Canonical Ref: KS 3.21
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
मधुश्च ते मन्मथ साहचर्यादासवनुक्तोऽपि सहाय एव । समीरणो नोदयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
मधुरिति ॥ हे मन्मथ ! असौ मधुश्च वसन्तोऽपि ते साहचर्यात्सहचरत्वादेवानुक्तोऽप्यप्रेरितोऽपि सहायः सहकार्येव । तथाहि । समीरणो वायुहुताशनस्याग्नेर्नोदयिता प्रेरको भवेति केन व्यादिश्यते । अत्र मधुसमीरणयोरुक्तिमन्तरेण सहायताकरणं सामान्यधर्मः । स च वाक्यद्वये वस्तुप्रतिवस्तुभावेन पृथङ्निर्दिष्ट इति प्रतिवस्तूपमालंकारोऽयम्। तदुक्तम्-- `यत्र सामान्यनिर्देशः पृथग्वाक्यद्वये यदि । गम्यौपम्याश्रिता सा स्यात्प्रतिवस्तूपमा मता ॥` इति
अन्वयः:
हे मन्मथ ! असौ मधुश्च ते साहचर्यात् अनुक्तोऽपि सहाय एव । समीरणो हुताऽशनस्य नोदयिता भवेति केन व्यादिश्यते ?
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
मधुश्
Lemma: मधु
POS: m
च
Lemma: च
POS: ind
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
मन्मथ
Lemma: मन्मथ
POS: m
साहचर्याद्
Lemma: साहचर्य
POS: n
असावनुक्तो
Lemma: अदस्
POS: pron
असावनुक्तो
Lemma: अनुक्त
POS: adj
ऽपि
Lemma: अपि
POS: ind
सहाय
Lemma: सहाय
POS: m
एव
Lemma: एव
POS: ind
समीरणो
Lemma: समीरण
POS: m
नोदयिता
Lemma: नोदयितृ
POS: adj
भवेति
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: भव
भवेति
Lemma: इति
POS: ind
व्यादिश्यते
Lemma: व्यादिश्
POS: 6. P. • Verb: व्यादिश्यते
केन
Lemma: केन
POS: ind
हुताशनस्य
Lemma: हुताशन
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.21. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.