Canonical Ref: KS 4.45
Metrical Form: वसन्ततिलका
Sanskrit (Devanāgarī)
इत्थं रतेः किमपि भूतमदृश्यरूपं मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् । तत्प्रत्ययाच्च कुसुमायुधबन्धुरेनामाश्वासयत्सुचरितार्थपदैर्वचोभिः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
इत्थमिति ॥ इत्थमनेन प्रकारेणादृश्यरुपं किमपि भूतं कश्चित्प्राणी । `युक्तेक्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतोते समे त्रिषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|102) । रतेर्मदनदाराणां मरणव्यवसायबुद्धिं मरणोद्योगबुद्धिं मन्दीचकार । निवारयामासेत्यर्थः । `मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः` इत्यमरः (अ.को.3|3|102) । अथ कुसुमायुधबन्धुर्वसन्तश्च तत्प्रत्ययात्तस्मिन्भूते विश्वासात् । `प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|102) । एनां रतिं सुष्ठु चरितार्थानि पदानि येषां तैर्वचोभिर्वाक्यैराश्वासयत् । सर्वथा ते देवताप्रसादात्प्रियसंगमो भविष्यतीत्यादिवचनैरस्या दुःखमपाचकारेत्यर्थः
अन्वयः:
इत्थम् अदृश्यरुपं किमपि भूतं रतेः मरणव्यवसायबुद्धिं मन्दीचकार । अथ कुसुमायुधबन्धुः तत्प्रत्ययात् एनां सुचरिताऽर्थपदैः वचोभिः आश्वासयत् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
इत्थं
Lemma: इत्थम्
POS: ind
रतेः
Lemma: रति
POS: f
किमपि
Lemma: क
POS: pron
किमपि
Lemma: अपि
POS: ind
भूतम्
Lemma: भूत
POS: mn
अदृश्यरूपं
Lemma: अदृश्य
POS: adj
अदृश्यरूपं
Lemma: रूप
POS: n
मन्दीचकार
Lemma: मन्दीकृ
POS: 8. Ā. • Verb: मन्दीचकार
मरणव्यवसायबुद्धिम्
Lemma: मरण
POS: n
मरणव्यवसायबुद्धिम्
Lemma: व्यवसाय
POS: m
मरणव्यवसायबुद्धिम्
Lemma: बुद्धि
POS: f
तत्प्रत्ययाच्
Lemma: तद्
POS: pron
तत्प्रत्ययाच्
Lemma: प्रत्यय
POS: m
च
Lemma: च
POS: ind
कुसुमायुधबन्धुर्
Lemma: कुसुमायुध
POS: m
कुसुमायुधबन्धुर्
Lemma: बन्धु
POS: m
एनाम्
Lemma: एनद्
POS: pron
आश्वासयत्
Lemma: आश्वासय्
POS: 10. Ā. • Verb: आश्वासयत्
सुचरितार्थपदैर्
Lemma: सु
POS: ind
सुचरितार्थपदैर्
Lemma: चरित
POS: n
सुचरितार्थपदैर्
Lemma: अर्थ
POS: mn
सुचरितार्थपदैर्
Lemma: पद
POS: mn
वचोभिः
Lemma: वचस्
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.45. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.