Canonical Ref: KS 3.22
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
तथेति शेषामिव भर्तुराज्ञामादाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे । ऐरावतास्फालनकर्कशेन हस्तेन पस्पर्श तदङ्गमिन्द्रः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
तथेति ॥ तथास्त्विति भर्तुः स्वामिनः शेषामिव प्रसाददत्तां मालामिव । `प्रसादान्निजनिर्माल्यदाने शेषेति कीर्तिता` । इति विश्वः । `माल्याक्षतादिदाने स्त्री शेषा` इति वैजयन्तीकेशवौ । आज्ञां मूर्ध्नादाय शिरसा गृहीत्वा मदनः प्रतस्थे ।`समवप्रविभ्यः स्थः` (पा.1|3|22) इत्यात्मनेपदम् । इन्द्र ऐरावतास्फालनेन प्रोत्साहनार्थेन ताडनेन कर्कशेन परुषेण हस्तेन तदङ्गं मदनदेहं पस्पर्श । हस्तस्पर्शेन संभावयामासेत्यर्थः ।`शेषामिवाज्ञाम्` इत्यत्र साधकबाधकप्रमाणाभावादुपमोत्प्रेक्षयोः संदेहसंकर इति । यदि भर्त्रा शेषापि दत्ता तदा तामाज्ञामिवेत्युपमा । अथ न दत्ता तर्हि शेषात्वेनोत्प्रेक्षिता । शेषादानं तु संदिग्धमिति
अन्वयः:
`तथा` इति भर्तुः शेषाम् इव आज्ञां मूर्ध्ना आदाय मदनः प्रतस्थे । इन्द्रः ऐरावतास्फालनकर्कशेन हस्तेन तदङ्गं पस्पर्श ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
तथेति
Lemma: तथा
POS: ind
तथेति
Lemma: इति
POS: ind
शेषाम्
Lemma: शेष
POS: adj
इव
Lemma: इव
POS: ind
भर्तुर्
Lemma: भर्तृ
POS: m
आज्ञाम्
Lemma: आज्ञा
POS: f
आदाय
Lemma: आदा
POS: 4. Ā.
मूर्ध्ना
Lemma: मूर्धन्
POS: m
मदनः
Lemma: मदन
POS: mn
प्रतस्थे
Lemma: प्रस्था
POS: 1. Ā. • Verb: प्रतस्थे
ऐरावतास्फालनकर्कशेन
Lemma: ऐरावत
POS: m
ऐरावतास्फालनकर्कशेन
Lemma: आस्फालन
POS: n
ऐरावतास्फालनकर्कशेन
Lemma: कर्कश
POS: adj
हस्तेन
Lemma: हस्त
POS: mn
पस्पर्श
Lemma: स्पृश्
POS: 6. Ā. • Verb: पस्पर्श
तदङ्गम्
Lemma: तद्
POS: pron
तदङ्गम्
Lemma: अङ्ग
POS: n
इन्द्रः
Lemma: इन्द्र
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.22. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.