Canonical Ref: KS 5.52
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
सखी तदीया तमुवाच वर्णिनं निबोध साधो तव चेत्कुतूहलम् । यदर्थमम्भोजमिवोष्णवारणं कृतं तपःसाधनमेतया वपुः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
सखीति ॥ तस्याः पार्वत्या इयं तदीया सखी वयस्यातम् । `वर्णः प्रशस्तः` इति क्षीरस्वामी । सोऽस्यास्तीति वर्णी तं ब्रह्मचारिणम् । `वर्णाद्ब्रह्मचारिणि` (पा.5|2|134) इतीनिप्रत्ययः । उवाच ब्रूते स्म । किमिति । हे साधो विद्वन् ! तव कुतूहलं चेत् । श्रोतुमस्तीति शेषः । तर्हि निबोधावगच्छ । आकर्णयेत्यर्थः । `बुध अवगमने` इति धातोर्भौवादिकाल्लोट् । श्रोतव्यं किं तदाह-यस्मै लाभायेदं यदर्थम् । `अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता चेति वक्तव्यम् इति वार्तिकनियमात्क्रियाविशेषणम् । एतया पार्वत्याम्भोजं पद्ममुष्णवारणमातपत्रमिव वपुः शरीरं तपःसाधनं कृतम् । तपःप्रवृत्तिकारणमुच्यते श्रूयतामित्यर्थः
अन्वयः:
तदीया सखी तं वर्णिनम् उवाच-हे साधो ! तव कुतूहलं चेत् निबोध । यदर्थम् एतया अम्भोजम् उष्णवारणम् इव वपुः तपःसाधनं कृतम् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
सखी
Lemma: सखी
POS: f
तदीया
Lemma: तदीय
POS: adj
तम्
Lemma: तद्
POS: pron
उवाच
Lemma: वच्
POS: 2. P. • Verb: उवाच
वर्णिनं
Lemma: वर्णिन्
POS: adj
निबोध
Lemma: निबुध्
POS: 4. P. • Verb: निबोध
साधो
Lemma: साधु
POS: m
तव
Lemma: त्वद्
POS: pron
चेत्
Lemma: चेद्
POS: ind
कुतूहलम्
Lemma: कुतूहल
POS: n
यदर्थम्
Lemma: यद्
POS: pron
यदर्थम्
Lemma: अर्थ
POS: mn
अम्भोजम्
Lemma: अम्भोज
POS: n
इवोष्णवारणं
Lemma: इव
POS: ind
इवोष्णवारणं
Lemma: उष्ण
POS: mn
इवोष्णवारणं
Lemma: वारण
POS: adj
कृतं
Lemma: कृ
POS: 2. Ā.
तपःसाधनम्
Lemma: तपस्
POS: n
तपःसाधनम्
Lemma: साधन
POS: n
एतया
Lemma: एतद्
POS: pron
वपुः
Lemma: वपुस्
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.52. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.