Canonical Ref: KS 4.43
Metrical Form: वियोगिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
इति चाह स धर्मयाचितः स्मरशापावधिदां सरस्वतीम् । अशनेरमृतस्य चोभयोर्वशिनश्चाम्बुधराश्च योनयः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
परिणेष्यतीति ॥ इतीति च । धर्मेण धर्माख्यप्रजापतिना याचितः प्रार्थितः स भगवान्ब्रह्मा । तपसा कारणेन तस्यां पार्वत्यां प्रवणीकृतोऽभिमुखीकृतो हरः शिवो यदा पार्वतीं परिणेष्यत्युद्वक्ष्यति तदोपलब्धसुखः प्राप्तनन्दः सन् । स्मरं कामं स्वेन वपुषा नियोजयिष्यति । इत्येवं स्मरशापस्यावधिदामवसानदायिनीं सरस्वती वाचं चाह । एवं शापावधिमप्युक्तवानित्यर्थः । ननु तथा क्रुद्धस्य कथमीदृशी शान्तिरत आह-वशिनो जितेन्द्रियाश्चाम्बुधराश्चाशनेरमृतस्य चेत्युभयोर्योनयः प्रभवः वशिपक्षेऽशन्यमृतशब्दौ कोपप्रसादपरौ । अन्यत्र वैद्युताग्न्युदकपरौ । युग्मकम् ॥ ४.४२ - ४३ ॥
अन्वयः:
धर्मयाचितः स `तपसा तत्प्रवणीकृतो हरो यदा पार्वतीं परिणेष्यति, तदा उपलब्धसुखः (सन्) स्मरं स्वेन वपुषा नियोजयिष्यति` इति स्मरशापाऽवधिदां सरस्वतीम् आह । वशिनः अम्बुधराश्च अशने अमृतस्य उभयोश्च योनयः ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
इति
Lemma: इति
POS: ind
चाह
Lemma: च
POS: ind
चाह
Lemma: अह्
POS: 1. P. • Verb: आह
स
Lemma: तद्
POS: pron
धर्मयाचितः
Lemma: धर्म
POS: mn
धर्मयाचितः
Lemma: याच्
POS: 1. Ā.
स्मरशापावधिदां
Lemma: स्मर
POS: m
स्मरशापावधिदां
Lemma: शाप
POS: m
स्मरशापावधिदां
Lemma: अवधि
POS: m
स्मरशापावधिदां
Lemma: द
POS: adj
सरस्वतीम्
Lemma: सरस्वती
POS: f
अशनेर्
Lemma: अशनि
POS: mf
अमृतस्य
Lemma: अमृत
POS: n
चोभयोर्
Lemma: च
POS: ind
चोभयोर्
Lemma: उभय
POS: adj
वशिनश्
Lemma: वशिन्
POS: adj
चाम्बुधराश्
Lemma: च
POS: ind
चाम्बुधराश्
Lemma: अम्बुधर
POS: m
च
Lemma: च
POS: ind
योनयः
Lemma: योनि
POS: mf
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.43. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.