Canonical Ref: KS 5.41
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
कुले प्रसूतिः प्रथमस्य वेधसस्त्रिलोकसौन्दर्यमिवोदितं वपुः । अमृग्यमैश्वर्यसुखं नवं वयस्तपःफलं स्यात्किमतः परं वद ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
कुल इति । प्रथमस्य वेधसो हिरण्यगर्भस्य कुलेऽन्ववाये प्रसूतिरुत्पत्तिः । `यज्ञार्थं हि मया सृष्टो हिमवानचलेश्वरः` इति ब्रह्मपुराणवचनात् । वपुः शरीरं त्रयाणां लोकानां सौन्दर्यमिवोदितमेकत्र समाहृतम् ऐश्वर्यसुखं संपत्सुखममृग्यमन्वेषणीयं न भवति । किन्तु सिद्धमेवेत्यर्थः । वयो नवम् । यौवनमित्यर्थः । अतः परमतोऽन्यत्किं तपःफलं स्याद्वद । अस्ति चेदिति शेषः । किञ्चिदस्तीत्यर्थः
अन्वयः:
प्रथमस्य वेधसः कुले प्रसूतिः, वपुः त्रिलोकसौन्दर्यम् इव उदितम्, ऐश्वर्यसुखम् अमृग्यं, नवं वयः, अतः परं किं तपः फलं ? वद ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
कुले
Lemma: कुल
POS: n
प्रसूतिः
Lemma: प्रसूति
POS: f
प्रथमस्य
Lemma: प्रथम
POS: adj
वेधसस्
Lemma: वेधस्
POS: m
त्रिलोकसौन्दर्यम्
Lemma: त्रिलोक
POS: n
त्रिलोकसौन्दर्यम्
Lemma: सौन्दर्य
POS: n
इवोदितं
Lemma: इव
POS: ind
इवोदितं
Lemma: उदि
POS: 4. Ā.
वपुः
Lemma: वपुस्
POS: n
अमृग्यम्
Lemma: अमृग्य
POS: adj
ऐश्वर्यसुखं
Lemma: ऐश्वर्य
POS: n
ऐश्वर्यसुखं
Lemma: सुख
POS: n
नवं
Lemma: नव
POS: adj
वयस्
Lemma: वयस्
POS: n
तपःफलं
Lemma: तपस्
POS: n
तपःफलं
Lemma: फल
POS: n
स्यात्
Lemma: अस्
POS: 2. P. • Verb: स्यात्
किम्
Lemma: क
POS: pron
अतः
Lemma: अतस्
POS: ind
परं
Lemma: परम्
POS: ind
वद
Lemma: वद्
POS: 1. Ā. • Verb: वद
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.41. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.