उष्ट्रशब्देनेह उष्ट्रमुखमभिधीयते, अवयवेऽप्यवयविवद् उपचारो द्रष्टव्य इति। केशचूडः, सुवर्णालङ्कारः, इत्येतयोस्तु केशसंघाते केशशब्दो वर्त्तते, सुवर्णविकारे तु सुवर्णशब्द, कारणे कार्योपचारात्।
'चन्द्रशेखरः, शूलपाणिः' इत्यत्र चन्द्रशूलोपलक्षितौ शेखरपाणी चन्द्रशूल— शब्दाभिधेयौ। यथा 'कुन्तान् प्रवेशय यष्टीः प्रवेशये' ति।
'कण्ठेकाल उरसिलोमा' इत्येतयोस्तु कण्ठे स्थितः काल अस्य, उरसि जातानि लोमान्यस्ये—ति पदान्तरम् अध्याह्रियते; यथा द्वारं द्वारमित्युक्ते अपाव्रियतां संव्रियतां वेति। एतेन सुबधिकारेऽस्तिक्षीरेत्युपसंख्यानम् (२.२.२४ वा., मभा.)
अव्ययानां बहुव्रीहिर्वक्तव्यः, ( " )
सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च ( " )
समुदायविकारषष्ठ्याश्च ( " )
प्रादिभ्यो धातुजस्य वा ( " )
इत्यपि न भवति। ( " )
ननु परिगणनार्थमप्येतदवश्यं वक्तव्यम्,
नैवम्, क्रियमाणेऽपि हि परिगणने यत्राभ़िधानं नास्ति न तत्र समानाधिकरणानामपि बहुव्रीहिः, तद्यथा पञ्च भुक्तवन्तोऽस्येति। (मभा. २.२.२४ वा. १०, १६)
एवं तर्हि मत्वर्थग्रहणं करिष्यते—' समानाधिकरणानां मत्वर्थ बहुव्रीहिर्भवतीति; तथाऽपि ऊढो रथोऽनेन ऊढरथोऽनड्वान्, दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशो यदन्तरालं सा दक्षिणपूर्वा, पुत्रेण सह सपुत्रः, केशेषु केशेषु च गृहीत्वा प्रवृत्तं युद्धं केशाकेशि, दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहृत्य दण्डादण्डि, त्रिर्दशैते त्रिदशाः, इत्येवमादिभिरव्याप्तिरेव।
तस्मात् सुदूरमपि गत्वाऽभिधानमेवाश्रयितव्यम्। अभिधानलक्षणा हि कृत्तद्धितसमासा इति कृतं परिगणनेन।
अथ त्रिदशा इति कोऽस्य विग्रहः ?
त्रिर्दशैते त्रिदशा इति। संख्यासमासे सुजन्तस्य संख्येत्यप्रसिद्धिः' इति (२.२.२५ वार्त्तिक—१) न हि अत्कारान्ता संख्याऽस्ति।
अस्तु तर्हि अयमेव विग्रहः— 'त्रिर्दशैते त्रिदशा' इति। ननु चोक्तं संख्यासमासे सुजन्तस्य संख्येत्यप्रसिद्धिरिति, नैष दोषः, सुजन्तस्य संख्येत्यप्रसिद्धिः, न चाऽत्र समासे सुजन्तं पश्यामः।
किं तर्हि ?
वाक्ये सुच् दृश्यते, समासे तु न दृश्यते ?
अभिहितत्वात्,
अभिहितः सुजर्थः।
केन ?
समासेन। किं च भोः सुजर्थे समास उच्यते ?
नैवम्, सामर्थ्यादिह सुजर्थो गम्यते।
कथम् ?
यावता संख्या संख्यया संख्यायते, स च क्रियाभ्यावृत्त्यर्थ उक्तः समासेनेति कृत्वा सुज् न भविष्यति।
प्रकृतिः प्रातिपदिकरूपाऽप्येषोपदर्शिता।
स्वरूपं प्रत्ययादीनां पृथक् पृथगथोच्यते ॥ ४९ ॥
(२. प्रत्ययः)
तत्र प्रतीयतेऽनेनार्थ इति प्रत्ययः।
स त्रिधा १. धातुप्रत्ययः २. प्रत्ययप्रत्ययः ३. प्रातिपदिकप्रत्यय इति। तेषु— (१. धातुप्रत्ययाः—)
सनादयः, तिबादयः, तुमुनादयः, तव्यादयः, ण्वुलादयः, उणादयश्चेति धातुप्रत्ययभेदाः। तत्र—