Canonical Ref: KS 7.24
Metrical Form: उपेन्द्रवज्रा
Sanskrit (Devanāgarī)
उमास्तनोद्भेदमनुप्रवृद्धो मनोरथो यः प्रथमो बभूव । तमेव मेना दुहितुः कथंचिद्विवाहदीक्षातिलकं चकार ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
उमेति । उमायाः स्तनेद्भेदमनु । स्तनोदयमारभ्येत्यर्थः । प्रवृद्धो वृद्धिं गतः । प्रागेवोत्पन्न इति भावः । यो मनोरथो वाञ्छा । `वाञ्छा लिप्सा मनोरथः` इत्यमरः (अ.को.1|7|29) । प्रथमं मनोरथान्तरात्प्राक् । अयमेव प्रथमो मनोरथ इत्यर्थः, बभूव, मेनादुहितुस्तमेव मनोरथभूतमेव । तद्विषये तत्तोपचारः । विवाहदीक्षायां विवाहकृत्ये तिलकं कथंचित्कृच्छ्रेण चकार । आनन्दवाष्पान्धतयेति शेषः । विवाहानन्तरभावित्वादन्येषामयमेव प्रथमो मनोरथ इति भावः । युग्मकम्
अन्वयः:
अथ माता माङ्गल्यम् आर्द्रहरितालं मनःशिलां च अङ्गुलिभ्याम् आदाय कर्णाऽवसक्ताऽमलदन्तपत्रं तदीयं मुखम् उन्नमय्य उमास्तनोद्भेदम् अनुप्रवृद्धो यो मनोरथः प्रथमं बभूव, तम् एव विवाहदीक्षातिलकं चकार ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
उमास्तनोद्भेदम्
Lemma: उमा
POS: f
उमास्तनोद्भेदम्
Lemma: स्तन
POS: mn
उमास्तनोद्भेदम्
Lemma: उद्भेद
POS: m
अनुप्रवृद्धो
Lemma: अनुप्रवृध्
POS: 1. Ā.
मनोरथो
Lemma: मनोरथ
POS: mn
यः
Lemma: यद्
POS: pron
प्रथमो
Lemma: प्रथम
POS: adj
बभूव
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: बभूव
तम्
Lemma: तद्
POS: pron
एव
Lemma: एव
POS: ind
मेना
Lemma: मेना
POS: f
दुहितुः
Lemma: दुहितृ
POS: f
कथंचिद्
Lemma: कथंचिद्
POS: ind
विवाहदीक्षातिलकं
Lemma: विवाह
POS: m
विवाहदीक्षातिलकं
Lemma: दीक्षा
POS: f
विवाहदीक्षातिलकं
Lemma: तिलक
POS: mn
चकार
Lemma: कृ
POS: 2. Ā. • Verb: चकार
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 7.24. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.