Canonical Ref: KS 4.31
Metrical Form: वियोगिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
विधिना कृतमर्धवैशसं ननु माम्कामवधे विमुञ्चता । अनघापि हि संश्रयद्रुमे गजभग्ने पतनाय वल्लरी ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
विधिनेति । ननु वसन्त ! कामवधे मदनवधे मां विमुञ्चता वर्जयता । अमारयतेत्यर्थः । विधिना दैवेन । विशसति हिनस्तीति विशसो धातुकः । पचाद्यच् । विशसस्य कर्म वैशसम् । युवादित्वादण्प्रत्ययः । अर्धवैशसमर्धवधः कृतम् । `अर्धो वा एष आत्मनो यत्पत्नी` इति श्रुतेः । पत्युः स्वस्य चाश्रयाश्रयिभूतयोरेकपदार्थत्वाभिप्रायेणार्धोक्तिः । तथा चैकदेशवधे देशान्तरस्यापि वधनियमनान्मामपि विधिरघ्नन्नेव हतवानिति तात्पर्यम् । एतदेवोपपादयति-अनपायिन्यनपायित्वेन विश्वस्ते संश्रयद्रुमे आश्रयवृक्षे गजभग्ने सति वल्लरी लता पतनाय भवतीति शेषः । पतितुमेव सालमित्यर्थः । `तुमर्थाच्च भाववचनात्` (पा.2|3|15) इति चतुर्थी
अन्वयः:
ननु ! कामवधे मां विमुञ्चता विधिना अर्द्धवैशसं कृतम् । अनपायिनि संश्रयद्रुमे गजभग्ने सति वल्लरी पतनाय (भवति) ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
विधिना
Lemma: विधि
POS: m
कृतम्
Lemma: कृ
POS: 2. Ā.
अर्धवैशसं
Lemma: अर्ध
POS: adj
अर्धवैशसं
Lemma: वैशस
POS: n
ननु
Lemma: ननु
POS: ind
माम्
Lemma: मद्
POS: pron
कामवधे
Lemma: काम
POS: m
कामवधे
Lemma: वध
POS: m
विमुञ्चता
Lemma: विमुच्
POS: 6. Ā.
अनघापि
Lemma: अनघ
POS: adj
अनघापि
Lemma: अपि
POS: ind
हि
Lemma: हि
POS: ind
संश्रयद्रुमे
Lemma: संश्रय
POS: m
संश्रयद्रुमे
Lemma: द्रुम
POS: m
गजभग्ने
Lemma: गज
POS: m
गजभग्ने
Lemma: भञ्ज्
POS: 4. P.
पतनाय
Lemma: पतन
POS: n
वल्लरी
Lemma: वल्लरी
POS: f
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.31. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.