitatena na rājatīm ||
English Translation
The timid lady was hissing (sighing) like the consort of the serpent king, who being caught in a widespread cobweb of grief was looking gloomy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निःश्वासबहुलां
निःश्वास [m]
निःश्वासबहुलां
बहुल [adj]
भीरुं
भीरु [adj]
भुजगेन्द्रवधूम्
भुजग [m]
भुजगेन्द्रवधूम्
इन्द्र [m]
भुजगेन्द्रवधूम्
वधू [f]
इव
इव [ind]
शोकजालेन
शोक [m]
शोकजालेन
जाल [n]
महता
महत् [adj]
विततेन
वितन् [8. Ā.]
न
न [ind]
राजतीम्
राज् [2. P.]