Canonical Ref: KS 5.57
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
त्रिभागशेषासु निशासु च क्षणम्निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत । क्व नीलकण्ठ व्रजसीत्यलक्ष्यवागसत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
त्रिभागेति । किंचेति चार्थः । शिष्यत इति शेषः । कर्मणि घञ् । त्रिभ्यो भागेभ्यः शेषास्वशिष्टासु । यद्वा रात्रेस्त्रियामत्वेन प्रसिद्धत्वात्तृतीयो भागास्त्रिभागः । संख्याशब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वमिष्यते । यथा `शतांशः` `सहस्रांशः` इति । त्रिभागः शेषो यासां तासु निशासु क्षणं क्षणमात्रं नेत्रे निमील्य मीलयित्वा सहसा सद्यः । हे नीलकण्ठ ! क्व व्हजसि कुत्र गच्छसीत्यलक्ष्या निर्विषया वाग्वचनं यस्याः सा तथोक्ता तथासत्ये मिथ्याभूते कण्ठेऽर्पितं बाहुबन्धनं यस्याः सा तथा सती व्यबुध्यत विबुद्धवती । एतेन जागरोन्मादौ सूचितौ
अन्वयः:
त्रिभागशेषासु निशासु क्षणं नेत्रे निमील्य सहसा `हे नीलकण्ठ ! क्व व्रजसि` इति अलक्ष्यवाक् असत्यकण्ठाऽर्पितबाहुबन्धना (सती) व्यबुध्यत ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
त्रिभागशेषासु
Lemma: त्रि
POS: nr
त्रिभागशेषासु
Lemma: भाग
POS: m
त्रिभागशेषासु
Lemma: शेष
POS: mn
निशासु
Lemma: निशा
POS: f
च
Lemma: च
POS: ind
क्षणम्
Lemma: क्षण
POS: m
निमील्य
Lemma: निमीलय्
POS: 10. Ā.
नेत्रे
Lemma: नेत्र
POS: mn
सहसा
Lemma: सहसा
POS: ind
व्यबुध्यत
Lemma: विबुध्
POS: 4. P. • Verb: व्यबुध्यत
क्व
Lemma: क्व
POS: ind
नीलकण्ठ
Lemma: नीलकण्ठ
POS: m
व्रजसीत्य्
Lemma: व्रज्
POS: 1. Ā. • Verb: व्रजसि
व्रजसीत्य्
Lemma: इति
POS: ind
अलक्ष्यवाग्
Lemma: अलक्ष्य
POS: adj
अलक्ष्यवाग्
Lemma: वाच्
POS: f
असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना
Lemma: असत्य
POS: adj
असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना
Lemma: कण्ठ
POS: m
असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना
Lemma: अर्पय्
POS: 10. Ā.
असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना
Lemma: बाहु
POS: mf
असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना
Lemma: बन्धन
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.57. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.