लताबन्धाश्च कर्तव्याश्चरितं चात्म्भोगजम् ।एवं विकृष्टं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः ॥
latābandhāśca kartavyāścaritaṃ cātmbhogajam ।evaṃ vikṛṣṭaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśma prayoktṛbhiḥ ॥
पुनरेव हि वक्ष्यामि चतुरश्रस्य लक्षणम् । समन्ततश्च कर्तव्या हस्ता द्वात्रिंशदेव तु ॥
punareva hi vakṣyāmi caturaśrasya lakṣaṇam । samantataśca kartavyā hastā dvātriṃśadeva tu ॥
शुभभूमिविभागस्थो नाट्यज्ञैर्नाट्यमण्डपः । यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु लक्षणं मङ्गलानि च ॥
śubhabhūmivibhāgastho nāṭyajñairnāṭyamaṇḍapaḥ । yo vidhiḥ pūrvamuktastu lakṣaṇaṃ maṅgalāni ca ॥
विकृष्टे तान्यशेषाणि चतुरश्रेऽपि कारयेत् । चतुरश्रं समं कृत्वा सूत्रेण प्रविभज्य च ॥
vikṛṣṭe tānyaśeṣāṇi caturaśre'pi kārayet । caturaśraṃ samaṃ kṛtvā sūtreṇa pravibhajya ca ॥
बाह्यतः सर्वतः कार्या भित्तिः श्लिष्टेष्टका दृढा । तत्राभ्यन्तरतः कार्या रङ्गपीठोपरि स्थिताः ॥
bāhyataḥ sarvataḥ kāryā bhittiḥ śliṣṭeṣṭakā dṛḍhā । tatrābhyantarataḥ kāryā raṅgapīṭhopari sthitāḥ ॥
दश प्रयोक्तृभिः स्तम्भाः शक्ता मण्डपधारणे । स्तम्भानां बाह्यतश्चापि सोपानाकृति पीठकम् ॥
daśa prayoktṛbhiḥ stambhāḥ śaktā maṇḍapadhāraṇe । stambhānāṃ bāhyataścāpi sopānākṛti pīṭhakam ॥
इष्टकादारुभिः कार्यं प्रेक्षकाणां निवेशनम् । हस्तप्रमाणैरुत्सेधैर्भूमिभागसमुत्थितैः ॥
iṣṭakādārubhiḥ kāryaṃ prekṣakāṇāṃ niveśanam । hastapramāṇairutsedhairbhūmibhāgasamutthitaiḥ ॥
रङ्गपीठावलोक्यं तु कुर्यादासनजं विधिम् । षडन्यानन्तरे चैव पुनः स्तम्भान्यथादिशम् ॥
raṅgapīṭhāvalokyaṃ tu kuryādāsanajaṃ vidhim । ṣaḍanyānantare caiva punaḥ stambhānyathādiśam ॥
विधिना स्थापयेतज्ञो दृढान्मण्डपधारणे ।अष्टौ स्तम्भान्पुनश्चैव तेषामुपरि कल्पयेत् ॥
vidhinā sthāpayetajño dṛḍhānmaṇḍapadhāraṇe ।aṣṭau stambhānpunaścaiva teṣāmupari kalpayet ॥
स्थाप्यं चैव ततः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः । विद्धास्यमष्टहस्तं च पीठं तेषु ततो न्यसेत् ॥
sthāpyaṃ caiva tataḥ pīṭhamaṣṭahastapramāṇataḥ । viddhāsyamaṣṭahastaṃ ca pīṭhaṃ teṣu tato nyaset ॥
तत्र स्तम्भाः प्रदातव्यास्तज्ञैर्मण्डपधारणे । धारणीधारणास्ते च शालस्त्रीभिरलङ्कृताः ॥
tatra stambhāḥ pradātavyāstajñairmaṇḍapadhāraṇe । dhāraṇīdhāraṇāste ca śālastrībhiralaṅkṛtāḥ ॥
