अथ चतुर्थोऽध्यायः
atha caturtho'dhyāyaḥ
एवं तु पूजनं कृत्वा मया प्रोक्तः पितामहः ।आज्ञापय प्रभो क्षिप्रं कः प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥
evaṃ tu pūjanaṃ kṛtvā mayā proktaḥ pitāmahaḥ ।ājñāpaya prabho kṣipraṃ kaḥ prayogaḥ prayujyatām ॥
ततोऽस्म्युक्तो भगवता योजयामृतमन्थनम् ।एतदुत्साहजननं सुरप्रीतिकरं तथा ॥
tato'smyukto bhagavatā yojayāmṛtamanthanam ।etadutsāhajananaṃ suraprītikaraṃ tathā ॥
योऽयं समवकारस्तु धर्मकामार्थसाधकः । मया प्राग्ग्रथितो विद्वन्स प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥
yo'yaṃ samavakārastu dharmakāmārthasādhakaḥ । mayā prāggrathito vidvansa prayogaḥ prayujyatām ॥
तस्मिन्समवकारे तु प्रयुक्ते देवदानवाः । हृष्टाः समभवन्सर्वे कर्मभावानुदर्शनात् ॥
tasminsamavakāre tu prayukte devadānavāḥ । hṛṣṭāḥ samabhavansarve karmabhāvānudarśanāt ॥
कस्यचित्वथ कालस्य मामाहाम्बुजसम्भवः । नाट्यं सन्दर्शयामोऽद्य त्रिनेत्राय महात्मने ॥
kasyacitvatha kālasya māmāhāmbujasambhavaḥ । nāṭyaṃ sandarśayāmo'dya trinetrāya mahātmane ॥
ततः सार्धं सुरैर्गत्वा वृषभाङ्कनिवेशनम् । समभ्यर्च्य शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः ॥
tataḥ sārdhaṃ surairgatvā vṛṣabhāṅkaniveśanam । samabhyarcya śivaṃ paścāduvācedaṃ pitāmahaḥ ॥
मया समवाकरस्तु योऽयं सृष्टः सुरोत्तम । श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥
mayā samavākarastu yo'yaṃ sṛṣṭaḥ surottama । śravaṇe darśane cāsya prasādaṃ kartumarhasi ॥
पश्याम इति देवेशो द्रुहिणं वाक्यमब्रवीत् । ततो मामाह भगवान्सज्जो भव महामते ॥
paśyāma iti deveśo druhiṇaṃ vākyamabravīt । tato māmāha bhagavānsajjo bhava mahāmate ॥
ततो हिमवतः पृष्ठे नानानागसमाकुले । बहुभूतगणाकीर्णे रम्यकन्दरनिर्ज़्हरे ॥
tato himavataḥ pṛṣṭhe nānānāgasamākule । bahubhūtagaṇākīrṇe ramyakandaranirज़्hare ॥
पूर्वरङ्गः कृतः पूर्वं तत्रायं द्विजसत्तमाः । तथा त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥
pūrvaraṅgaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ tatrāyaṃ dvijasattamāḥ । tathā tripuradāhaśca ḍimasaṃjñaḥ prayojitaḥ ॥
ततो भूतगणा हृष्टाः कर्नभावानुकीर्तनात् । महादेवश्च सुप्रीतः पितामहमथाब्रवीत् ॥
tato bhūtagaṇā hṛṣṭāḥ karnabhāvānukīrtanāt । mahādevaśca suprītaḥ pitāmahamathābravīt ॥
अहो नाट्यमिदं सम्यक्त्वया सृष्टं महामते । यशस्यं च शुभार्थं च पुण्यं बुद्धिविवर्धनम् ॥
aho nāṭyamidaṃ samyaktvayā sṛṣṭaṃ mahāmate । yaśasyaṃ ca śubhārthaṃ ca puṇyaṃ buddhivivardhanam ॥
मयापीदं स्मृतं नृत्यं सन्ध्याकालेषु नृत्यता । नानाकरणसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम् ॥
mayāpīdaṃ smṛtaṃ nṛtyaṃ sandhyākāleṣu nṛtyatā । nānākaraṇasaṃyuktairaṅgahārairvibhūṣitam ॥
पूर्वरङ्गविधावस्मिंस्त्वया सम्यक्प्रयोज्यताम् । वर्धमानकयोगेषु गीतेष्वासारितेषु च ॥
pūrvaraṅgavidhāvasmiṃstvayā samyakprayojyatām । vardhamānakayogeṣu gīteṣvāsāriteṣu ca ॥
महागीतेषु चैवार्थान्सम्यगेवाभिनेष्यसि । यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः ॥
mahāgīteṣu caivārthānsamyagevābhineṣyasi । yaścāyaṃ pūrvaraṅgastu tvayā śuddhaḥ prayojitaḥ ॥
