Canonical Ref: KS 4.33
Metrical Form: वियोगिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तडित्प्रलीयते । प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
शशिनेति । कौमुदी चन्द्रिका शशिना सह याति । शशिन्यस्तमिते स्वयं नश्यतीत्यर्थः । तडित्सौदामिनी मेघेन सह प्रलीयते प्रणश्यति । कर्तरि लट् । प्रमदाः स्त्रियः पतिवर्त्मगच्छन्तीति पतिवर्त्मगाः पतिमार्गानुगामिन्य इत्येतद्विचेतनैः । अविवेकिभिरपीत्यर्थः । नाथस्तु पृथग्जनैः इति पपाठ । प्रतिपन्नं ज्ञातम् । `अलवणा यवागूः` `अनुदराकन्या` इति वदल्पत्वाभिप्रायेण विचेतनैरपीति निर्देशः । पतिवर्त्मगा इत्यत्र स्मृतिः- `आर्तार्ते, मुदिते हृष्टा, प्रोषिते मलिना कृशा । मृते म्रियेत या पत्यौ, सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता ॥` इति
अन्वयः:
कौमुदी शशिना सह याति । तडित् मेघेन सह प्रलीयते । हि प्रमदाः पतिवर्त्मगाः इति विचेतनैरपि प्रतिपन्नम् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
शशिना
Lemma: शशिन्
POS: m
सह
Lemma: सह
POS: ind
याति
Lemma: या
POS: 2. Ā. • Verb: याति
कौमुदी
Lemma: कौमुदी
POS: f
सह
Lemma: सह
POS: ind
मेघेन
Lemma: मेघ
POS: m
तडित्
Lemma: तडित्
POS: f
प्रलीयते
Lemma: प्रली
POS: 4. P. • Verb: प्रलीयते
प्रमदाः
Lemma: प्रमदा
POS: f
पतिवर्त्मगा
Lemma: पति
POS: m
पतिवर्त्मगा
Lemma: वर्त्मन्
POS: n
पतिवर्त्मगा
Lemma: ग
POS: adj
इति
Lemma: इति
POS: ind
प्रतिपन्नं
Lemma: प्रतिपद्
POS: 4. P.
हि
Lemma: हि
POS: ind
विचेतनैर्
Lemma: विचेतन
POS: adj
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.33. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.