आचार्यश्चिदिदं ब्रूयात् इति (निरुक्तम् १.४.१२)
(२.३ विषादार्थकाः)
ही, ई, हा, हन्त, बत, नाम, भोः, कष्टमिति विषादार्थाः।
यथा—ही महीशो दृश्यते,
ई ईदृशः संसारः, (गर. १.९ तिलकः)
हा प्रिये जानकि!, (उराच. ३.९)
निराश्रया हन्त हता मनस्विता, (किराता. १.४३)
अहो बत महत् कष्टम्, (मभार. वन. २.६४, गीता—१)
क्व नाम गमिष्यसि,
भोः श्रान्तोऽसि,
कष्टं भोः कष्टम्, (मवीच. ३.४१, मामा. ९.२०) इति।
(२.४ हर्षार्थाः)
दिष्ट्या, हन्त, बत, बट्, बाट्, कत्, कथम्, कच्चिदिति हर्षार्थाः।
यथा— दिष्ट्या न मृतोऽसि सखे!,
हन्त जीविताः स्मः,
सैवेयं बत मे प्रिया,
बड् महान् असि सूर्य, (ऋवे. ८.१०१.१२)
बाट् ताभ्यः स्वाहा, (शुय. १८.४०)
कद् रुद्राय प्रचेतसे, (ऋवे. १.४३.१)
कथं वत्सो मे रामभद्रः,
कच्चिज्जीवति पार्वती इति (काशिका ८.१.६०, ६१, १०६)
(२.५ ईर्ष्यार्थाः)
ह, अह, प्रत्युत, परम, किन्तु 'अपि नाम' 'यदिनामे'—तीर्ष्यार्थाः।
यथा— स्वयं हौदनं भुङ्क्ते ३,
उपाध्यायं सक्तून् पाययति,
स्वयमह स्थेन याति ३,
उपाध्यायं पदातिं गमयति,
प्रत्युत मामुपालभसे,
देवो भवान् परं भृङ्गिरिटिः,
विद्वानसि किन्तु कितवः,