'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' (२.१.४८) इति ह्रस्वत्वं न प्राप्नोति।
समाहारस्यैकत्वात् द्विगुरेकवचनम् (२.४.९) इत्येतदपि वक्तव्यं भवति।
एवं तर्हि भावसाधनो भविष्यति समाहरणं समाहार इति।
अथ भावसाधनेन किमभिधीयते ?
यत् तदौत्तरार्ध्यम्।
कः पुनः पञ्चगवं, पञ्चपूलीत्यादौ गवादीनां समाहारः ?
यत् तद् आर्जनं, क्रयणं, भिक्षणम्, अपहरणम् वा।
यद्येवं विक्षिप्तेषु पूलेषु चरन्तीषु गोषु न सिध्यति।
तर्हि समभ्याशीकरणं समाहारः।
एवमपि पञ्चग्रामी, षण्णगरी इत्यादेरनुपपत्तिः।
किं कारणम्?
अभ्याशीकरणार्थे समाहारशब्दे समिति समन्तादित्यभिविधौ वर्त्तते, आङाभिमुख्ये, हरतिर्देशान्तरप्रापणे इति।
नावश्यं हरतिर्देशान्तरप्रापणे एव वर्त्तते। किं तर्हि ? सादृश्येऽपि, मातुरनुहरति पितुरनुहरतीति।
अथवा— 'पञ्चग्रामी, षण्णगरीति नेदमित्येवावतिष्ठते, अवश्ये ह्यसौ ततः किञ्चिदाकाङ्क्षति, क्रियां गुणं वा। यदाकाङ्क्षति तदेकं, स समाहार इति।
अयं तर्हि भावसाधने सति दोषः, पञ्चपूली आनीयतामिति द्रव्यस्यानयनं न प्राप्नोति।
नैष दोषः। तद् यथा 'गौरनुबन्ध्यः' 'अजोऽग्नीषोमीय' इति जातौ चोदितायां तत्राऽसंभवादालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि द्रव्ये भवन्ति इहापि भावानयनस्यासंभवाद् द्रव्यस्थानयनं भविष्यति।
अव्यतिरेकाद् वा। न हि समूहिभ्यः समाहारलक्षणः समूहो व्यतिरिक्तो भवति। एवं तर्हि बहुमातङ्गमिति समाहारे एष दोषो भवति— 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यत' इति पञ्चपूलीतिवद् ईकारान्तत्वं प्राप्नोति। न वाऽयं पात्रादिषु पठ्यते, येन 'चतुष्पात्र—त्रिभुवनादिवत् तन्निषेधो भविष्यति; नाप्याबन्तो येन 'पञ्चखट्वी पञ्चखट्वम्' इत्यादिवद् विकल्पोऽवकल्पेत।
ननु द्विगावपीकारो न दृश्यते यथा एकपुत्रः एकभिक्षेति।
नायं द्विगुः।
किन्तर्हि? 'पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणे—(२.१.४९) त्यादिना कर्म्मधारयः। किं च भोः। संख्यापूर्वोऽपि द्विगुर्न भवति ?
वाढम्, तस्य तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारेष्वेव भावात्। न चेह तद्धितार्थ उत्तरपदं वा विद्यते, न चैकस्य समाहारः संभवति।
यदा तु सामर्थ्यातिशयादेकस्मिन्नपि समूहारोपणम्, तदा, भवत्येव, यथा— 'एकापूपी एकशाटीति। किं पुनर्द्विगुसंज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोर्भवति ? एवं तावत्। एतर्हीतरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः।
कथमितरेतराश्रयत्वम्?
द्विगुनिमित्ते प्रत्ययोत्तरपदे, प्रत्ययोत्तरपदनिमित्ता च द्विगुसंज्ञेति।
एवं तर्हि 'अर्थ' इति वक्ष्यामि
अर्थे चेत् तद्धितानुत्पत्तिर्बहुव्रीहिवत्। तत्र यथा 'चित्रगुः शबलगुः' इति बहुव्रीहिणोक्त— त्वान्मत्वर्थस्य मत्वर्थीयो न भवति, एवं द्वैमातुरः पाञ्चनापितिः' इत्यादौ तद्धितार्थस्य द्विगुनोक्तत्वात् तद्धितोत्पत्तिर्न प्राप्नोति।
यथेच्छसि तथाऽस्तु। अस्तु तावत् प्रत्ययोत्तरपदयोरिति।
ननूक्तमितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिरिति, नैष दोषः, नेदं तुल्यमन्यैरितरेतराश्रयैः, शब्दनित्यत्वात्।
ननु च न संज्ञा नित्या।
किं तर्हि? शब्दः।