Canonical Ref: KS 5.51
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
इति प्रविश्याभिहिता द्विजन्मना मनोगतं सा न शशाक शंसितुम् । अथो वयस्यां परिपार्श्ववर्तिनीं विवर्तितानञ्जननेत्रमैक्षत ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
इतीति । इतीत्थं द्विजन्मना द्विजेन प्रविश्यान्तर्गत्वा । आप्तवद्रहस्यमुद्भाव्येत्यर्थः । अभिहितोक्ता सा पार्वती मनोगतं हृदिस्थं वरं शंसितुं वक्तुं न शशाक समर्था नाभूत् । लज्जयेति शेषः । अथोऽनन्तरं परिपार्श्ववर्तिनीं वयस्यां सखीं विवर्तितं विचालितमनञ्जनं व्रतवशाद्वर्जितकज्जलं नेत्रं यस्मिन्कर्मणि तत्तथैक्षत नेत्रसंज्ञयैव प्रत्युत्तरं वाचयांचकारेत्यर्थः
अन्वयः:
इति द्विजन्मना प्रविश्य अभिहिता सा मनोगतं, शंसितुं न शशाक । अथो परिपार्श्ववर्तिनीं वयस्यां विवर्तितानञ्जननेत्रम् ऐक्षत ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
इति
Lemma: इति
POS: ind
प्रविश्याभिहिता
Lemma: प्रविश्
POS: 4. P.
प्रविश्याभिहिता
Lemma: अभिधा
POS: 3. Ā.
द्विजन्मना
Lemma: द्विजन्मन्
POS: djma
मनोगतं
Lemma: मनोगत
POS: n
सा
Lemma: तद्
POS: pron
न
Lemma: न
POS: ind
शशाक
Lemma: शक्
POS: 4. P. • Verb: शशाक
शंसितुम्
Lemma: शंस्
POS: 2. Ā.
अथो
Lemma: अथो
POS: ind
वयस्यां
Lemma: वयस्या
POS: f
परिपार्श्ववर्तिनीं
Lemma: परिपार्श्व
POS: adj
परिपार्श्ववर्तिनीं
Lemma: वर्तिन्
POS: adj
विवर्तितानञ्जननेत्रम्
Lemma: विवर्तय्
POS: 10. P.
विवर्तितानञ्जननेत्रम्
Lemma: अनञ्जन
POS: adj
विवर्तितानञ्जननेत्रम्
Lemma: नेत्र
POS: mn
ऐक्षत
Lemma: ईक्ष्
POS: 4. P. • Verb: ऐक्षत
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.51. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.