Canonical Ref: KS 4.41
Metrical Form: वियोगिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
अभिलाषमुदीरितेन्द्रियः स्वसुतायामकरोत्प्रजापतिः । अथ तेन निगृह्य विक्रियामभिशप्तः फलमेतदन्वभूत् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
अभिलाषेति ॥ उदीरितेन्द्रियः प्रेरितेन्द्रियः स्मरेणेति शेषः । प्रजापतिर्ब्रह्मा स्वसुतायां सरस्वत्यामभिलाषमनुरागमकरोत् । अथ तेन प्रजापतिना विक्रियामिन्द्रियविकारं निगृह्य निरुद्याभिशप्तः सन् । एतत् फलं दाहात्मकं स्वकर्मफलमन्वभूत्
अन्वयः:
उदीरितेन्द्रियः प्रजापतिः स्वसुतायाम् अभिलाषम् अकरोत् । अथ तेन विक्रियां निगृह्य अभिशप्तः (सन्) एतत् फलम् अन्वभूत् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
अभिलाषम्
Lemma: अभिलाष
POS: m
उदीरितेन्द्रियः
Lemma: उदीरय्
POS: 10. P.
उदीरितेन्द्रियः
Lemma: इन्द्रिय
POS: n
स्वसुतायाम्
Lemma: स्व
POS: adj
स्वसुतायाम्
Lemma: सुता
POS: f
अकरोत्
Lemma: कृ
POS: 2. Ā. • Verb: अकरोत्
प्रजापतिः
Lemma: प्रजापति
POS: m
अथ
Lemma: अथ
POS: ind
तेन
Lemma: तद्
POS: pron
निगृह्य
Lemma: निग्रह्
POS: 9. Ā.
विक्रियाम्
Lemma: विक्रिया
POS: f
अभिशप्तः
Lemma: अभिशप्
POS: 1. P.
फलम्
Lemma: फल
POS: n
एतद्
Lemma: एतद्
POS: pron
अन्वभूत्
Lemma: अनुभू
POS: 1. Ā. • Verb: अन्वभूत्
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.41. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.