Canonical Ref: KS 5.54
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
असह्यहुंकारनिवर्तितः पुरा पुरारिमप्राप्तमुखः शिलीमुखः । इमां हृदि व्यायतपातमक्षणोद्विशीर्णमूर्तेरपि पुष्पधन्वनः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
असह्येति । पुरा पूर्वमसह्येन सोढुमशक्येन हुङ्कारेण रौद्रेण निवर्तितः । अतएव पुरारिं हरमप्राप्तमुखोऽप्राप्तफलो विशीर्णमूर्तेर्नष्टशरीरस्यापि पुष्पधन्वनः कामस्य शिलीमुखो बाण इमां पार्वतीं हृदि व्यायतः । सुदूरावगाढ इति यावत् । तादृक्पातः प्रहारो यस्मिन्कर्मणि तत्तथाक्षिणोदकर्शत् । दग्धदेहस्यापि मार्गणो लग्नः । `मृदुः सर्वत्र बाध्यते` इति भावः । अनेन `विवृण्वती शैलसुतापि भावम्` (३/६८) इत्यत्रोक्तं चक्षुः प्रीतिमनः- सङ्गाख्यमवस्थाद्वयमनन्तरावस्थोपयोगितयानूद्य कार्श्यवस्था सूचिता
अन्वयः:
पुरा असह्यहुङ्कारनिवर्तितः पुराऽरिम् अप्रप्तमुखः विशीर्णमूर्ते अपि पुष्पधन्वनः शिलीमुखः इमां हृदि व्यायतपातम् अक्षिणोत्।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
असह्यहुंकारनिवर्तितः
Lemma: असह्य
POS: adj
असह्यहुंकारनिवर्तितः
Lemma: हुंकार
POS: m
असह्यहुंकारनिवर्तितः
Lemma: निवर्तय्
POS: 10. Ā.
पुरा
Lemma: पुरा
POS: ind
पुरारिम्
Lemma: पुरारि
POS: m
अप्राप्तमुखः
Lemma: अप्राप्त
POS: adj
अप्राप्तमुखः
Lemma: मुख
POS: n
शिलीमुखः
Lemma: शिलीमुख
POS: m
इमां
Lemma: इदम्
POS: pron
हृदि
Lemma: हृद्
POS: n
व्यायतपातम्
Lemma: व्यायम्
POS: 1. Ā.
व्यायतपातम्
Lemma: पात
POS: m
अक्षणोद्
Lemma: क्षन्
POS: 8. Ā. • Verb: अक्षणोत्
विशीर्णमूर्तेर्
Lemma: विशृ
POS: 4. P.
विशीर्णमूर्तेर्
Lemma: मूर्ति
POS: f
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
पुष्पधन्वनः
Lemma: पुष्पधन्वन्
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.54. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.