Canonical Ref: KS 4.42
Metrical Form: वियोगिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
परिणेष्यति पार्वतीं यदा तपसा तत्प्रवणीकृतो हरः । उपलब्धसुखस्तदा स्मरं वपुषा स्वेन नियोजयिष्यति ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
परिणेष्यतीति ॥ इतीति च । धर्मेण धर्माख्यप्रजापतिना याचितः प्रार्थितः स भगवान्ब्रह्मा । तपसा कारणेन तस्यां पार्वत्यां प्रवणीकृतोऽभिमुखीकृतो हरः शिवो यदा पार्वतीं परिणेष्यत्युद्वक्ष्यति तदोपलब्धसुखः प्राप्तनन्दः सन् । स्मरं कामं स्वेन वपुषा नियोजयिष्यति । इत्येवं स्मरशापस्यावधिदामवसानदायिनीं सरस्वती वाचं चाह । एवं शापावधिमप्युक्तवानित्यर्थः । ननु तथा क्रुद्धस्य कथमीदृशी शान्तिरत आह-वशिनो जितेन्द्रियाश्चाम्बुधराश्चाशनेरमृतस्य चेत्युभयोर्योनयः प्रभवः वशिपक्षेऽशन्यमृतशब्दौ कोपप्रसादपरौ । अन्यत्र वैद्युताग्न्युदकपरौ । युग्मकम् ॥ ४.४२ - ४३ ॥
अन्वयः:
धर्मयाचितः स `तपसा तत्प्रवणीकृतो हरो यदा पार्वतीं परिणेष्यति, तदा उपलब्धसुखः (सन्) स्मरं स्वेन वपुषा नियोजयिष्यति` इति स्मरशापाऽवधिदां सरस्वतीम् आह । वशिनः अम्बुधराश्च अशने अमृतस्य उभयोश्च योनयः ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
परिणेष्यति
Lemma: परिणी
POS: 2. P. • Verb: परिणेष्यति
पार्वतीं
Lemma: पार्वती
POS: f
यदा
Lemma: यदा
POS: ind
तपसा
Lemma: तपस्
POS: n
तत्प्रवणीकृतो
Lemma: तद्
POS: pron
तत्प्रवणीकृतो
Lemma: प्रवणीकृ
POS: 8. P.
हरः
Lemma: हर
POS: m
उपलब्धसुखस्
Lemma: उपलभ्
POS: 1. P.
उपलब्धसुखस्
Lemma: सुख
POS: n
तदा
Lemma: तदा
POS: ind
स्मरं
Lemma: स्मर
POS: m
वपुषा
Lemma: वपुस्
POS: n
स्वेन
Lemma: स्व
POS: adj
नियोजयिष्यति
Lemma: नियोजय्
POS: 10. Ā. • Verb: नियोजयिष्यति
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.42. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.