Canonical Ref: KS 5.56
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
उपात्तवर्णे चरिते पिनाकिनः सबाष्पकण्ठस्खलितैः पदैरियम् । अनेकशः किन्नरराजकन्यका वनान्तसंगीतसखीररोदयत् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
उपातेति । पिनाकिनः शंभोश्चरिते त्रिपुरविजयादिचेष्टित उपात्तवर्णेप्रारब्धगीतक्रमे । `गीतक्रमेस्तुतौ वेदे वर्णशब्दः प्रयुज्यते` । इति हलायुधः । सबाष्पे गद्गदे कण्ठे स्खलितैर्विशीर्णैः पदैः सुप्तिङन्तरुपैः करणैः वनान्ते संगीतेन निमित्तेन सखीर्वयस्याः । किन्नरराजकन्यका अनेकशो बहुशोऽरोदयदश्रुमोक्षमकारयत् । हरचरितगानजनितमदनवेदनामेनां वीक्ष्यकिंनर्योऽपि रुरुदुरिति भावः । अत्र वर्णस्खलनलक्षणकार्योक्त्या पुनः पुनस्तत्कारणीभूतमूर्च्छावस्थाप्रादुर्भावो व्यज्यतेऽन्यथा सखीरोदनानुपपतेरिति । द्वादशावस्थापक्षे तु प्रलापावस्था च व्यज्यते । `प्रलापो गुणकीर्तनम्` इत्यालंकारिकाः
अन्वयः:
इयं पिनाकिनः चरिते उपात्तवर्णे सबाष्पकण्ठस्खलितैः पदैः वनाऽन्तसङ्गीतसखीः किन्नरराजकन्यकाः अनेकशः अरोदयत् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
उपात्तवर्णे
Lemma: उपदा
POS: 3. P.
उपात्तवर्णे
Lemma: वर्ण
POS: mn
चरिते
Lemma: चरित
POS: n
पिनाकिनः
Lemma: पिनाकिन्
POS: m
सबाष्पकण्ठस्खलितैः
Lemma: स
POS: ind
सबाष्पकण्ठस्खलितैः
Lemma: बाष्प
POS: mn
सबाष्पकण्ठस्खलितैः
Lemma: कण्ठ
POS: m
सबाष्पकण्ठस्खलितैः
Lemma: स्खल्
POS: 1. Ā.
पदैर्
Lemma: पद
POS: mn
इयम्
Lemma: इदम्
POS: pron
अनेकशः
Lemma: अनेकशस्
POS: ind
किन्नरराजकन्यका
Lemma: किंनर
POS: mn
किन्नरराजकन्यका
Lemma: राजन्
POS: m
किन्नरराजकन्यका
Lemma: कन्यका
POS: f
वनान्तसंगीतसखीर्
Lemma: वनान्त
POS: m
वनान्तसंगीतसखीर्
Lemma: संगीत
POS: n
वनान्तसंगीतसखीर्
Lemma: सखी
POS: f
अरोदयत्
Lemma: रोदय्
POS: 10. P. • Verb: अरोदयत्
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.56. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.