Canonical Ref: KS 4.40
Metrical Form: वियोगिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
कुसुमायुधपत्नि दुर्लभस्तव भर्ता न चिराद्भविष्यति । शृणु येन स कर्मणा गतः शलभत्वं हरलोचनार्चिषि ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
कुसुमेति ॥ हे कुसुमायुधपत्नि रते ! तव भर्ता चिराच्चिरं दुर्लभो न भविष्यति । किंत्वचिरमेव सुलभो भविष्यतीत्यर्थः । किंच श्रृणु । तत्कर्मेति शेषः । येन कर्मणा स ते भर्त्ता हरलोचनस्यार्चिर्ज्वाला । `ज्वाला भासो न पुंस्यर्चिः` इत्यमरः (अ.को.2|5|31) । तस्मिञ्शलभत्वं पतङ्गत्वं गतः । `समौ पतङ्गशलभौ` इत्यमरः
अन्वयः:
हे कुसुमायुधपत्नि ! तव भर्ता चिरात् दुर्लभो न भविष्यति । श्रृणु, येन कर्मणा स हरलोचनाऽर्चिषि शलभत्वं गतः ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
कुसुमायुधपत्नि
Lemma: कुसुमायुध
POS: m
कुसुमायुधपत्नि
Lemma: पत्नी
POS: f
दुर्लभस्
Lemma: दुर्लभ
POS: adj
तव
Lemma: त्वद्
POS: pron
भर्ता
Lemma: भर्तृ
POS: m
न
Lemma: न
POS: ind
चिराद्
Lemma: चिरात्
POS: ind
भविष्यति
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: भविष्यति
शृणु
Lemma: श्रु
POS: 4. P. • Verb: शृणु
येन
Lemma: यद्
POS: pron
स
Lemma: तद्
POS: pron
कर्मणा
Lemma: कर्मन्
POS: n
गतः
Lemma: गम्
POS: 6. Ā.
शलभत्वं
Lemma: शलभ
POS: m
शलभत्वं
Lemma: त्व
POS: n
हरलोचनार्चिषि
Lemma: हर
POS: m
हरलोचनार्चिषि
Lemma: लोचन
POS: n
हरलोचनार्चिषि
Lemma: अर्चिस्
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.40. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.