Canonical Ref: KS 5.45
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः । अथोपयन्तारमलं समाधिना न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
दिवमिति ॥ दिवं स्वर्गं प्रार्थयसे कामयसे यदि तर्हि श्रमस्तपश्चरणप्रयासो वृथा निष्फलः । यदि स्वर्गार्थं तप्यसे ततः श्रमं मा कार्षीः । तव पितुर्हिमवतः प्रदेशा देवभूमयः स्वर्गपदार्थाः इत्यर्थः । अथोपयन्तारं वरं प्रार्थयसे तर्हि समाधिना तपसालम् । न कर्तव्यमित्यर्थः । निषेध्यस्य निषेधं प्रति करणत्वात्तृतीया । तथाहि । रत्नं कर्तृ । नान्विष्यति न मृगयते । ग्रहीतारमिति शेषः । किंतु तद्रत्नं मृग्यते ग्रहीतृभिरिति शेषः । न हि वरार्थं त्वया तपसि वर्तितव्यं किंतु तेनैव त्वदर्थमिति भावः
अन्वयः:
दिवं प्रार्थयसे यदि (तर्हि) श्रमो वृथा । तव पितुः प्रदेशा देवभूमयः । अथ उपयन्तारं प्रार्थयसे यदि (तर्हि) समाधिना अलम् । हि रत्नं न अन्विष्यति तत् मृग्यते ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
दिवं
Lemma: दिव्
POS: m
यदि
Lemma: यदि
POS: ind
प्रार्थयसे
Lemma: प्रार्थय्
POS: Denom. Ā. • Verb: प्रार्थयसे
वृथा
Lemma: वृथा
POS: ind
श्रमः
Lemma: श्रम
POS: m
पितुः
Lemma: पितृ
POS: m
प्रदेशास्
Lemma: प्रदेश
POS: m
तव
Lemma: त्वद्
POS: pron
देवभूमयः
Lemma: देव
POS: m
देवभूमयः
Lemma: भूमि
POS: f
अथोपयन्तारम्
Lemma: अथ
POS: ind
अथोपयन्तारम्
Lemma: उपयन्तृ
POS: m
अलं
Lemma: अलम्
POS: ind
समाधिना
Lemma: समाधि
POS: m
न
Lemma: न
POS: ind
रत्नम्
Lemma: रत्न
POS: mn
अन्विष्यति
Lemma: अन्विष्
POS: 6. Ā. • Verb: अन्विष्यति
मृग्यते
Lemma: मृगय्
POS: Denom. P. • Verb: मृग्यते
हि
Lemma: हि
POS: ind
तत्
Lemma: तद्
POS: pron
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.45. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.