नेपथ्यगृहकं चैव ततः कार्यं प्रयत्नतः । द्वारं चैकं भवेत्तत्र रङ्गपीठप्रवेशनम् ॥
nepathyagṛhakaṃ caiva tataḥ kāryaṃ prayatnataḥ । dvāraṃ caikaṃ bhavettatra raṅgapīṭhapraveśanam ॥
जनप्रवेशनं चान्यदाभिमुख्येन कारयेत् । रङ्गस्याभिमुखं कार्यं द्वितीयं द्वारमेव तु ॥
janapraveśanaṃ cānyadābhimukhyena kārayet । raṅgasyābhimukhaṃ kāryaṃ dvitīyaṃ dvārameva tu ॥
अष्टहस्तं तु कर्तव्यं रङ्गपीठं प्रमाणतः । चतुरश्रं समतलं वेदिकासमलङ्कृतम् ॥
aṣṭahastaṃ tu kartavyaṃ raṅgapīṭhaṃ pramāṇataḥ । caturaśraṃ samatalaṃ vedikāsamalaṅkṛtam ॥
पूर्वप्रमाणनिर्दिष्टा कर्तव्या मत्तवारणी । चतुःस्तम्भसमायुक्ता वेदिकायास्तु पार्श्वतः ॥
pūrvapramāṇanirdiṣṭā kartavyā mattavāraṇī । catuḥstambhasamāyuktā vedikāyāstu pārśvataḥ ॥
समुन्नतं समं चैव रङ्गशीर्षं तु कारयेत् । विकृष्टे तून्नतं कार्यं चतुरश्रे समं तथा ॥
samunnataṃ samaṃ caiva raṅgaśīrṣaṃ tu kārayet । vikṛṣṭe tūnnataṃ kāryaṃ caturaśre samaṃ tathā ॥
एवमेतेन विधिना चतुरश्रं गृहं भवेत् ।अतः परं प्रवक्ष्यामि त्र्यश्रगेहस्य लक्षणम् ॥
evametena vidhinā caturaśraṃ gṛhaṃ bhavet ।ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tryaśragehasya lakṣaṇam ॥
त्र्यश्रं त्रिकोणं कर्तव्यं नाट्यवेश्मप्रयोक्तृभिः । मध्ये त्रिकोणमेवास्य रङ्गपीठं तु कारयेत् ॥
tryaśraṃ trikoṇaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśmaprayoktṛbhiḥ । madhye trikoṇamevāsya raṅgapīṭhaṃ tu kārayet ॥
द्वारं तैनैव कोणेन कर्तव्यं तस्य वेश्मनः । द्वितीयं चैव कर्तव्यं रङ्गपीठस्य पृष्ठतः ॥
dvāraṃ tainaiva koṇena kartavyaṃ tasya veśmanaḥ । dvitīyaṃ caiva kartavyaṃ raṅgapīṭhasya pṛṣṭhataḥ ॥
विधिर्यश्चतुरश्रस्य भित्तिस्तम्भसमाश्रयः । स तु सर्वः प्रयोक्तव्यस्त्र्यश्रस्यापि प्रयोक्तृभिः ॥
vidhiryaścaturaśrasya bhittistambhasamāśrayaḥ । sa tu sarvaḥ prayoktavyastryaśrasyāpi prayoktṛbhiḥ ॥
एवमेतेन विधिना कार्या नाट्यगृहा बुधैः । पुनरेषां प्रवक्ष्यामि पूजामेवं यथाविधिः ॥
evametena vidhinā kāryā nāṭyagṛhā budhaiḥ । punareṣāṃ pravakṣyāmi pūjāmevaṃ yathāvidhiḥ ॥
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे मण्डपविधानो नाम द्वितीयोऽध्यायः
iti bhāratīye nāṭyaśāstre maṇḍapavidhāno nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
