Canonical Ref: KS 8.18
Metrical Form: रथोद्धता
Sanskrit (Devanāgarī)
दष्टमुक्तमधरोष्ठमाम्बिका वेदनाविधुतहस्तपल्लवा । शीतलेन निरवापयत्क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिनः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
दष्टमिति । अम्बिका पार्वती दष्टश्चासौ मुक्तश्च तं दष्टमुक्तम् । `पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन` (पा.2|1|49) इत्यनेन समासः । अधरोष्ठं वेदनया विधुतौ कम्पितौ हस्तपल्लवौ पाणिपल्लवौ यस्याः सा तथोक्ता सती शीतलेन शूलिनो मौलिचन्द्रशकलेन क्षणं निरवापयत् । शीतलोपचारेण निर्व्यथमकरोदिति विश्रम्भोक्तिः । निर्वातेर्धातोर्ण्यन्तात् `अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ` (पा.7|3|36) इत्यनेन पुगागमः । अत्राधरपीडनात्सुखेऽपि दुःखवदुपचारात्कुट्टिमनामानुभाव उक्तः । तदुक्तम्- (केशाधरादिसंग्रहणे मोदमानापि मानसे । दुःखितेव बहिः कुप्येतत्कुट्टिमम्)
अन्वयः:
अम्बिका दष्टमुक्तम् अधरोष्ठं वेदनाविधुतहस्तपल्लवा (सती) शूलिनो मौलिचन्द्रशकलेन क्षणं निरवापयत् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
दष्टमुक्तम्
Lemma: दंश्
POS: 1. Ā.
दष्टमुक्तम्
Lemma: मुच्
POS: 6. Ā.
अधरोष्ठम्
Lemma: अधरोष्ठ
POS: m
वेदनाविधुतहस्तपल्लवा
Lemma: वेदना
POS: f
वेदनाविधुतहस्तपल्लवा
Lemma: विधू
POS: 6. P.
वेदनाविधुतहस्तपल्लवा
Lemma: हस्त
POS: mn
वेदनाविधुतहस्तपल्लवा
Lemma: पल्लव
POS: mn
शीतलेन
Lemma: शीतल
POS: adj
निरवापयत्
Lemma: निर्वापय्
POS: 10. P. • Verb: निरवापयत्
क्षणं
Lemma: क्षण
POS: m
मौलिचन्द्रशकलेन
Lemma: मौलि
POS: mf
मौलिचन्द्रशकलेन
Lemma: चन्द्र
POS: m
मौलिचन्द्रशकलेन
Lemma: शकल
POS: mn
शूलिनः
Lemma: शूलिन्
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 8.18. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.