Canonical Ref: KS 4.5
Metrical Form: वियोगिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कान्तिमत्तया । तदिदं गतमीदृशीं दशां न विदीर्ये कठिनाः खलु स्त्रियः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
उपेति । तव यत्करणं गात्रम् । `करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि` इत्यमरः (अ.को.3|3|61) । कान्तिमत्तया सौन्दर्येण हेतुना विलसनशीलानाम् । `वौ कषलसे-` त्यादिना घिनुण्प्रत्ययः । उपमीयते येन तदुपमानमभूत् । तत्करणमिदमीदृशीं दशामवस्थां गतम् । भस्मीभूतमित्यर्थः । तथापि न विदीर्ये न विदीर्णा भवामि । कर्तरि लट् । तथाहि । स्त्रियः कठिनाः खलु । कठिनत्वादविदीर्यमाणत्वमित्यर्थः । कारणात्कार्यसमर्थनरुपोऽर्थान्तरन्यासः । `धीरसंचारिणी दृष्टिर्गतिर्गोवृषभाञ्चिता । स्मितपूर्वं तथालापो विलास इति कीर्तितः ॥` इति
अन्वयः:
(हे नाथ !) तव यत् करणं कान्तिमत्तया विलासिनाम् उपमानम् अभूत् । तत् इदम् ईदृशीं दशां गतम् । (तथाऽपि) न विदीर्ये, हि स्त्रियः कठिनाः खलु ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
उपमानम्
Lemma: उपमान
POS: n
अभूद्
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: अभूत्
विलासिनां
Lemma: विलासिन्
POS: adj
करणं
Lemma: करण
POS: n
यत्
Lemma: यद्
POS: pron
तव
Lemma: त्वद्
POS: pron
कान्तिमत्तया
Lemma: कान्तिमत्
POS: adj
कान्तिमत्तया
Lemma: ता
POS: f
तद्
Lemma: तद्
POS: pron
इदं
Lemma: इदम्
POS: pron
गतम्
Lemma: गम्
POS: 6. Ā.
ईदृशीं
Lemma: ईदृश
POS: adj
दशां
Lemma: दशा
POS: f
न
Lemma: न
POS: ind
विदीर्ये
Lemma: विदृ
POS: 4. P. • Verb: विदीर्ये
कठिनाः
Lemma: कठिन
POS: adj
खलु
Lemma: खलु
POS: ind
स्त्रियः
Lemma: स्त्री
POS: f
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.5. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.