एभिर्विमिश्रितश्चायं चित्रो नाम भविष्यति । श्रुत्वा महेश्वरवचः प्रत्युक्तस्तु स्वयंभुवा ॥
ebhirvimiśritaścāyaṃ citro nāma bhaviṣyati । śrutvā maheśvaravacaḥ pratyuktastu svayaṃbhuvā ॥
प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व सुरसत्तम । ततस्तण्डुं समाहूय प्रोक्तवान्भुवनेश्वरः ॥
prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva surasattama । tatastaṇḍuṃ samāhūya proktavānbhuvaneśvaraḥ ॥
प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व भरताय वै । ततो ये तण्डुना प्रोक्तास्त्वङ्गहारा महात्मना ॥
prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva bharatāya vai । tato ye taṇḍunā proktāstvaṅgahārā mahātmanā ॥
तान्वः करणसंयुक्तान्व्याख्यास्यामि सरेचकान् । स्थिरहस्तोऽङ्गहारस्तु तथा पर्यस्तकः स्मृतः ॥
tānvaḥ karaṇasaṃyuktānvyākhyāsyāmi sarecakān । sthirahasto'ṅgahārastu tathā paryastakaḥ smṛtaḥ ॥
सूचिविद्धस्तथा चैव ह्यपविद्धस्तथैव च ।आक्षिप्तकोऽथ विज्ञेयस्तथा चोद्धट्टितः स्मृतः ॥
sūcividdhastathā caiva hyapaviddhastathaiva ca ।ākṣiptako'tha vijñeyastathā coddhaṭṭitaḥ smṛtaḥ ॥
विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तस्तथा चैवापराजितः । विष्कम्भापसृतश्चैअव मत्ताक्रीडस्तथैव च ॥
viṣkambhaścaiva samproktastathā caivāparājitaḥ । viṣkambhāpasṛtaścaiava mattākrīḍastathaiva ca ॥
स्वस्तिको रेचितश्चैव पार्श्वस्वस्तिक एव च । वृश्चिकापसृतः प्रोक्तो भ्रमरश्च तथापरः ॥
svastiko recitaścaiva pārśvasvastika eva ca । vṛścikāpasṛtaḥ prokto bhramaraśca tathāparaḥ ॥
मत्तस्खलितकश्चैव मदाद्विलसितस्तथा । गतिमण्डलको ज्ञेयः परिच्छिन्नस्तथैव च ॥
mattaskhalitakaścaiva madādvilasitastathā । gatimaṇḍalako jñeyaḥ paricchinnastathaiva ca ॥
परिवृत्तचितोऽथ स्यात्तथा वैशाखरेचितः । परावृत्तोऽथ विज्ञेयस्तथा चैवाप्यलातकः ॥
parivṛttacito'tha syāttathā vaiśākharecitaḥ । parāvṛtto'tha vijñeyastathā caivāpyalātakaḥ ॥
पार्श्वच्छेदोऽथ सम्प्रोक्तो विद्युद्भ्रान्तस्तथैव च ।ऊरूद्वृत्तस्तथा चैव स्यादालीढस्तथैव च ॥
pārśvacchedo'tha samprokto vidyudbhrāntastathaiva ca ।ūrūdvṛttastathā caiva syādālīḍhastathaiva ca ॥
रेचितश्चापि विज्ञेयस्तथैवाच्छुरितः स्मृतः ।आक्षिप्तरेचितश्चैव सम्भ्रान्तश्च तथापरः ॥
recitaścāpi vijñeyastathaivācchuritaḥ smṛtaḥ ।ākṣiptarecitaścaiva sambhrāntaśca tathāparaḥ ॥
अपसर्पस्तु विज्ञेयस्तथा चार्धनिकुट्टकः । द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता अङ्गहारास्तु नामतः ॥
apasarpastu vijñeyastathā cārdhanikuṭṭakaḥ । dvātriṃśadete samproktā aṅgahārāstu nāmataḥ ॥
एतेषां तु प्रवक्ष्यामि प्रयोगं करणाश्रयम् । हस्तपादप्रचारश्च यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः ॥
eteṣāṃ tu pravakṣyāmi prayogaṃ karaṇāśrayam । hastapādapracāraśca yathā yojyaḥ prayoktṛbhiḥ ॥
अङ्गहारेषु वक्ष्यामि करणेषु च वै द्विजाः । सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः करणैर्यतः ॥
aṅgahāreṣu vakṣyāmi karaṇeṣu ca vai dvijāḥ । sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ niṣpattiḥ karaṇairyataḥ ॥